STRESS AT WORK – DETERMINANTS OF ECONOMIC AND SOCIAL COSTS

Aleksandra Kaczmarek

INSTYTUT ZARZĄDZANIA, WYDZIAŁ ZARZĄDZANIA I DOWODZENIA, AKADEMIA SZTUKI WOJENNEJ, WARSZAWA, POLSKA

Streszczenie

W czasie wykonywania pracy zawodowej ludzie narażeni są na wiele sytuacji, determinujących powstanie stresu. Zróżnicowany jest on pod wieloma względami, np. stopniem nasilenia, czasem oddziaływania oraz dalszymi konsekwencjami, w tym pogorszeniem stanu zdrowia osoby, która podlega działaniu stresu. W zależności od wielu czynników, np. indywidualnej odporności na stres, sytuacje stresowe mogą mocniej lub słabiej oddziaływać na człowieka. Jednak zawsze stanowią istotny problem, zarówno dla pracowników, pracodawców, jak i całej organizacji. Celem niniejszego artykułu jest prezentacja wyników badań nad zjawiskiem stresu zawodowego, postrzeganego w świetle uwarunkowań ekonomicznych i społecznych. Szczególną uwagę zwrócono na jego charakter oraz występowanie w organizacjach, które funkcjonują w sferze bezpieczeństwa i obronności państwa. Członkowie wymienionych organizacji (funkcjonariusze, żołnierze), w trakcie realizacji obowiązków służbowych, często narażeni są na sytuacje wywołujące stres traumatyczny. Może to doprowadzić do ponoszenia przez wymienione organizacje kosztów, zarówno ekonomicznych, jak i społecznych.

Słowa kluczowe: stres zawodowy, społeczne i ekonomiczne koszty stresu zawodowego, czynniki determinujące stres w wybranych służbach mundurowych

Abstract

While working, people are exposed to many situations that determine the emergence of stress. It is diversified in many respects, eg the intensity, the time of interaction and further consequences, including the deterioration of health of a person subject to stress. Depending on many factors, such as individual resistance to stress, stressful situations can have more or less impact on people. However, they always pose a significant problem, both for employees and employers as well as the entire organization. The aim of this article is to present the results of research on the phenomenon of occupational stress, perceived in the light of economic and social conditions. Particular attention was paid to its character and occurrence in organizations that work in the sphere of state security and defense. The members of these organizations (officers, soldiers), while performing their duties, are often exposed to situations causing traumatic stress. This may lead to bearing costs by the above mentioned organizations, both economic and social.

Key words: stress at work, social and economic costs of stress in a workplace, factors determining stress in selected uniformed services

Public Health Forum 2019;V(XIII)1(48):21-28

WSTĘP

Rozwój cywilizacyjny społeczeństw sprawił, że praca zawodowa stała się dla człowieka jedną z najważniejszych form aktywności. Z jednej strony jest ona źródłem dochodów, osiągania sukcesów, spełniania się, osiągania satysfakcji czy wreszcie dobrobytu, z drugiej zaś strony może przyczynić się do bezradności, apatii i poczucia straconego czasu. Wykonywanie określonego zawodu może zatem przynieść pozytywne, jak i negatywne konsekwencje. Te drugie bardzo mocno związane są ze stresem zawodowym, który ogólnie rzecz biorąc jest najczęściej zjawiskiem negatywnym oraz szkodliwym zarówno dla pracownika, jak i całej organizacji. Stąd zjawisko stresu i czynników go wywołujących nabiera istotnego znaczenia, zwłaszcza z punktu widzenia odpowiedniego przygotowania ludzi do działania pod jego wpływem.

Pojęcie stresu w teorii i praktyce życia społecznego funkcjonuje od dawna. Początkowo identyfikowany był on jako stan emocjonalny, który pozwala człowiekowi działać lub przetrwać w trudnych, traumatycznych sytuacjach. Wyniki badań naukowych zmieniły takie podejście. Współcześnie stres uznawany jest za zjawisko negatywne, prowadzące do wielu problemów zdrowotnych osób, które pozostają pod jego wpływem.

Istotnym źródłem stresu w miejscu pracy są problemy natury organizacyjnej, stąd zjawisko to definiuje się jako stres zawodowy (organizacyjny). Występuje ono wtedy, kiedy członek organizacji (pracownik, funkcjonariusz, żołnierz) ocenia, że wymagania, jakie stawia się przed nim w pracy, przewyższają jego indywidualne możliwości lub gdy napotyka na przeszkody, uniemożliwiające zaspokojenie potrzeb czy osiągnięcie pewnych wartości [9]. Zatem stres organizacyjny, powiązany jest w znaczący sposób z negatywnymi zachowaniami pracowników. W tej sytuacji akceptowalny jest pogląd Szostaka, który stwierdza, że postawy takie spowodowane mogą być między innymi przez: nadmiar wykonywanych zadań, presję czasu, wysokie poczucie odpowiedzialności, problemy w relacjach interpersonalnych, poczucie bezradności, sposoby i atmosferę podejmowania decyzji, warunki pracy, brak zaufania ze strony przełożonych oraz zbyt wolne lub zbyt szybkie tempo awansu [12].

