ASSESSMENT OF NUTRITIONAL STATUS AND BODY COMPOSITION OF ELDERLY PEOPLE LIVING IN NIWNICA

Marzena Zołoteńka-Synowiec, Ewa Malczyk, Beata Całyniuk, Paulina Marek

Instytut Nauk o Zdrowiu, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie, Nysa, Polska

 

Streszczenie

Wstęp: Stan odżywienia ludzi stanowi podstawę do określania ich aktualnego stanu zdrowia. Prawidłowe żywienie jest istotnym czynnikiem wpływającym na stan zdrowia, szczególnie osób starszych, u których zwiększa się ryzyko rozwoju przewlekłych chorób niezakaźnych.

Cel pracy: Ocena stanu odżywienia osób starszych zamieszkałych w Niwnicy.

Materiał i metody: Badaniu poddano 77 osób w wieku podeszłym, w tym 53% kobiet i 47% mężczyzn. Narzędziem badawczym był kwestionariusz MNA, ankieta uzupełniająca oraz badanie ciała metodą bioimpedancji. Przeprowadzono również analizę statystyczną przy użyciu programu STATISTICA. Obliczone zostały średnie arytmetyczne i odchylenia standardowe poszczególnych komponentów ciała w zależności od płci. Wyniki zostały poddane analizie testem chi2. Za poziom istotności przyjęto p <0,05.

Wyniki: U 80% badanych seniorów wykazano nadwagę lub otyłość. Pozostała ilość badanych charakteryzowała się prawidłowym wskaźnikiem BMI. Zauważono wysoki poziom wskaźnika tkanki wisceralnej u 35% ogółu badanych. Natomiast prawidłowe wartości tkanki tłuszczowej miało niecałe 40% badanych. Ponad połowa respondentów miała prawidłową całkowitą zawartość wody w organizmie, a większość osób miała za niską masę kostną.

Wnioski: U większości badanych osób starszych za pomocą kwestionariusza MNA stwierdzono prawidłowy stan odżywienia, żaden z mieszkańców nie wykazywał niedożywienia. Wykazano istotną zależność pomiędzy płcią a zawartością tkanki wisceralnej oraz masą kostną. Mężczyźni statystycznie częściej mieli nieprawidłową zawartość tkanki trzewnej oraz większą masę kostną w porównaniu do kobiet.

Abstract

Introduction: The nutritional status of humans is the basis for determining their current state of health. Proper nutrition is an important health factor, especially for older people, who have increased risk of developing non-communicable chronic diseases. Diet and physical activity are important at every stage of a person’s life, but for the elderly, physical activity and proper eating habits can bring positive effects such as: improving the quality of life and even fostering its elongation. Lack of physical activity and abnormal nutrition work the opposite way, they decrease fitness and increase possibility of many sicknesses that depend on diet.

The aim: To check the nutritional status of the elderly living in Niwnica.

Material and methods: 77 elderly, (53% women and 47% men) were studied. The research tool was an MNA questionnaire, a follow-up questionnaire and bio-impedance study. Statistical analysis was also made with the STATISTICA software. The arithmetic mean and standard deviation of individual body components were calculated by sex. The results were analyzed with the chi2 test. Significance was assumed to be p <0.05. Additionally, a Tukey RIR test was performed to determine which of the sexes was more likely to be normal. Significance was assumed to be p <0.05.

Conclusions: 80% of the examined seniors were overweight or obese. The remaining number of subjects was characterized by a normal BMI. In the study population a high level of the visceral tissue index was observed. On the other hand, the normal values of body fat were less than 40%. More than half of the respondents had a normal total water content in the body, and most people had too low bone mass. In most of the elderly people interviewed, the MNA questionnaire revealed a healthy state of nutrition, none of the residents reported malnutrition. Significant correlation was found between sex and content of wisceral tissue and bone mass. Men were statistically more likely to have normal levels of visceral tissue and greater bone mass compared to women.

Public Health Forum 2018;IV(XII)4(47):308-314

WSTĘP

Nieprawidłowy stan odżywienia jest jednym z najważniejszych problemów klinicznych w populacji [1]. Ocena stanu odżywienia umożliwia zbadanie kondycji organizmu, wykrycie niedoborów pokarmowych związanych z nieprawidłową podażą składników odżywczych lub złego wchłaniania, określenie zależności pomiędzy stanem zdrowia a sposobem odżywiania się [2]. Na stan odżywienia człowieka wpływa wiele czynników, między innymi: sposób odżywiania się, czyli zwyczaje i nawyki żywieniowe, wartość energetyczna posiłku, skład pożywienia oraz stosowanie używek takich jak palenie tytoniu czy picie alkoholu [3]. Nieprawidłowe odżywianie się u ludzi w podeszłym wieku może być spowodowane brakiem sprawności fizycznej, przyjmowaniem leków, które dają działania uboczne. Zły wpływ na stan odżywienia mają również przewlekłe choroby, braki w uzębieniu lub źle dopasowane protezy, a także co bardzo ważne sytuacja finansowa, dlatego koniecznością staje się stosowanie diet leczniczych. Skutkiem nieprawidłowego odżywiania są odchylenia od prawidłowej masy ciała. W przypadku nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej są to nadwaga i otyłość, natomiast jeśli występuje przedłużony niedobór składników pokarmowych mówimy o niedożywieniu [4].

