EPIDEMIOLOGY OF CHRONIC VENOUS INSUFFICIENCY BASED ON THE NOTIFICATIONS OF SICKNESS ABSENCE AT THE POLISH SOCIAL INSURANCE INSTITUTION (ZUS)

Małgorzata Olejniczak-Nowakowska1, Karolina Krupa-Kotara2, Agnieszka Barchnicka1, Sebastian Grosicki1

1KLINIKA HEMATOLOGII I PROFILAKTYKI CHORÓB NOWOTWOROWYCH WYDZIAŁ NAUK O ZDROWIU W BYTOMIU, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W KATOWICACH, BYTOM, POLSKA

2ZAKŁAD EPIDEMIOLOGII KATEDRY EPIDEMIOLOGII I BIOSTATYSTYKI WYDZIAŁ NAUK O ZDROWIU W BYTOMIU, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W KATOWICACH, BYTOM, POLSKA

Streszczenie

Przewlekła niewydolność żylna (PNŻ) stanowi zespół objawów klinicznych, powiązanych z wieloczynnikową etiologią, doprowadzającą do trwałego zaburzenia odpływu krwi z żył kończyn dolnych. Powodowana jest nieprawidłowym działaniem układu żylnego, związanym z niewydolnością zastawek żylnych lub bez takiej niewydolności, która może dotyczyć układu żylnego kończyn dolnych kończyn dolnych powierzchniowych i/lub głębokich. Przewlekła niewydolność żylna, szczególnie w krajach wysokorozwiniętych, stanowi poważny problem społeczny. Powoduje ona także istotne skutki ekonomiczne dla systemu ochrony zdrowia. Równocześnie rzetelna ocena częstości występowania przewlekłej niewydolności żylnej napotyka na wiele trudności. Wskazuje to także na konieczność rzetelnej oceny częstości występowania problemu, a jednym ze sposobów na jej oszacowanie jest analiza absencji chorobowych.

Coraz częściej podkreśla się, że przewlekła niewydolność żylna stanowi duży problem zdrowotny, kosmetyczny oraz ekonomiczny. O tym ostatnim świadczyć może chociażby bardzo duża absencja chorobowa wynikająca ze schorzeń dotyczących żył. Analiza danych udostępnionych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazuje nie tylko na wysoką liczbę zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy wynikającej z chorób żył, ale również bardzo duża liczba dni absencji chorobowej. Nie bez znaczenia w tym kontekście jest również fakt, że średni okres absencji chorobowej przypadającej na jedno zaświadczenie lekarskie wynosi 14-16 dni. Tak długi, uśredniony okres absencji chorobowej może świadczyć o przewlekłości schorzeń oraz konieczności ich długiego leczenia.

Słowa kluczowe: przewlekła niewydolność żylna, absencja chorobowa, choroby żył

Abstract

Chronic venous insufficiency (CVI) is a group of clinical symptoms associated with the multifactorial etiology, leading to permanent abnormalities in outflow of blood from the veins of the lower limbs. It is caused by a malfunction of the venous system, associated with or without venous insufficiency, which may affect the surface and / or deep venous system of the lower limbs. Chronic venous insufficiency is a serious social problem, especially in highly developed countries. It also causes significant economic implications for the health care system. At the same time reliably estimate the prevalence of chronic venous insufficiency encounters many difficulties. It also indicates the need to reliably assess the frequency of occurrence of the problem, and one of the ways to estimate it is the analysis of sickness absence. It is increasingly emphasized that chronic venous insufficiency is a major health, cosmetic and economic problem. This is evidenced by the very high sickness absence due to venous diseases. The analysis of data provided by the Social Insurance Institution indicates not only the high number of medical certificates of temporary incapacity to work resulting from venous diseases, but also a very large number of days of sickness absence. Not without significance in this context is also the fact that the average period of sickness absence for one medical certificate is 14-16 days. So long average period of sickness absence may indicate disease chronicity and the need for their long treatment.