SPECYFIKA STRESU ZAWODOWEGO W WYBRANYCH SŁUŻBACH MUNDUROWYCH

Zdolność do racjonalnego działania w warunkach stresu jest szczególną umiejętnością, która dotyczy nie tylko ludzi zajmujących stanowiska kierownicze, ale także wszystkich innych. Szczególnej uwagi w tej sytuacji wymagają różnego rodzaju służby mundurowe, np. Policja, Straż Graniczna, Państwowa Straż Pożarna, których funkcjonariusze bardzo często zmuszeni są do podejmowania działań, grożących nawet utratą życia własnego lub innych uczestników zdarzenia. Dotyczy to także szerokiej rzeszy funkcjonariuszy i pracowników innych służb, straży i agencji, którzy realizują zadania w konfrontacji z groźnymi przestępcami lub innymi ludźmi, stanowiącymi zagrożenie dla społeczeństwa.

W szczególny sposób stres, a ściślej rzecz ujmując stres bojowy (stres pola walki), dotyka żołnierzy. Jest to problem bardzo istotny, gdyż współcześnie tysiące polskich żołnierzy, w ramach różnego rodzaju misji oraz operacji pokojowych i stabilizacyjnych, pełni rotacyjnie służbę poza granicami kraju. Od podejmowanych przez nich każdego dnia decyzji zależy nie tylko powodzenie prowadzonych działań, ale przede wszystkim życie – własne, innych żołnierzy, a często także osób postronnych. Wielu przykładów potwierdzających słuszność powyższej tezy dostarczają działania prowadzone do niedawna w Iraku, a aktualnie w Afganistanie.

Stres pola walki jest szczególnie niebezpieczny, ze względu na panujące tam specyficzne warunki – wybuchy, błyski wystrzałów, płomienie, widok krzyczących, cierpiących z bólu kolegów, zwłoki poległych itp. Stąd praktycznie zawsze wynikiem stresu są nadmierne straty osobowe (ranni, zabici) oraz problemy psychiczne – błędne decyzje, które przyczyniają się do niewykonania zadania, panika, histeryczna ślepota, drgawki czy halucynacje. Z reguły jednak są to reakcje indywidualne.

Prowadzenie w różnych uwarunkowaniach działań przez Siły Zbrojne RP umożliwiło zidentyfikowanie licznych stresorów, które wynikają z charakteru współcześnie prowadzonych operacji zbrojnych. Spowodowane jest to głównie tym, że międzynarodowe operacje militarne obarczone są ograniczeniami w zakresie użycia broni oraz stosowania określonych sposobów działania. Oznacza to, że w wielu misjach zagranicznych (szczególnie w ramach NATO czy ONZ), żołnierze wyposażeni są głównie w broń, która służy do samoobrony, co oznacza, że nie mogą stosować w pełnym zakresie taktyki i techniki działania o charakterze ofensywnym. Takich ograniczeń nie ma potencjalny przeciwnik, który zwykle stosuje zasadę „pokonać wroga wszelkimi możliwymi sposobami”. Sprowadza się to do tego, że nie przestrzega on powszechnie obowiązującego, międzynarodowego prawa konfliktów zbrojnych, atakuje podstępnie np. ukrywając się wśród ludności cywilnej, stosuje ataki samobójcze, itp. Prowadzenie działań w takich warunkach podwyższa poziom stresu bojowego występujący u żołnierzy, którzy obawiają się możliwych restrykcji prawnych, związanych z faktem użycia broni. Wymownym przykładem sytuacji tego typu jest sprawa użycia broni przez polskich żołnierzy w Nangar Khel (por. artykuł pt. Mądrzejsi po Nangar Khel, opublikowany w Polsce Zbrojnej„ z dnia 17.02.2016).

Pełnienie służby w warunkach silnego stresu dotyczy również funkcjonariuszy Policji. Zawód policjanta, jak wskazują wyniki z przeprowadzonych badań, znajduje się w czołówce najbardziej stresogennych zawodów. Funkcjonariusze policji, wchodzący w skład różnych korpusów osobowych oraz reprezentujący różne rodzaje służb, narażani są przede wszystkim na doświadczanie silnych bodźców związanych z różnymi sytuacjami traumatycznymi. Z reguły, zdarzenia takie związane są z przemocą i przeżywaniem silnego lęku, np. w przypadkach, kiedy policjant zmuszony jest do użycia broni w celu ratowania życia swojego (lub partnera) lub innej osoby, a także w konfrontacji z bardzo agresywnym tłumem. Traumatycznym zdarzeniem jest udział policjantów w różnych akcjach ratowniczych, podejmowanych np. w wyniku katastrof. Policjant narażony może być wtedy na wystąpienie silnego stresu, związanego z bezpośrednim kontaktem ze zwłokami lub bardzo okaleczonymi ciałami ofiar.