Do zbadania stanu odżywienia pacjenta stosuje się szybkie metody. Zazwyczaj służą do tego ankiety, które umożliwiają wstępną ocenę czy u danego pacjenta występuje problem nieprawidłowego odżywienia [1]. Jedną z nich jest Minimalna Ocena Stanu Odżywienia (MNA- Mini Nutritional Assessment), którą wykonuje się za pomocą specjalnego kwestionariusza. Jest to ankieta zawierająca 18 pytań i składająca z czterech części [5].

Do określenia składu ciała można zastosować metodę (BIA) bioimpedancji elektrycznej przy pomocą specjalnego urządzenia. Można nim określić zawartość tkanki tłuszczowej i beztłuszczowej masy ciała. Podczas przeprowadzania pomiaru wysyłany jest impuls elektryczny o bardzo niskim natężeniu. Tkanka mięśniowa zawiera duże ilości wody i elektrolitów, dzięki czemu bardzo dobrze przewodzi elektryczność. Tkanka tłuszczowa zawiera znacznie mniejsze ilości wody, dlatego słabiej przewodzi sygnały elektryczne. Wykonując badanie można ocenić całkowitą ilość wody w organizmie, wodę wewnątrzkomórkową, pozakomórkową, beztłuszczową masę ciała, tkankę tłuszczową, całkowitą masę komórkową [6].

Temat zależności pomiędzy stylem życia, kondycją zdrowotną i stanem odżywienia seniorów jest współcześnie szeroko propagowany, ponieważ w najbardziej rozwiniętych krajach mamy do czynienia ze społeczeństwem starzejącym się. W związku z powyższym, poszukiwanie rozwiązań i możliwości poprawy stylu życia osoby starszej na wyższy poziom komfortu wydaje się jak najbardziej aktualnym tematem [7].

CEL PRACY

Głównym celem pracy była ocena stanu odżywienia osób starszych zamieszkałych w Niwnicy. Aby określić cel główny, zrealizowano cele szczegółowe:

ocena stanu odżywienia ankietą MNA

analiza ciała metodą bioimpedancji

zbadanie zależności pomiędzy płcią a takimi czynnikami jak wskaźnik BMI oraz poszczególne komponenty ciała.

MATERIAŁ I METODY

Badaną populację stanowiły osoby w wieku podeszłym zamieszkałe w Niwnicy. Podczas badania ochotnicy wypełniali standardowy kwestionariusz MNA. Ponadto wykonano pomiar składu ciała metodą bioimpedancji elektrycznej z zastosowaniem analizatora składu ciała Tanita MC- 780. W przeprowadzonych badaniach wzięło udział 77 osób w wieku podeszłym, w tym 41 kobiet (53%) i 36 mężczyzn (47%). Średnia wieku wynosiła 65,38±6,36 lat. Najniższy wiek to 60 lat, a najwyższy 90. Największa grupa badanych – 49 osób (64%) była w wieku 60-65 lat, 22 osoby (29%) w wieku 66-75 lat oraz 6 osób (8%) powyżej 75 lat. Przeprowadzono ankietę MNA składającą się z 18 pytań, dotyczących badań antropometrycznych, jak: wzrost, masa ciała, obwód ramienia, obwód łydki, przebytych chorób i przyjmowanych leków, sposobu odżywiania się i samooceny. Do każdej udzielonej odpowiedzi przyznawano określoną liczbę punktów. Na koniec uzyskane punkty podsumowano i osoby badane zakwalifikowano do jednej z trzech grup według wskaźnika niedożywienia (Tab. 1).

Do oceny składu ciała zastosowano metodę bioimpedancji elektrycznej przy użyciu analizatora składu ciała Tanita, z wykorzystaniem 8 elektrod. Wyznaczono procentową zawartość tkanki tłuszczowej, masę tkanki tłuszczowej (FM), wskaźnik wisceralnej tkanki tłuszczowej (VFR), masę mięśni szkieletowych (SMM), masę tkanki kostnej, wskaźnik masy ciała (BMI) oraz całkowitą zawartość wody w procentach (%TBW). W pomiarze zaznaczono masę ubrania jako 1 kg. Uzyskane wyniki opracowano za pomocą programu STATISTICA. Obliczone zostały średnie arytmetyczne i odchylenia standardowe poszczególnych komponentów ciała w zależności od płci. Wyniki zostały poddane analizie testem Chi2. Za poziom istotności przyjęto p≤0,05.