Key words: chronic venous insufficiency, sickness absence, venous disease

Public Health Forum 2019;V(XIII)1(48):29-33

Wstęp

Przewlekła niewydolność żylna (PNŻ) stanowi zespół objawów klinicznych, o etiologii wieloczynnikowej, doprowadzającą do trwałego zaburzenia odpływu krwi z żył kończyn dolnych. Obecnie funkcjonuje wiele definicji tego schorzenia, tak krótkich, traktujących PNŻ jako utrwalone zaburzenie odpływu krwi żylnej z kończyny [1], jak również długich, wskazujących, że przewlekła niewydolność żylna powodowana jest nieprawidłowym działaniem układu żylnego, związanym z niewydolnością zastawek żylnych lub bez takiej niewydolności, która może dotyczyć układu żylnego głębokiego lub powierzchniowego kończyn dolnych [2]. Mianem przewlekłej niewydolności żylnej określa się także wszelkie stany przebiegające z utrudnieniem odpływu krwi żylnej i podwyższeniem spoczynkowego ciśnienia w naczyniach żylnych [3].

Opisywane schorzenie może mieć charakter wrodzony lub nabyty. Pierwsze standardy klasyfikacji chorób żył opracowane zostały w roku 1988 w Stanach Zjednoczonych. To właśnie wówczas, w oparciu o prace Society for Vascular Surgery oraz International Society for Cardiovascular Surgery ustalony został jednolity system klasyfikacji tego rodzaju schorzeń. Skala CEAP, będąca efektem wspomnianych prac, obejmuje aspekt kliniczny, etiologiczny, anatomiczny oraz patofizjologiczny. Klasyfikacja kliniczna obejmuje swoim zakresem siedem grup, a w samej klasyfikacji pod uwagę brane są takie czynniki, jak: wygląd kończyn dolnych, obecność obrzęków, teleangiektazji oraz występowanie żylaków i/lub owrzodzeń. Natomiast w podziale etiologicznym wskazuje się na występowanie zmian wrodzonych, pierwotnych oraz wtórnych przyczyn. W podziale anatomicznym wskazuje się żyły powierzchniowe, głębokie oraz przeszywające. Natomiast w określeniu patofizjologii bierze się pod uwagę obecność refleksu (Pr), drożność żył (Po), współistnienie tych patologii (Pr,o) [4].

Ze względu na dość szerokie spektrum objawów i powikłań przewlekłej niewydolności żylnej oraz będącej jej następstwem przewlekłej choroby żylnej, schorzenia te są szeroko opisane w Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikację Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 jako choroby żył, naczyń limfatycznych i węzłów chłonnych, niesklasyfikowane gdzie indziej (I80–I89) [5]:

Objawy charakteryzowanego schorzenia powiązane są z nadciśnieniem żylnym oraz zaburzeniami odpływu krwi żylnej. Obejmują szeroki zakres patologii, począwszy od występowania niewielkich żył siateczkowatych, teleangiektazji, poprzez żylaki i zmiany troficzne, aż do czynnych owrzodzeń żylnych podudzi. Schorzenia żył wciąż są postrzegane jako mało znaczące zagadnienie na tle wielu dziedzin medycyny. Niemniej jednak powikłania związane z chorobami żył, szczególnie zakrzepica żylna i zatorowość płucna są przyczyną znaczącego odsetka śmiertelności.

EPIDEMIOLOGIA PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI ŻYLNEJ NA ŚWIECIE

Przewlekła niewydolność żylna, szczególnie w krajach wysokorozwiniętych, stanowi poważny problem społeczny. Powoduje ona także istotne skutki ekonomiczne dla systemu ochrony zdrowia. Początek XXI w jest okresem, w którym notuje się zdecydowanie większe zainteresowanie chorobami żył. Okres ostatnich 30−40 lat jest tym czasem, w którym zaczęto przeprowadzać zorganizowane badania epidemiologiczne określające częstość występowania, rozwój naturalny oraz czynniki ryzyka rozwoju schorzeń układu żylnego. Dotychczasowe badania wykazały, że częstość zapadania na choroby układu żylnego jest wyraźnie niższa w krajach rozwijających się. Może to świadczyć o ścisłej zależności pomiędzy stylem i sposobem życia a występowaniem chorób żył [6, 7].

Zgodnie z szacunkami w Stanach Zjednoczonych populacja osób dorosłych, u których stwierdzono żylaki oscyluje w okolicach 23%. Natomiast bardziej zaawansowaną przewlekłą chorobę żylną, przebiegającą ze zmianami skórnymi oraz owrzodzeniami żylnymi stwierdzono u 6% dorosłych Amerykanów [6]. Chorobowość, czyli liczba przypadków stwierdzonych w danym okresie, na przewlekłą niewydolność żylną znacząco różni się między sobą w różnych publikacjach. Szwajcarskie badania wskazują na występowanie chorób żył powierzchownych u 19% mężczyzn oraz 25% kobiet. W badaniu Tecumseh chorobowość z powodu przewlekłej niewydolności żylnej została oceniona na poziomie 1,8% w grupie kobiet pomiędzy 30. a 39. rokiem życia i wzrastała wraz z wiekiem osiągając poziom 20,7% u kobiet po 70. roku życia. Natomiast w grupie mężczyzn pomiędzy 30. a 39. rokiem życia częstość występowania przewlekłej niewydolności żylnej wynosiła 1,1% i wzrastała wraz z wiekiem osiągając poziom 24,2% w grupie mężczyzn po 70. roku życia [6, 7].