Biorąc pod uwagę powyższe, na wnikliwą uwagę zasługują problemy zdrowotne i psychospołeczne, spowodowane silnym stresem, które mogą wystąpić u żołnierzy i policjantów. Typowe problemy, jakie u nich występują, mogą skutkować np. depresją, uzależnieniem od alkoholu, rozpadem więzi rodzinnych (rozwody), kłopotami z prawem, chorobami serca, wypadkami samochodowymi, a nawet samobójstwami. W tej sytuacji bardzo ważna jest odpowiednia, fachowa opieka psychologa nad żołnierzami i policjantami w pierwszych dniach po traumatycznych zdarzeniach, a także dalsza ich obserwacja w kolejnych miesiącach, a nawet latach.

CZYNNIKI STRESOWE W PRACY ZAWODOWEJ

Długotrwały, chroniczny stres zawodowy powodowany jest przez wiele czynników. W literaturze przedmiotu prezentuje się szereg różnych klasyfikacji, odnoszących się do czynników wywołujących stres. Najczęściej wskazuje się, że źródłami stresu zawodowego są te, które związane są z warunkami wykonywania danej pracy (np. zagrożenia zdrowia czy życia) bądź ze specyfiką funkcjonowania organizacji. Biorąc pod uwagę warunki pracy, do trzech podstawowych, stresogennych źródeł Jachnis zalicza:

1. Czynniki technologiczne – są to przede wszystkim niebezpieczne materiały czy substancje, z którymi człowiek ma do czynienia w pracy.

2. Czynniki organizacyjne – to głównie zła organizacja pracy, wymagająca, np. zbyt dużej koncentracji uwagi lub nadmiernego wysiłku fizycznego.

3. Czynniki związane z pracownikiem – to te, które wynikają z nieprzestrzegania przepisów obowiązujących na stanowiskach pracy.

Jednocześnie wymieniona autorka zauważyła, że pracownik narażony jest na wiele stresogennych czynników wynikających ze specyficznego funkcjonowania organizacji. Zaliczyła do nich przede wszystkim: strukturę organizacyjną, relacje interpersonalne, charakter wykonywanych zadań, rozwój zawodowy, wymagania zawodowe i wiele innych. Wyniki badań wskazują, że 46% osób w organizacjach pozostaje pod wpływem silnego stresu [3]. Jest to istotne spostrzeżenie, albowiem następstwem występowania stresu w organizacji są problemy związane z normalnym funkcjonowaniem pracowników. Bowiem stres, nie tylko postrzegany z punktu widzenia stresu zawodowego, przyczynić się może do powstania wielu poważnych zaburzeń psychosomatycznych.

Uwzględniając klasyfikację stresorów występujących w miejscu pracy, warto zwrócić uwagę na aspekt ryzyka zdrowotnego. Analizując psychospołeczne czynniki środowiska pracy, które doświadczane są przez pracowników jako stresujące lub są potencjalnie szkodliwe dla zdrowia, wyodrębnia się dziesięć oddzielnych kategorii dotyczących charakterystyki zawodu, organizacji pracy i zarządzania, a także innych organizacyjnych i środowiskowych czynników, które mogą nieść ryzyko zdrowotne.

Biorąc pod uwagę fakt, że autorka artykułu skupiła się głównie na organizacjach, które funkcjonują w sferze bezpieczeństwa i obronności państwa (wojsko, policja), niezwykle istotne jest również przedstawienie charakterystycznych stresorów, występujących u ludzi wykonujących te zawody.

Stresory wojskowe w porównaniu z tymi, na które narażeni są przeciętni obywatele, są niezmiernie silne i przewlekłe. Przyczyniają się bowiem do licznych urazów stresowych, wywołanych głównie przez udział w walkach i operacjach wojskowych poza granicami kraju (tzw. stresory dyslokacji). Na podstawie obserwacji zachowań żołnierzy biorących udział w operacjach „Iracka wolność” (Iraqi Freedom) w Iraku oraz „Trwała wolność” (Enduring Freedom) w Afganistanie wyróżniono pięć podstawowych grup stresorów dyslokacji oraz ich główne przyczyny [1]:

• fizyczne: ekstremalne temperatury, odwodnienie organizmu, brud i błoto, pozbawienie snu, hałas, wyziewy i wonie, jaskrawe światło lub ciemność, złe odżywianie, choroba lub uraz;

• poznawcze: brak informacji lub błędne informacje, niejednoznaczne lub zmieniające się zadania czy role, niejednoznaczne lub zmieniające się reguły zaangażowania, konflikty lojalności, nuda i monotonia, doświadczenia;

• emocjonalne: utrata przyjaciół wskutek śmierci lub urazów, strach, wstyd i poczucie winy, bezradność, odporność na masakry, zabijanie;

• społeczne: izolacja od wsparcia społecznego, brak prywatności czy przestrzeni osobistej, media i opinia publiczna;

• duchowe: utrata wiary w Boga, niezdolność przebaczenia lub odczucia, że uzyskało się przebaczenie.

Wnioski z badań prowadzonych przez różne organizacje pokazują, że zrozumienie i znajomość samych stresorów nie jest warunkiem wystarczającym do uodpornienia żołnierzy na stres. Bardzo ważne jest, aby razem z żołnierzami przebywali kapelani, specjaliści ds. zdrowia psychicznego, a także personel medyczny mający wiedzę na temat stresu i jego symptomów. (Ciekawe wnioski na ten temat przedstawia artykuł pt. Doktor z karabinem na ramieniu, opublikowany w „Gazecie Wyborczej” (12–13 września 2015 r.), przeprowadzony z ortopedą i traumatologiem Mikołajem Wróblem, który w 2004 r. pojechał z polskim kontyngentem do Iraku i jako lekarz brał udział w bitwie o City Hall -ratusz – w Karbali).