WYNIKI

W tabeli 2 zostały przedstawione wyniki przeprowadzonych badań, tj. procentowy rozdział osób w zależności od BMI i MNA, zawartości tkanki tłuszczowej, wskaźnika tkanki wisceralnej, a także całkowitej zawartości wody w organizmie.

W badanej grupie dokonano podziału ze względu na wskaźnik masy ciała BMI. Prawidłową masę ciała miało zaledwie 20% osób badanych, co można stwierdzić u 27% badanych kobiet i 14% mężczyzn. Nadwaga występowała u 32 osób, co daje 42% ogółu respondentów. Otyłość stwierdzono u 29 osób. Znajdowało się tu 41% kobiet i 33% mężczyzn. Wśród uczestników badania, niedowaga nie występuje. W badanej grupie ankietowanych została dokonana analiza statystyczna, której celem było zbadanie zależności między wskaźnikiem masy ciała BMI a płcią. Wartość poziomu istotności wynoszącą powyżej 0,05 nie wskazuje na istotne zróżnicowanie w zależności od płci badanych.

W badanej populacji poziom tkanki tłuszczowej poniżej normy miała tylko jedna kobieta. Wartości prawidłowe miało 39% ogółu osób, największą grupę stanowili mężczyźni z ilością 53%. Wartości powyżej prawidłowych stwierdzono u 60% ankietowanych, najczęściej pojawiały się one wśród kobiet, stanowiąc 71% badanych kobiet.

Prawidłowy poziom wskaźnika tkanki wisceralnej występował u ponad połowy badanych seniorów (65%). Najlepsze wyniki miały kobiety, stanowiąc 90% grupy kobiet. Tylko 35% osób miało nieprawidłowe wyniki wskaźnika tkanki wisceralnej, niestety najczęściej występowała ona u mężczyzn, stanowiąc 64% płci męskiej. Analiza statystyczna wykazała istotną zależność między płcią a wartościami tkanki trzewnej. Statystycznie więcej kobiet niż mężczyzn miało prawidłowe wartości tkanki wisceralnej.

Prawidłowa całkowita zawartość wody w organizmie była na poziomie 61% ogółu badanych. Nieco ponad połowa kobiet miała nieprawidłową zawartość wody w organizmie. Mężczyźni częściej niż kobiety charakteryzowali się prawidłową zawartością wody w organizmie.

Analizując stan odżywienia na postawie wyników kwestionariusza Minimalnej Oceny Stanu Odżywienia, można stwierdzić, że większość badanych (90%) miało prawidłowy stan odżywienia. Prawidłowo odżywione kobiety stanowiły 85% badanej populacji żeńskiej, natomiast w przypadku mężczyzn dobry stan odżywienia stwierdzono u 94% badanej populacji męskiej. Ryzyko niedożywienia występowało u 10% ogółu. Mężczyźni z ryzykiem niedożywienia stanowili 6%, ryzyko niedożywienia w przypadku populacji żeńskiej wystąpiło u 15%. Według kwestionariusza MNA niedożywienie nie występuje u żadnej z badanych osób. Analiza nie wykazała istotnie statystycznych różnic między płcią a wynikami MNA.

W tabeli 3 przedstawiono średnią arytmetyczną MNA, BMI i komponentów ciała z uwzględnieniem płci, jak: zawartość tkanki tłuszczowej, wskaźnik tkanki wisceralnej, masa mięśni i kości oraz całkowitą zawartość wody w organizmie.

Stan odżywienia osób starszych na podstawie ankiety MNA został oceniony na 27,09 punktu w zakresie 20−30, co świadczy o prawidłowym stanie odżywienia badanej grupy. Kobiety uzyskały 26,12 pkt w zakresie 20−30, natomiast mężczyźni 26,82 pkt w zakresie 21,5- 30. Analiza statystyczna testem Chi2 nie wykazała w tym zakresie różnic między grupami.

Średnia wartość wskaźnika BMI kształtowała się na poziomie 28,53 ± 4,73 kg/m2 w zakresie 18,9−42,9, co świadczy o otyłości ocenianych osób starszych. Wyniki testu Chi2 świadczą o braku zależności pomiędzy płcią a wartością wskaźnika BMI.

W procentowej zawartości tkanki tłuszczowej, dla kobiet zakresem normy jest 24−36%, natomiast dla mężczyzn stosunkowo niższa na poziomie 13−25%. Średnia zawartość tkanki tłuszczowej w badanej grupie wynosiła 29,96%. W populacji żeńskiej średnia wartość wynosiła 34,89% w zakresie 17,4−44,5, u mężczyzn zaś 24,35% w zakresie 8,7−37,5, co można przyporządkować do górnej granicy normy. Zaobserwowano, że większy odsetek kobiet w porównaniu do mężczyzn miał wyższą zawartość tkanki tłuszczowej.