Rany przewlekle dotyczące około 0,5 % społeczeństwa aż w około 80% przypadków powstaje w przebiegu niewydolności żylnej. Problem schorzeń układu żylnego dotyczy nie tylko chorego, lecz także jego rodziny i całego społeczeństwa, gdyż wiąże się to z zaangażowaniem bliskich w proces leczniczy, absencją w pracy oraz wydatkami ponoszonymi przez budżet państwa. Koszty leczenia samych owrzodzeń żylnych w samej Wielkiej Brytanii szacowane są na ok. 400–600 mln funtów w skali roku, a w USA ponad 1 mld. dolarów rocznie [8].

Należy przy tym zauważyć, że rzetelna ocena częstości występowania przewlekłej niewydolności żylnej napotyka na wiele trudności. Wynika to z faktu, że większość dostępnych w piśmiennictwie danych obejmuje wyłącznie wybrane postacie przewlekłej niewydolności żylnej, np. żylaki, owrzodzenia, zmiany troficzne. Istotnym utrudnieniem są także rozbieżności w stosowanym nazewnictwie oraz definiowaniu różnych stadiów niewydolności żylnej. Wskazuje to na konieczność rzetelnej oceny częstości występowania problemu. Jednym ze sposobów na jej oszacowanie jest analiza absencji chorobowych.

ABSENCJA CHOROBOWA POWODOWANA SCHORZENIAMI NACZYŃ ŻYLNYCH

Celem oszacowania częstości występowania schorzeń żył możliwe jest posłużenie się informacjami zawartymi w portalu statystycznym Departamentu Statystyki i Prognoz Aktuarialnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ze względu na wspomniane bardzo szerokie spektrum objawów oraz powikłań przewlekłej niewydolności żylnej do analiz wykorzystano Międzynarodową Statystyczną Klasyfikację Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10.

W samym tylko 2017 r. liczba dni absencji chorobowej wynikającej z chorób naczyń żylnych 1 964 168 dni (Tab. 1) [9]. W tym czasie w Polsce wystawiono 125 510 zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy wynikającej ze schorzeń układu żylnego. Wśród wszystkich schorzeń, jakie zostały objęte analizą, czyli chorób żył, naczyń limfatycznych i węzłów chłonnych, niesklasyfikowanych gdzie indziej (I80–I89) największa liczba zaświadczeń lekarskich dotyczyła żylaków kończyn dolnych (I83). Z ich powodu w samym tylko 2017 r. wystawione zostały 76 982 zaświadczenia lekarskie o czasowej niezdolności do pracy. Łączna liczba dni absencji chorobowej z powodu żylaków kończyn dolnych wyniosła 1 275 990. Można więc przyjąć, że średni czas absencji chorobowej z powodu żylaków kończyn dolnych w 2017 r. wyniosła 16,6 dnia. Bardzo duża, w charakteryzowanym okresie, była również liczba zaświadczeń lekarskich wystawionych z powodu zapalenia żył i zakrzepowego zapalenia żył (37 548 zaświadczeń lekarskich). Natomiast liczba dni absencji chorobowych z tego powodu w 2017 r. wyniosła 533 491. Można więc założyć, że średni okres absencji chorobowej z powodu zapalenia żył i zakrzepowego zapalenia żył (I80) w związku z wystawionymi zaświadczeniami lekarskimi wyniósł 14,2 dnia.

Analiza liczby dni absencji chorobowej z powodu schorzeń żylnych oraz liczby zaświadczeń lekarskich wystawionych w poszczególnych kwartałach 2017 r. również daje wiele istotnych informacji (Tab. 1) [9]. Analiza liczby dni absencji chorobowej wskazuje, że żylaki kończyn dolnych (I86), zapalenia żył i zakrzepowe zapalenia żył (I80) oraz inne zaburzenia żylne (I87) stanowią nie tylko najczęstsze przyczyny absencji chorobowych pracowników, ale również powody wystawiania największej liczby zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy, niezależnie od kwartału.