Należy podkreślić, że w zawodzie żołnierza występują także czynniki stresogenne natury organizacyjnej. Badania w tym zakresie były prowadzone przez autorkę w ramach przewodu doktorskiego w 2013 roku. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że badaniem objęto grupę reprezentatywną, celowo dobranych 150 oficerów Sił Zbrojnych RP. Dobór próby zapewnił rozróżnienie badanej populacji ze względu na: wiek, wykształcenie, staż służby, stopnie wojskowe, zajmowane stanowiska służbowe, rodzaj wojsk oraz udział badanych w misjach poza granicami kraju. Dzięki temu, na podstawie uzyskanych wyników badań, otrzymano rzeczywisty obraz poziomu stresu u respondentów.

Według wskazań respondentów do najczęściej występujących stresów zaliczono:

• nadmierne lub sprzeczne wymagania przełożonych – 87%,

• nadmiar zadań – 86%,

• niejasność celów i oczekiwań – 75%,

• nieadekwatna ocena rezultatów działalności służbowej – 49%,

• konflikty w relacjach ze współpracownikami – 45%,

• niedobór środków – 43%,

• wydłużony czas pracy – 34%,

• odpowiedzialność za podwładnych – 34%,

• konieczność wykonywania zadań w warunkach wymagających znacznego wysiłku fizycznego – 15%,

• warunki rozwoju osobistego – 15%.

Na podkreślenie zasługuje to, że największa liczba wskazań wiąże się bezpośrednio z relacjami na linii przełożony – podwładny (nadmierne lub sprzeczne wymagania przełożonych, nadmiar zadań, niejasność celów i oczekiwań). Natomiast w grupie czynników najmniej stresogennych respondenci wskazują konieczność wykonywania zadań w warunkach wymagających znacznego wysiłku fizycznego oraz warunki rozwoju osobistego.

Biorąc powyższe pod uwagę sprawdzono także, które z wymienionych czynników organizacyjnych najczęściej wskazali respondenci, postrzegani przez pryzmat charakteru zajmowanego stanowiska służbowego, z zastosowaniem podziału na stanowiska dowódcze oraz sztabowe. Uzyskane wyniki zaprezentowano w tabeli 1.

Analiza uzyskanych wyników może skłaniać do refleksji. Okazuje się bowiem, że dla badanych żołnierzy, deklarujących zajmowanie stanowiska dowódczego, najważniejszym czynnikiem stresogennym jest wykonywanie zadań w warunkach znacznego wysiłku fizycznego (27% badanych) oraz warunki rozwoju osobistego (26%). Z kolei w grupie deklarującej zajmowanie stanowiska sztabowego, do najistotniejszych czynników stresogennych zaliczano konflikty w relacjach ze współpracownikami (85% badanych), wydłużony czas pracy (82%) oraz nadmierne lub sprzeczne wymagania przełożonych (81%) [4].

Analizując czynniki stresogenne w zawodzie policjanta, warto przedstawić wyniki badań prowadzonych przez Browna i Campbella. Sformułowali oni listę typowych, najczęściej występujących stresorów w pracy policjantów. Zalicza się do nich przede wszystkim [9]:

• uczestnictwo w sytuacji związanej ze śmiercią (58%),

• aresztowanie atakującej osoby (50%),

• kontakt z ofiarami przemocy (38%),

• informowanie rodziny i krewnych o śmierci bliskiej im osoby (37%),

• poszukiwanie zaginionej osoby (37%),

• uczestnictwo w rozprawach sądowych jako świadek (34%),

• zabezpieczanie i ochrona imprez i wydarzeń publicznych (21%).

Co ciekawe, okazuje się, że istotnym stresorem, z punktu widzenia pracy policjanta, są codzienne sytuacje występujące w miejscu pracy. Dotyczą one głównie problemów organizacyjnych. Z badań, które prowadzono w ramach wspomnianego wcześniej przewodu doktorskiego, wynika, że w tej sferze wyróżnia się takie stresory jak:

• nadmierne lub sprzeczne wymagania przełożonych − 83%,

• konieczność wykonywania zadań w warunkach wymagających znacznego wysiłku fizycznego − 80%,

• nadmiar zadań − 70%,

• niejasność celów i oczekiwań − 64%,

• nieadekwatna ocena rezultatów działalności służbowej − 61%,

• konflikty w relacjach ze współpracownikami − 55%,

• niedobór środków − 46%,

• odpowiedzialność za podwładnych − 43%,

• warunki rozwoju osobistego − 25%,

• wydłużony czas pracy – 23%.

Na podkreślenie zasługuje to, że największa liczba wskazań wiąże się bezpośrednio z relacjami na linii przełożony – podwładny. Znaczna liczba wskazań dotyczy konieczności wykonywania zadań w warunkach wymagających znacznego wysiłku fizycznego. Natomiast w grupie czynników najmniej stresogennych respondenci wskazują warunki rozwoju osobistego oraz wydłużony czas pracy.