Osoby badane miały dość wysoki poziom tkanki wisceralnej (11,71 ± 3,84), ponieważ prawidłowe wartości tkanki trzewnej mieszczą się w zakresie 1−12. Można zauważyć, że mężczyźni mieli wyższy wskaźnik (14,11), tym samym przekraczając normę. Analiza statystyczna potwierdza zależność między płcią a zawartością tkanki wisceralnej, mężczyźni mieli statystycznie częściej większy poziom tkanki trzewnej w porównaniu do kobiet.

Stwierdzono, że badani mężczyźni posiadali masę mięśniową kształtującą się na poziomie 62,14 kg, kobiety zaś stosunkowo niższą − 45,52 kg. Zaobserwowano tendencję, że mężczyźni mają większą masę mięśniową w porównaniu z kobietami.

Analiza średniej arytmetycznej masy kostnej z uwzględnieniem płci przedstawia, że mężczyźni mieli wyższą jej masę (3,25 kg) w porównaniu do kobiet (2,42 kg). Analiza statystyczna wykazała zależność między płcią a zawartością masy kostnej. Przeważający odsetek mężczyzn w porównaniu do kobiet miał większą masę kostną.

Średnia zawartość całkowitej wody w organizmie badanych osób kształtowała się na poziomie 48,95 ± 5,19%. U kobiet wynosiła ona 45,9, przy normie dla zdrowej kobiet 45−60%, a więc była w dolnej granicy. W przypadku mężczyzn normą jest zakres 50−65%. Z przeprowadzonych badań wynikło, że wyniosła u nich 52,43 %. Analiza statystyczna wykazała jedynie tendencję, że mężczyźni w porównaniu do kobiet mają większą zawartość wody całkowitej w organizmie.

DYSKUSJA

Okres starości jest czasem odpoczynku, radości z osiągniętych celów, oddaniem się rodzinie i samorealizacji. Bardzo często jednak dochodzi do spadku aktywności życiowej, problemów zdrowotnych, które przyczyniają się do niezadowolenia z własnego życia i brakiem czerpania radości. Aby temu zapobiec, ważne jest dbanie o swój stan zdrowia. Prawidłowo zbilansowana dieta pozwala na zachowanie dobrego stanu odżywienia, a co za tym idzie, lepszego stanu zdrowia [7].

Przy ocenie stanu odżywienia badanych osób starszych za pomocą kwestionariusza MNA, średnia ilość uzyskanych punktów wyniosła 27,09 ± 2,18, co stanowiło bardzo dobry wynik. W przeprowadzonym badaniu z udziałem kobiet i mężczyzn w podeszłym wieku stwierdzono, że 9 na 10 seniorów miało prawidłowy stan odżywienia, wyniki takie uzyskało 85% kobiet i 94% mężczyzn. W grupie ryzyka wystąpienia niedożywienia znalazło się 10% osób, w tym 15% kobiet i 6% mężczyzn, a żadna z osób badanych nie wykazała niedożywienia. Porównując własne badania do badań innych autorów, można przytoczyć Włodarka i wsp. [4], którzy uzyskali podobne wyniki, oceniając realizację potrzeb żywieniowych starszych kobiet w zależności od ryzyka wystąpienia niedożywienia, gdzie stwierdzono, że 81,3% kobiet miało dobry stan odżywienia, a 18,7% kobiet miało ryzyko wystąpienia niedożywienia. Ślezińska i wsp. [8] badając stan odżywienia mieszkańców Domów Pomocy Społecznej, stwierdzili, że osoby dobrze odżywione stanowiły 57,3% ogólnej liczby pensjonariuszy, kobiety stanowiły 52,9% badanej populacji żeńskiej, a dobry stan odżywienia miało 65,9% mężczyzn. Ryzyko niedożywienia występowało u 42,5% badanych kobiet i 34,1% mężczyzn. Niedożywienie stwierdzono u 3% ogółu (4 kobiety). Badania dowodzą, że nieprawidłowy stan odżywienia także mogą mieć osoby mieszkające w Domu Pomocy Społecznej, należy tu przytoczyć wyniki Humańskiej i wsp. [9], którzy badali, jak miejsce zamieszkania wpływa na stan odżywienia osób starszych. Ryzykiem niedożywienia było obarczonych aż 60% respondentów. Dobry stan zdrowia występował u 36% badanych, a niedożywienie cechowało 4% seniorów. W badaniu Ulatowskiej i wsp. [10] również zauważono tak wysoką tendencję. Ryzyko niedożywienia występowało u ponad połowy respondentów (52%), niedożywienie występowało u 33% badanych, a prawidłowy stan odżywienia miało tylko 15% seniorów. Porównując wyniki badań własnych z innymi pracami obejmującymi badania osób starszych, zauważono dużą rozbieżność w ocenie stanu odżywienia za pomocą kwestionariusza Minimalnej Oceny Stanu Odżywienia. Seniorzy mieszkający w Niwnicy to osoby przede wszystkim z bardzo dobrym stanem odżywienia (90%), tylko u nielicznych stwierdzono ryzyko niedożywienia (10%). Powodem odmiennych wyników mógł być brak występowania chorób przewlekłych, długoterminowych terapii farmakologicznych. Inną przyczyną może być to, że osoby te przebywały w domu i w większości mieszkały z rodziną, nie były unieruchomione w łóżku i nie potrzebowały pomocy w czynnościach codziennych. Znaczna część badanych od urodzenia mieszkała na wsi, co może wpływać na zwiększoną aktywność ruchową u tych osób.