Równocześnie istnieje możliwość obserwowania kwartalnych zmian w ich zakresie (Ryc. 1-2) [9]. Analiza liczby dni absencji chorobowej oraz liczby zaświadczeń lekarskich wystawianych w poszczególnych kwartałach z powodu żylaków kończyn dolnych (Ryc. 1) wykazała, istotnie mniejszą liczbę wystawianych zaświadczeń w II oraz III kwartale 2017 r. w porównaniu z I oraz IV kwartałem. W 2017 r. odnotowano także wyraźne obniżanie się liczby dni absencji chorobowej z powodu żylaków kończyn dolnych. Ten wyraźny spadek notowany był w I, II oraz III kwartale 2017 r., aby w IV kwartale 2017 r. wyraźnie wzrosnąć.

Analiza danych dotyczących liczby dni absencji chorobowej oraz liczby zaświadczeń lekarskich wystawianych z powodu zapalenia żył i zakrzepowego zapalenia żył (Ryc. 2) wskazuje na względnie stabilną sytuację pod względem liczby wystawianych zaświadczeń lekarskich. W poszczególnych kwartałach 2017 r. była ona zbliżona – począwszy od 8 961 w I kwartale 2017 r. po 10 036 zaświadczeń w III kwartale 2017 r. Nieco inna jest sytuacja w zakresie liczby dni absencji chorobowej w poszczególnych kwartałach 2017 r. z powodu zapalenia żył oraz zakrzepowego zapalenia żył (I80). W tym przypadku notuje się wzrost liczby dni absencji chorobowej w II oraz III kwartale, a następnie spadek, pomiędzy ilością dni absencji chorobowej pomiędzy III a IV kwartałem.

PODSUMOWANIE

Jak już wcześniej wspomniano, dokładne informacje na temat częstości występowania przewlekłej niewydolności żylnej wciąż nie są dostępne. Wynika to z braku lub nieskuteczności narzędzi, przy wykorzystaniu których możliwe byłoby dokładne oszacowanie populacji objętej tym problemem. Niemniej jednak w piśmiennictwie coraz częściej podkreśla się, że przewlekła niewydolność żylna stanowi coraz większy problem zdrowotny, kosmetyczny oraz ekonomiczny. O tym ostatnim świadczyć może chociażby bardzo duża absencja chorobowa wynikająca ze schorzeń dotyczących żył. Analiza danych udostępnionych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazuje nie tylko na dużą liczbę zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy wynikającej z chorób żył, ale również bardzo duża liczba dni absencji chorobowej. Nie bez znaczenia w tym kontekście jest również fakt, że średni okres absencji chorobowej przypadającej na jedno zaświadczenie lekarskie wynosi 14−16 dni. Tak długi, uśredniony okres absencji chorobowej może świadczyć o przewlekłości schorzeń oraz konieczności ich długiego leczenia. Jednocześnie, może wynikać z faktu, iż część chorób żył, zwłaszcza żylaki kończyn dolnych poddaje się leczeniu operacyjnemu, po którym zwolnienia lekarskie są na ogół 30-dniowe. Dodatkowo należy zauważyć, że zabiegi operacyjne zwykle przeprowadzane są w kwartałach I i IV, kiedy jest chłodniej, nie zaś w okresie ciepłym, wakacyjnym, czyli w II i III kwartale – co nie pozostaje bez znaczenia na dane gromadzone przez ZUS. Ponadto występowaniu zakrzepicy żylnej sprzyjają wyższe temperatury, daleki podróże i wiele innych czynników występujących raczej w II i III kwartale.

Piśmiennictwo

1. Spiridon M. Chronic Venous Insufficiency: a a Frequently Underdiagnosed and Undertreated Pathology. Meadica J Clin Med 2017;12(1):59-61.

2. Fowkers F, Evans CJ, Lee AJ. Prevalence and Risk Factors of Chronic Venous Insufficiency. Angiology 2001;52 (1): doi.org/10.1177/0003319701052001S02

3. Miller V, Marcelon G, Vanhoutte P. Ruscus extract factor in arteries and veins. Red: Vanhoutte PM [in:] Return circulation and norepinephrine: an update. Paris, France. John Libbey Eurotext 2001: 31-41.