Biorąc powyższe pod uwagę sprawdzono, które z wymienionych czynników organizacyjnych najczęściej występują u respondentów, postrzeganych przez pryzmat rodzaju służby, w której realizują zadania policjanci oraz zajmowanych stanowisk służbowych. Uzyskane wyniki obrazują tabele 2 i 3.

W służbach kryminalnych oraz prewencji najbardziej stresogennym czynnikiem organizacyjnym są nadmierne lub sprzeczne wymagania ze strony przełożonych. Problemem w obydwu grupach jest również nadmiar zadań do wykonania oraz konflikty w relacjach ze współpracownikami (w służbie kryminalnej), a także niejasność celów i oczekiwań (prewencja). W obu służbach do czynników stresogennych zaliczono także nieadekwatną ocenę przez przełożonych (odpowiednio 65% i 42% wskazań). Do najmniej istotnych czynników organizacyjnych, wywołujących stres zaliczono warunki rozwoju osobistego (służba prewencji) oraz wydłużony czas pracy (służba kryminalna).

Analiza uzyskanych wyników skłania do refleksji. Okazuje się bowiem, że dla badanych policjantów, deklarujących zajmowanie stanowiska kierowniczego, sztabowego i wykonawczego najważniejszym czynnikiem stresogennym są nadmierne lub sprzeczne wymagania przełożonych. W grupie stanowisk kierowniczych i sztabowych dużą liczbę wskazań odnotowano również w aspekcie nadmiaru zadań (odpowiednio 75% i 83% wskazań) oraz niejasności celów i oczekiwań (odpowiednio 66% i 83% wskazań). W grupie stanowisk wykonawczych dużą liczbę wskazań odnotowano również w aspekcie nieadekwatnej oceny rezultatów działalności służbowej (66% wskazań) i nadmiaru zadań (64% wskazań). Najmniejszą liczbę wskazań uzyskały następujące czynniki: w grupie stanowisk kierowniczych − wykonywanie zadań w warunkach znacznego wysiłku fizycznego (14% wskazań); w grupie stanowisk sztabowych – odpowiedzialność za podwładnych (16% wskazań); w grupie stanowisk wykonawczych – wydłużony czas pracy (26% wskazań) [4].

Analiza literatury przedmiotu badań wskazuje również, że dodatkowymi przyczynami, mogącymi wpływać na powstanie sytuacji stresogennych są między innymi: zagrożenia dyscyplinarne (wpływające na spadek motywacji do pracy), brak odpowiedniego sprzętu do pracy, niski poziom wiedzy zawodowej, biurokracja, ostre regulaminy czy negatywne sprawozdania prasowe. Ciekawe wnioski przedstawia sondaż, który przeprowadzony został w Centrum Szkolenia Policji w Legionowie. Okazuje się bowiem, że nie tylko wykonywanie niebezpiecznych czynności służbowych ma wpływ na doznanie silnego stresu, ale złe stosunki międzyludzkie, zwłaszcza relacje służbowe z przełożonymi. Głównie chodzi o przedmiotowe traktowanie pracowników, ciągłe nieporozumienia w pracy czy przypadki mobbingu [8].

Należy również podkreślić, że pod wpływem stresu żołnierze czy policjanci stają się zagrożeniem nie tylko dla samych siebie, ale także dla otoczenia. Co pewien czas pojawiają się informacje o przypadkach wybuchu ogromnej agresji w stosunku do innych ludzi, często kończące się pobiciem czy nieuzasadnionym użyciem broni [5].

CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA KOSZTY EKONOMICZNE I SPOŁECZNE STRESU ZAWODOWEGO

Biorąc pod uwagę problematykę poruszaną w niniejszym artykule, należy zwrócić uwagę na fakt, że występowanie zjawiska stresu zawodowego niesie ze sobą problemy finansowe i organizacyjne. Ponoszą je zarówno pracownicy, jak i pracodawcy, niezależnie od rodzaju (typu) organizacji. Koszty związane są z przebywaniem członków organizacji (pracowników, funkcjonariuszy, żołnierzy) na zwolnieniach lekarskich czy wypadkami w miejscu pracy (według danych PIP, u źródeł wypadków ciężkich i śmiertelnych, zbadanych przez inspektorów pracy w 2013 r., dominowały przyczyny ludzkie, związane z niewłaściwym zachowaniem się poszkodowanych (46,9%) oraz złą organizacją pracy (41,5%). Pozostałe 11,6% było wynikiem nieodpowiedniego stanu technicznego maszyn i urządzeń, jak również związane było z wydatkami organizacji na odprawy, kolejne przeprowadzanie rekrutacji, szkoleniami nowych pracowników lub kadry kierowniczej (źródło: streswpracy.pl, [dostęp: 15.12.2015r.]). Warto w tym miejscu podkreślić, że problemy natury finansowo – organizacyjnej mogą mieć wpływ na wizerunek organizacji oraz jej pozycję na rynku [2]. W literaturze przedmiotu wymienione koszty określa się mianem kosztów ekonomicznych i społecznych, które występują w miejscu pracy. Poniżej zostaną one krótko scharakteryzowane.