W przeprowadzonych badaniach w oparciu o wskaźnik BMI wśród osób starszych zamieszkałych w Niwnicy, wykazano nadmierną masę ciała u 80%, w tym nadwaga stanowiła 42%, a otyłość 38%. Nadwaga występowała u 32% kobiet i 53% mężczyzn, natomiast otyłość stwierdzono u 41% kobiet i 33% mężczyzn. Prawidłową masą ciała charakteryzowało się 20% ogółu badanych, pośród których było 27% kobiet i 14% mężczyzn. Średnia wartość BMI wahała się na poziomie około 28 kg/m2 u każdej z płci. Podobne wyniki uzyskali w swoich badaniach Wasiluk i wsp. [11], gdzie nadwagę lub otyłość stwierdzono u 78% kobiet i u 82% mężczyzn. Natomiast prawidłową masą ciała charakteryzowało się około 21% pań i prawie 18% panów. Wysoki poziom wskaźnika BMI został zaobserwowany również przez Goluch- Koniuszy i wsp. [12], gdzie analiza wskaźnika BMI wykazała, że zaledwie 24% kobiet i 10,6% mężczyzn charakteryzowało się prawidłową jego wartością. Nowak i wsp. [13] badając kobiety po 60 roku życia, stwierdzili, że średnia wartość wskaźnika BMI wynosiła 30,1 kg/m2. Prawidłową masę ciała miało tylko 12,5% osób, a nadmierną masę ciała stwierdzono u 87,5% badanych. Porównując dostępne piśmennictwo można stwierdzić, że nadmierna masa ciała wśród osób starszych stale rośnie. Otyłość może prowadzić do częstszego zapadania na choroby i większej umieralności. Zwiększa ryzyko chorób niedokrwiennych serca, nadciśnienia tętniczego, niewydolności mięśnia sercowego. Nadmierna masa ciała przyczynia się także do powstawania chorób metabolicznych, autoimmunologicznych, układu ruchu oraz zwiększa występowanie zmian nowotworowych [14]. Występowanie otyłości wśród osób w podeszłym wieku ma związek z brakiem aktywności fizycznej, nieprawidłowo zbilansowaną dietą, przyjmowaniem leków, a także czynnikami genetycznymi i warunkami socjoekonomicznymi. Niski poziom socjoekonomiczny często wymusza nieprawidłowe odżywianie, który wynika z ograniczeń finansowych bądź sprawności fizycznej [15].

Rozpatrując zmiany składu ciała wśród mężczyzn podzielonych pod względem wieku, zaobserwowano, że wraz z wiekiem spada zawartość masy mięśniowej (62,5 kg, 61,33 kg do 60,9 kg). Według Sochy i wsp. [16] wraz z wiekiem rośnie poziom otłuszczenia. W analizie wyników własnych nie było możliwe oszacowanie kierunku tendencji tkanki tłuszczowej z powodu zbyt małej ilości mężczyzn w grupie najstarszej.

Po analizie zmiany składu ciała wśród kobiet podzielonych pod względem wieku jedyne zaobserwowane zmieniające się wartości były w przypadku tkanki wisceralnej, która miała wartość wzrostową wraz z wiekiem ( 8,7 przez 10,66 do 11,4). Taką zmianę zaobserwowali w swoich badaniach Janiszewska i wsp. [17], dowodząc, że wraz z wiekiem zwiększa się ilość tkanki tłuszczowej trzewnej.

Podczas analizy pozostałych komponentów ciała u każdej z płci nie została dostrzeżona żadna tendencja. Zaobserwowano jedynie różnice dymorfizmu płciowego w poszczególnych komponentach ciała. Przyczyną braku tendencji może być różny dobór grupy badanej bądź różnice w ilości kobiet i mężczyzn oraz poszczególnych grup wiekowych.

W badaniach własnych potwierdzono statystycznie, że większy odsetek mężczyzn (64%) niż kobiet ma wyższą zawartość tkanki trzewnej. Podobne zjawisko zaobserwowali w swoich badaniach Goluch- Koniuszy i wsp. [12], którzy badali ocenę stanu odżywienia i sposób żywienia osób przebywających na emeryturze. Stwierdzili, że jest więcej mężczyzn (84%) z większą zawartością tkanki tłuszczowej trzewnej niż kobiet. Występowanie zbyt dużej ilości tkanki wisceralnej może się wiązać z pojawieniem się zespołu metabolicznego i jego charakterystycznych zaburzeń, jak: insulinooporność, hiperglikemia, podwyższone ciśnienie krwi [12].