4. Miłek T, Goliszewski J, Kwiatkowski W. Niewydolnos c żylna kon czyn dolnych według klasyfikacji CEAP u kobiet w cia ży. Przeg Flebol 2001; 9: 23-25.

5. Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10

6. Krasiński Z, Aniukiewicz K, Krasińska A, Czyżak W. Przewlekła niewydolność żylna – epidemiologia i leczenie farmakologiczne. Przeg Flebol 2014; 22(1): 1-16.

7. Robertson L, Evans C, Fowkes F. Epidemiology of chronic venous disease. Phlebology J Veno Dise. https://doi.org/10.1258/phleb.2007.007061

8. Luba M. Profilaktyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej
u chorych hospitalizowanych w Oddziale Choro b Wewne trznych Szpitala SP ZOZ w Rabce-Zdroju, CM UJ, Kraków 2006.

9. Portal Statystyczny Departamentu Statystyki i Prognoz Aktuarialnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [dostęp on-line: 16-20.08.2019]

Konflikt interesów

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

ORCID

Małgorzata Olejniczak-Nowakowska – 0000-0002-9827-504X

Karolina Krupa-Kotara – 0000-0001-9330-0771

Agnieszka Barchnicka – 0000-0002-5873-6569

Sebastian Grosicki – 0000-0001-8453-7101

Autor korespondujący

Karolina Krupa-Kotara

Zakład Epidemiologii

Katedry Epidemiologii i Biosatystyki

Wydział Nauk o Zdrowiu w Bytomiu

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

ul. Piekarska 18, 41-902 Bytom,

tel. (32) 3976532/ 506720307

kkrupa@sum.edu.pl

Nadesłano: 06.08.2018

Zaakceptowano: 03.10.2019

Tabela 1 Liczba dni absencji chorobowej i liczba zaświadczeń lekarskich z powodu schorzeń żył w 2017 r.

Table 1. Number of days of sickness absence and the number of medical certificates due to venous diseases in 2017 r.

Jednostka chorobowa

Disease unit

Liczba dni absencji chorobowej

The number of days of sickness absence

2017

I kwartał 2017

I quarter of 2017

II kwartał 2017

II quarter of 2017

III kwartał2017

III quarter of 2017

IV kwartał 2017

IV quarter of 2017

Liczba zaświadczeń lekarskich

The number of medical certificates

Liczba dni absencji chorobowej

The number of days of sickness absence

Liczba zaświadczeń lekarskich

The number of medical certificates

Liczba dni absencji chorobowej

The number of days of sickness absence

Liczba zaświadczeń lekarskich

The number of medical certificates

Liczba dni absencji chorobowej

The number of days of sickness absence

Liczba zaświadczeń lekarskich

The number of medical certificates

Liczba dni absencji chorobowej

The number of days of sickness absence

Liczba zaświadczeń lekarskich

The number of medical certificates

I80

Zapalenie żył i zakrzepowe zapalenie żył

533 491

37 548

130 430

8 961

132 959

9 568

139 559

10 036

130 543 

8 983

Phlebitis and thrombophlebitis

I83

Żylaki kończyn dolnych

1 275 990

76 982

381 685

22 252

308 612

9 447

224 143

15 737

341 550

19 860 

Varicose veins of lower extremities

I86

Żylaki o innym umiejscowieniu

33 008

2 184

8 121

541

8 062

544

7 614

527

9 211 

527 

Varicose veins of other sites

I87

Inne zaburzenia żył

100 749

7 164

25 642

1 717

25 059

1 911

23 599

1 791

26 449

1 745 

Other disorders of veins

I89

Inne niezakaźne zaburzenia funkcji naczyń i węzłów chłonnych

20 930

1 632

4 822

370

4 983 

470

5 818

449

5 307

406 

Other noninfective disorders of lymphatic vessels and lymph nodes

Ryc. 1. Liczba dni absencji chorobowej i liczba zaświadczeń lekarskich z powodu żylaków kończyn dolnych w poszczególnych kwartałach 2017 r.

Fig. 1. Number of days of sickness absence and the number of medical certificates due to varicose veins in lower limbs in individual quarters of 2017.

Ryc. 2. Liczba dni absencji chorobowej i liczba zaświadczeń lekarskich z powodu zapaleń żył i zakrzepowych zapaleń żył w poszczególnych kwartałach 2017 r.

Fig. 2. Number of days of sickness absence and number of medical certificates due to phlebitis and thrombophlebitis in particular quarters of 2017