Koszty ekonomiczne stresu związane są przede wszystkim z wypadkami, którym ulegają pracownicy w miejscu pracy oraz z chorobami, będącymi następstwem stresu (tzw. choroby odstresowe). Dodatkowymi kosztami ekonomicznymi są również te, które wynikają z: uszkodzeń sprzętu spowodowanego wypadkiem przy pracy, organizowaniu zastępstw pracowników przebywających na zwolnieniach lekarskich, wydatkami przedsiębiorstwa na koszty odpraw oraz kosztów kolejnych naborów, szkoleń oraz przygotowania zawodowego nowych pracowników lub kadry kierowniczej [7]. Podobna w swej istocie sytuacja występuje w wojsku i policji, aczkolwiek niezbędne jest uwzględnienie specyfiki funkcjonowania wymienionych organizacji

Część badaczy charakteryzuje także koszty ekonomiczne ponoszone w miejscu pracy z punktu widzenia różnych grup je ponoszących − pracodawców, pracowników, jak i społeczeństwa. Z punktu widzenia pracodawców koszty te związane są głównie z utraconym czasem pracy poszkodowanego, kosztami pracy członków zespołu powypadkowego, wynagrodzeniem pracowników zastępujących poszkodowanego w czasie jego nieobecności, utraconym majątkiem, bieżącymi płatnościami, utratą przychodów, obniżoną wydajnością i jakością pracy; kosztami wynikającymi z obowiązującego systemu socjalnego, kosztami spowodowanymi zmniejszeniem dochodu przez współpracowników poszkodowanego w następstwie jego ograniczonej sprawności po wypadku [10].

Z kolei do kosztów ekonomicznych ponoszonymi przez pracownika zalicza się przede wszystkim: koszty leczenia i rehabilitacji, utratę części lub całości dochodów, koszty transportu, zwiększone koszty zakupu podstawowych artykułów pierwszej potrzeby, itp.

Natomiast koszty ekonomiczne z punktu widzenia społeczeństwa należy postrzegać zarówno w skali mikroekonomicznej, jak i makroekonomicznej. Koszty te stają się odczuwalne dla całego społeczeństwa, a jednak tylko poszczególne jednostki zdają sobie sprawę, że ich przyczyną może być stres zawodowy. Związane są one ze wzrostem cen poszczególnych produktów czy usług, kojarzonych zwykle ze zmianami na rynkach światowych czy podwyżkami cen surowców i półproduktów. Tymczasem okazuje się, że wśród kosztów, jakie pociągają za sobą wypadki przy pracy, największy udział mają zakłócenia produkcji (32,54%), które przyczyniają się do późniejszego wzrostu cen produktów lub usług. Jak stwierdza Sęk, ogromna część kosztów związanych z wypadkami przy pracy ponoszona jest właśnie przez społeczeństwo. W 2004 r. poniosło ono 76% ogólnej ilości kosztów wypadków [11].

Biorąc pod uwagę koszty społeczne generowane przez występowanie stresu w miejscu pracy należy głównie wziąć pod uwagę te czynniki, które mogą być następstwem jego działania. Z punktu widzenia pracodawcy koszty społeczne dotyczą przede wszystkim: obniżenia efektywności i wydajności pracy pracowników, popełniania przez nich w czasie pracy dużej liczby błędów i pomyłek, ulegania wypadkom przy pracy, niechęci pracowników do nowości i zmian w pracy, niewykonywania przez pracownika poleceń przełożonego i wchodzenie w konflikty z nim, omijanie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy przez pracownika, częstszego zapadania pracowników na choroby somatyczne oraz wypalenie zawodowe czy nawet odejście z pracy [11]. Ponadto, do kosztów organizacyjnych zalicza się także takie czynniki, jak: pogorszenie efektywności pracy, absencję, fluktuację kadr, spadek jakości, patologie organizacji pracy i pogorszenie wizerunku firmy.

Jak zauważa Sęk, koszty społeczne ponoszone przez pracownika związane są w znacznej mierze z bólem i cierpieniem jakie ponosi ofiara wypadku w pracy oraz obniżeniem jakości życia, zarówno poszkodowanego, jak i jego rodziny. Istotnymi konsekwencjami są również te natury emocjonalnej ponoszone przez poszkodowanego i jego rodzinę oraz zwiększenie zagrożenia popadnięcia w choroby związane ze stresem, aktualnym stanem zdrowia i poziomem życia, takie jak depresja czy alkoholizm.

Należy również zauważyć, że pod wpływem stresu człowiek ma problemy z racjonalnym podejmowaniem decyzji. Z punktu widzenia wykonywania pracy zawodowej istotne znaczenie dla efektywności podejmowanych działań ma odpowiednia ocena dostępnych alternatyw i dokonania wyboru [13].

Ponadto, negatywnym skutkiem permanentnego stresu organizacyjnego jest wypalenie zawodowe. Postrzega się go jako stan wyczerpania, który dla pracownika oznaczać może utratę motywacji do działania, obniżenie efektywności wykonywanych zadań oraz brak satysfakcji z pracy. Z kolei dla pracodawcy wypalenie objawiać się może utratą dyscypliny w organizacji, spadkiem wydajności zespołów i w efekcie utratą kadry.