Z przeprowadzonych badań wynika, że prawie 7 na 10 osób starszych nie ma prawidłowej zawartości masy kostnej. Może być to przyczyną spożywania przez badanych zbyt małych ilości mleka i produktów mlecznych, które zawierają wapń i witaminę D. Niska masa mineralna kości może przyczyniać się wystąpienia osteoporozy. Analizując wyniki badań własnych, zauważono stopniowe zmniejszające się wartości masy kostnej od 3,27 kg przez 3,22 kg do 3,2 kg w najstarszej grupie mężczyzn. W przypadku kobiet zmienia się ona następująco: 2,38 kg przez 2,55 kg do 2,4 kg w najstarszej grupie. Analiza statystyczna składu ciała w omawianych badaniach własnych potwierdziła występujące różnice pomiędzy płcią a masą kostną. Mężczyźni statystycznie częściej charakteryzowali się większą masą kostną niż płeć żeńska (3,25 kg do 2,42 kg).

W oparciu o ankietę MNA stwierdzono, że osoby starsze spożywały zbyt małą ilość mleka i produktów mlecznych, jaj i roślin strączkowych. Niedostateczna ilość wapnia, który jest zawarty w produktach mlecznych, wprowadzanego z dietą, może mieć negatywny wpływ na zdrowie i wielkość masy kostnej seniorów, co zwiększa ryzyko zachorowania na osteoporozę. Badania stanu odżywienia przeprowadzane na osobach starszych są niezadowalające. Większość z badanych osób spożywała niedostateczną ilość produktów spożywczych. Należy tu przytoczyć badania Wyki i wsp. [18], które badały stan odżywienia osób starszych z miasta i powiatu Głubczyce. Stwierdziły one, że około 75% respondentów nie spożywała nasion roślin strączkowych i jaj oraz warzyw i owoców, a u połowy osób brakowało w jadłospisie produktów mlecznych. W badaniach Ślezińskiej i wsp. [8] również większość badanych nie spożywała warzyw i owoców, jaj, nasion roślin strączkowych i mięsa. Niedostateczne spożywanie warzyw i owoców może wiązać się z niedoborami witamin i składników mineralnych, a zawarty w tych produktach spożywczych błonnik pokarmowy odpowiada za prawidłowe funkcjonowanie jelit. Ograniczona podaż błonnika może prowadzić do spowolnienia ich perystaltyki, co wiąże się z występowaniem m.in. zaparć [8]. Z badań własnych wynika, że spożywanie warzyw i owoców wśród seniorów było stosunkowo wysokie. Tylko około 2 na 10 osób nie spożywało ich codziennie.

W wieku starszym bardzo ważne jest przyjmowanie wystarczającej ilości płynów w ciągu dnia. W badaniach własnych wyniki są zadowalające, aż 87% badanych wypijało powyżej 5 szklanek płynów dziennie. Odmienne wyniki uzyskali Ślezińska i wsp. [8], według których tylko 26% seniorów wypijało powyżej 5 szklanek płynów dziennie. Zaistniała różnica może wynikać z doboru grupy lub przebywania osób starszych w domu z rodziną, która kontroluje zachowania żywieniowe badanych.

Analizując ilość spożywanych pełnych posiłków w ciągu dnia przez ankietowanych, stwierdzono, że jest ona zadowalająca. Około 8 na 10 osób spożywało 3 pełne posiłki w ciągu dnia. Podobne wyniki uzyskali Ślezińska i wsp. [8], która stwierdziła, że prawie 90% badanych spożywało 3 pełne posiłki.

Bardzo ważnym elementem zachowania dobrej jakości życia i sprawności fizycznej jest wykonywanie jakiejkolwiek formy aktywności ruchowej. W badaniach własnych większość ankietowanych była nieaktywna fizycznie, deklarowało to 51% kobiet i 69% mężczyzn. Podobne wyniki uzyskali Waśkiewicz i wsp. [19], którzy stwierdzili, że 52% mężczyzn i 73% kobiet w wieku starszym nie korzystało z aktywności fizycznej.

Z uwagi na wzrastającą liczbę osób starszych w populacji Polskiej należy zwrócić uwagę na specyfikę problemów zdrowotnych tych osób oraz rozpocząć profilaktykę zdrowotną, w tym żywieniową. W dzisiejszych czasach mamy dostęp do wielu tanich i prostych metod pozwalających ocenić stan odżywienia. W celu dokładnego zbadania stanu odżywienia pacjenta, warto dodatkowo użyć nieco droższą metodę bioimpedancji, która pozwoli zbadać poziom zawartości poszczególnych komponentów ciała. Wczesne wykrycie pewnych nieprawidłowości w organizmie pozwoli na szybsze wyeliminowanie ich oraz wydłużenie życia społeczeństwa [1].