Problem wypalenia zawodowego dotyka również funkcjonariuszy Policji, czego dowodzą badania przeprowadzone przez Ogińską-Bulik za pomocą Kwestionariusza MBI Maslach i Jackson. Okazuje się, że najbardziej narażeni na wypalenie zawodowe są policjanci dynamiczni, przywódczy oraz perfekcjoniści całkowicie poświęcający się pracy [9].

W związku z tym, że występowanie stresu zawodowego u policjantów jest coraz częstszym zjawiskiem, w ostatnich latach zwrócono uwagę na konieczność opracowywania oraz wdrażania profilaktyki i terapii antystresowej. Zajmują się tym odpowiednie psychologiczne służby policji, które działają zgodnie z Zarządzeniem 428 Komendanta Głównego Policji z dnia 17 kwietnia 2009 r. Ważnym elementem jest również odpowiednie kształcenie policjantów różnych szczebli, z wykorzystaniem psychologii. Przede wszystkim zwraca się uwagę na umiejętność radzenia sobie ze stresem, rozładowywanie napięcia oraz kontakty interpersonalne. Dodatkowo należy zaznaczyć, że niwelowanie stresu zawodowego wśród policjantów powinno obejmować działania na dwóch poziomach – organizacji oraz indywidualnym [9]. Na poziomie organizacji powinno się brać przede wszystkim pod uwagę takie czynniki jak zmniejszenie poczucia: psychicznego obciążenia pracą, braku nagród w pracy, zagrożenia, niepewności wywołanej organizacją pracy i odpowiedzialności, a także poprawienie kontaktów społecznych. Z kolei na poziomie indywidualnym należałoby większą uwagę poświęcić udzielaniu pomocy poszkodowanym funkcjonariuszom, budowaniu zasobów osobistych oraz wzmacnianiu odporności na stres [5].

Natomiast w wojsku powinno się zwracać szczególną uwagę na przygotowanie żołnierzy, a szczególnie dowódców różnych szczebli dowodzenia, do radzenia sobie ze stresem przed wyjazdem na misję poza granicami kraju. Każdy żołnierz powinien być dokładnie zdiagnozowany pod kątem psychologicznym, by określić jego zdolność do działania w trudnych warunkach. Co więcej, należy realizować szkolenia przygotowujące żołnierzy do działań w warunkach ekstremalnych. Prowadzone na poligonach, w symulatorach czy specjalnych ośrodkach powinny uczyć żołnierzy działania w sytuacjach maksymalnie zbliżonych do rzeczywistych. W efekcie pozwoli to na podejmowanie racjonalnych decyzji nawet w najtrudniejszych warunkach, które umożliwią skuteczniejsze działanie i ponoszenie mniejszych strat [6].

W kontekście powyższych rozważań należy zwrócić uwagę na wykorzystanie, a w przyszłości systemowe wdrożenie treningu kontroli emocji, który stosowany jest w służbach specjalnych. Trening taki stosuje się z wykorzystaniem technik behawioralnych i automatyzacji odruchów. Jego efektywność mierzona jest reakcją tętna i ciśnienia tętniczego, pomiarem pH skóry oraz reakcją skórno-galwaniczną na przeżywany stres. Istotnymi testami w zakresie samokontroli są test zasypiania oraz test horror-animals z wykorzystaniem gadów czy płazów jako detektorów reakcji wegetatywnych w stresie (prezentowane treści pochodzą z materiałów szkoleniowych autorstwa J. Spyry pt. Trening kontroli emocji).

Kolejnym istotnym czynnikiem mogącym stanowić skuteczne wsparcie dla uczestników działań prowadzonych w traumatycznych warunkach jest rozwój technologii. Przykładem mogą być prace amerykańskich naukowców nad wykorzystaniem nowej technologii ultradźwiękowej pozwalającej na ingerencję w działanie ludzkiego mózgu. Chodzi o tzw. hełmy bojowe, dzięki którym żołnierze (jak i funkcjonariusze innych służb) będą w stanie manipulować funkcjami mózgu, aby zwiększyć czujność i zmniejszyć stres, a nawet skutki urazu mózgu [6].

W podsumowaniu należy podkreślić, że występowanie stresu zawodowego jest zjawiskiem nieuniknionym. Jednakże warto podjąć pewne kroki, zarówno ze strony jednostki (pracownika), jak i organizacji, które pomogłyby zminimalizować jego negatywne efekty czy konsekwencje. W literaturze przedmiotu działania takie określa się jako zarządzanie stresem. Wprowadzanie działań prewencyjnych, mających na celu zmniejszenie stresu zawodowego, należy oczywiście dopasować do charakteru organizacji. Podjęcie racjonalnych działań w tym zakresie powinno w istotny sposób obniżyć koszty ekonomiczne i społeczne, jakie wywołuje stres zawodowy.

PIŚMIENNICTWO

1. Figley CR, Nash WP. Stres bojowy. Teorie, badania, profilaktyka i terapia. Warszawa: PWN, 2010

2. Gólcz M, Stres w pracy. Poradnik dla pracodawcy. Warszawa: Państwowa Inspekcja Pracy, 2007

3. Jachnis A, Psychologia organizacji. Kluczowe zagadnienia. Warszawa: Difin, 2007

4. Kaczmarek A, Wpływ stresu emocjonalnego na proces podejmowania decyzji organizacji zhierarchizowanej. Niepublikowana praca doktorska. Warszawa: Akademia Obrony Narodowej, 2013

5. Kaczmarek A. Czynniki determinujące stres u funkcjonariuszy policji. In: Piotrowska-Trybull M, Kaczmarek A, editor. Społeczeństwo, Gospodarka, Siły Zbrojne – Wyzwania dla zarządzania i dowodzenia w dobie współczesnych zagrożeń, vol 1. Warszawa: Akademia Sztuki Wojennej, 2017, pp. 113-130

6. Kaczmarek A. Stres bojowy z perspektywy operacji reagowania kryzysowego. Colloquium Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych. 2017;1:27-47

7. Łodzińska J. Stres zawodowy narastającym zjawiskiem społecznym. Seminare. Poszukiwania naukowe. 2010;28: 125-138.

8. Mikołajczak Z. Rola przełożonego w kształtowaniu właściwej psychologicznie atmosfery pracy. Przegl Polic. 1998;1:34-36.

9. Ogińska-Bulik N. Stres zawodowy u policjantów. Łódź: Wydawnictwo WSHE, 2007

10. Pawłowska Z, Rzepecki J. Metody obliczania kosztów wypadków przy pracy. Bezpieczeństwo Pracy – Nauka i Praktyka. 1998; 6: 2-4.

11. Sęk M. Identyfikacja czynników stresogennych występujących w miejscu pracy wraz określeniem ich wpływu na występowanie wypadków przy pracy i chorób wynikających długotrwałego narażenia na stres. Katowice: Collect Consulting S.A., 2011

12. Szostak J. Determinanty zachowań menedżerów w chronicznym stresie zawodowym. Warszawa: Wydawnictwo Difin, 2009

13. Tyszka T, Zaleśkiewicz T. Racjonalność decyzji. Warszawa: PWE, 2001

ORCID

Aleksandra Kaczmarek – 0000-0002-7043-1231

Konflikt interesu

Autorka deklaruje brak konfliktu interesów

Autor korespondujący

Aleksandra Kaczmarek

Instytut Zarządzania

Wydział Zarządzania i Dowodzenia

Akademia Sztuki Wojennej

Al. Gen. A. Chruściela „Montera” 103, 00-910 Warszawa

tel.: 261-814-720

e-mail: a.kaczmarek@akademia.mil.pl

Nadesłano: 19.12.2018

Zaakceptowano: 03.10.2019

Tabela 1. Czynniki stresogenne występujące wśród żołnierzy na stanowiskach dowódczych i sztabowych

Table 1. Stress factors occurring among soldiers fulfilling command and staff positions

Czynniki stresogenne

Stanowisko służbowe

dowódcze

[%]

sztabowe

[%]

wydłużony czas pracy

16

82

nadmiar zadań

17

78

niedobór środków

17

77

wykonywanie zadań w warunkach znacznego wysiłku fizycznego

27

68

niejasność celów i oczekiwań

18

78

nadmierne lub sprzeczne wymagania przełożonych

15

81

odpowiedzialność za podwładnych

14

78

konflikty w relacjach ze współpracownikami

12

85

nieadekwatna ocena rezultatów działalności służbowej

16

78

warunki rozwoju osobistego

26

65

Źródło: opracowanie własne.

Tabela 2. Czynniki stresogenne występujące wśród policjantów służb kryminalnych i prewencji

Table 2. Stress factors occurring among police officers of the criminal and prevention services

Czynniki stresogenne

Rodzaj służb

kryminalna

[%]

prewencji

[%]

wydłużony czas pracy

16

28

nadmiar zadań

65

78

niedobór środków

38

58

wykonywanie zadań w warunkach znacznego wysiłku fizycznego

17

30

niejasność celów i oczekiwań

55

69

nadmierne lub sprzeczne wymagania przełożonych

79

87

odpowiedzialność za podwładnych

62

27

konflikty w relacjach ze współpracownikami

65

42

nieadekwatna ocena rezultatów działalności służbowej

64

62

warunki rozwoju osobistego

35

19

Źródło: opracowanie własne.

Tabela 3. Czynniki stresogenne występujące wśród policjantów na wybranych stanowiskach

Table 3. Stress factors occurring among police officers on selected positions

Czynniki stresogenne

Stanowisko służbowe

kierownicze

[%]

sztabowe

[%]

wykonawcze

[%]

wydłużony czas pracy

19

28

26

nadmiar zadań

75

83

64

niedobór środków

47

56

43

wykonywanie zadań w warunkach znacznego wysiłku fizycznego

14

17

34

niejasność celów i oczekiwań

66

83

57

nadmierne lub sprzeczne wymagania przełożonych

86

83

81

odpowiedzialność za podwładnych

54

16

40

konflikty w relacjach ze współpracownikami

56

50

56

nieadekwatna ocena rezultatów działalności służbowej

58

56

66

warunki rozwoju osobistego

24

17

29

Źródło: opracowanie własne.