WNIOSKI

1. U większości badanych osób starszych za pomocą kwestionariusza MNA stwierdzono prawidłowy stan odżywienia, żaden z mieszkańców nie wykazywał niedożywienia.

2. U 80% badanych seniorów wykazano nadwagę lub otyłość. Pozostała ilość badanych charakteryzowała się prawidłowym wskaźnikiem BMI. Zauważono wysoki poziom wskaźnika tkanki wisceralnej u 35% ogółu badanych. Natomiast prawidłowe wartości tkanki tłuszczowej miało niecałe 40% badanych.

3. Ponad połowa respondentów miała prawidłową całkowitą zawartość wody w organizmie, a większość osób miała za niską masę kostną.

4. Wykazano istotną zależność pomiędzy płcią a zawartością tkanki wisceralnej oraz masą kostną. Mężczyźni statystycznie częściej mieli nieprawidłową zawartość tkanki trzewnej oraz większą masę kostną w porównaniu do kobiet.

Piśmiennictwo

1. Antczak-Domagała K, Magierski R., Wlazło A, Sobów T. Stan odżywienia oraz sposoby jego oceny u osób w podeszłym wieku i u chorych otępiałych. Psychiat Psychol Klin. 2013;13(4):271- 277.

2. Sobotka L. Podstawy żywienia klinicznego. 4st edn. Kraków: Scientifica, 2013, 29-34.

3. Skokowska B, Dyk D, Miechowicz I. Realizacja zapotrzebowania kalorycznego u chorych w podeszłym wieku. Now Lek 2013;82(1):108- 111.

4. Włodarek D, Głąbska D. Ocena realizacji potrzeb żywieniowych starszych kobiet w zależności od ryzyka wystąpienia niedożywienia. Probl Hig Epidemiol. 2014;95(2):331-338.

5. Zołoteńka-Synowiec M, Całyniuk B, Malczyk E, Misiarz M, Bladowska M. Ocena stanu odżywienia ludzi starszych. In: Grochowska-Niedworok E, Zołoteńka-Synowiec M (eds). Interdyscyplinarny model opieki nad osobami starszymi. Nysa: Oficyna Wydawnicza PWSZ, 2013, 121-130.

6. Ciborowska H, Rudnicka A. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. Wydanie IV, rozszerzone i uaktualnione. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2015, 196-200.

7. Rottermund J, Knapik A, Szyszka M. Aktywność fizyczna a jakość życia osób starszych. Spol Rodz. 2015;42(1):78-98.

8. Ślezińska A, Kozowicz A, Fatyga E. Stan odżywienia mieszkańców domów pomocy społecznej ocenianych skalą MNA. Interdyscyplinarny model opieki nad osobami starszymi. Nysa: Oficyna Wydawnicza PWSZ. 2013, 150- 158.

9. Humańska MA, Kędziora-Kornatowska K. Wpływ miejsca zamieszkania osób w podeszłym wieku na stan odżywiania się. Gerontol Pol. 2009;17(3):126-128.

10. Ulatowska A, Bączyk G. Ocena stanu odżywienia pacjentów w podeszłym wieku, umieszczonych w oddziale geriatrycznym, dokonana za pomocą skali MNA. Pieleg Pol 2016;1(59):30-36.

11. Wasiluk A, Saczuk J, Szyszka P, Chazan Z. Nadwaga i otyłość w populacji 60-letnich i starszych mieszkańców Białej Podlaskiej. Med Ogol Nauki Zdr 2015;21(2):227-232.

12. Goluch-Koniuszy Z, Fabiańczyk E. Ocena stanu odżywienia i sposobu żywienia osób przebywających na emeryturze do 6 miesięcy. Roczniki PZH 2010;61(2):191-199.

13. Nowak J, Brończyk-Puzoń A, Koszowska A, Dittfeld A, Jagielski P, Kulpok A, Zubelewicz-Szkodzińska B. Ocena wybranych parametrów antropometrycznych i biochemicznych grupy kobiet po 60 roku życia. Farm Wspolcz. 2014;7:49-56.

14. Marcinowska- Suchowierska E, Walicka M, Wąsowski M. Otyłość- definicja, epidemiologia, patogeneza. Post Nauk Med. 2013;4:301-306.

15. Alska E, Sysakiewicz M, Buda K, Mazur E, Sielski G, Ciesielska N, Zukow W. Otyłość u osób starszych – mierniki, przyczyny. Zasady żywienia osób starszych. Nutrition guidelines for the elderly. J Health Scien. 2014;4(16):144-154.

16. Socha M. Bolanowski M, Jonak W, Lewandowski Z. Otłuszczenie ogólne i dystrybucja tkanki tłuszczowej u mężczyzn w starszym wieku. Gdańsk: Via Medica 2007:3(4):73-78.

17. Janiszewska R, Orawiec R, Nowak S. Ocena składu ciała, otłuszczenia ogólnego i dystrybucji tkanki tłuszczowej u kobiet w procesie starzenia. Probl Hig Epidemiol. 2015;96:517-522.

18. Wyka J, Malczyk E, Zołoteńka-Synowiec M, Całyniuk B, Misiarz M., Czarniecka A. Stan odżywienia ludzi starszych z miasta i powiatu Głubczyce. In: Kokot T, Zołoteńka-Synowiec M (eds). Wiedza – zdrowie- uroda cz. III. Nysa: Oficyna Wydawnicza PWSZ, 2015, 63- 73.

19. Waśkiewicz A, Sygnowska E, Broda G. Ocena stanu zdrowia i odżywienia osób w wieku powyżej 75 lat w populacji polskiej badanie WOBASZ- SENIOR. Bromat. Chem Toksykol. 2012;3:614-618.

Konflikt interesów:

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów

Adres do korespondencji:

Ewa Malczyk

ul. Armii Krajowej 7, 48-300 Nysa

tel. 609-145-308

e-mail: ewa.malczyk@pwsz.nysa.pl

Nadesłano: 05.09.2018

Zaakceptowano: 15.11.2018

Tabela 1. Skala wyników wskaźnika niedożywienia[5].

Suma punktów

Wskaźnik niedożywienia

24 do 30 punktów

Prawidłowi stan odżywienia

17 do 23,5 punktu

Zagrożenie niedożywieniem

Poniżej 17 punktów

Niedożywienie

Tabela 2. Procentowy podział badanych osób z uwzględnieniem płci i wybranych parametrów oceny stanu odżywienia.

Parametry

Ogólne

Kobiety

Mężczyźni

Test Chi2

N

%

N

%

N

%

BMI

Niedowaga

0

0

0

0

0

0

3,928960 p=0,14023

Prawidłowa masa ciała

16

20

11

27

5

14

Nadwaga

32

42

13

32

19

53

Otyłość

29

38

17

41

12

33

% tkanki tłuszczowej

Poniżej prawidłowych

1

1

1

2

0

0

5,964242 p=0,05069

Wartości prawidłowe

30

39

11

27

19

53

Powyżej prawidłowych

46

60

29

71

17

47

Wskaźnik tkanki wisceralnej

Wartości prawidłowe

50

65

37

90

13

36

24,66972 p=0,00000

Wartości nieprawidłowe

27

35

4

10

23

64

TBW

Wartości prawidłowe

47

61

21

51

26

72

3,555565 p=0,05935

Wartości nieprawidłowe

30

39

20

56

10

28

MNA

Prawidłowy stan odżywienia

69

90

35

85

34

94

1,696973 p=0,19268

Zagrożenie niedożywieniem

8

10

6

15

2

6

p≤0,05 − statystycznie istotna zależność

p>0,05 − statystycznie nieistotna zależność

Tabela 3. Średnia arytmetyczna MNA, BMI i komponentów ciała z uwzględnieniem płci.

Parametry

Ogółem

Płeć

Test Chi2

Kobieta

Mężczyzna

MNA

średnia± SD

27,09 ± 2,18

26,12 ± 2,41

26,82 ± 1,86

1,696973

p=0,19268

min- max

20,0- 30,0

20,0- 30,0

21,5- 30

BMI

średnia± SD

28,53 ± 4,73

28,58 ± 4,99

28,48 ± 4,49

3,928960

p=0,14023

min- max

18,9- 42,9

19,7- 42,9

18,9- 39,9

Masa tkanki tłuszczowej [kg]

średnia± SD

24,51 ± 8,84

26,62 ± 8,49

22,1 ±8,73

5,964242

p=0,05069

min – max

5,2- 51,4

9,3- 51,4

5,2- 45,9

Zawartość tkanki tłuszczowej [%]

średnia± SD

29,96 ± 7,77

34,89 ± 5,76

24,35 ± 5,69

5,964242

p=0,05069

min- max

8,7- 44,5

17,4- 44,5

8,7- 37,5

Wskaźnik tkanki wisceralnej

średnia± SD

11,71 ± 3,84

9,60 ± 2,51

14,11 ± 3,7

24,66972

p=0,00000

min- max

4,0- 25,0

4,0- 16,0

7,0- 25,0

Masa mięśni [kg]

średnia± SD

53,29 ± 10,84

45,52 ± 5,84

62,14 ± 8,05

5,527941

p=0,06304

min- max

31,8- 73,8

31,8- 60,8

44,4- 73,8

Masa kości [kg]

średnia± SD

2,81 ± 0,54

2,42 ± 0,3

3,25 ± 0,39

4,423206

p=0,03545

min- max

1,7- 3,8

1,7- 3,2

2,4- 3,8

TBW [%]

średnia± SD

48,95 ± 5,19

45,9 ± 4,03

52,43 ± 4,06

3,555565

p=0,05935

min- max

39,3- 64,2

39,3- 58,3

43,5- 64,2

p≤0,05 − statystycznie istotna zależność

p>0,05 − statystycznie nieistotna zależność