CHARACTERISTICS OF THE STATE OF NUTRITION AND BODY COMPOSITION OF ELDERLY PEOPLE FROM THE OPOLE VOIVODSHIP

Ewa Malczyk, Marzena Zołoteńka-Synowiec, Beata Całyniuk, Marta Misiarz, Anna Siennicka

INSTYTUT NAUK O ZDROWIU, PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NYSIE, Nysa, Polska

 

Streszczenie

Wstęp: W piśmiennictwie światowym dwoma najczęściej poruszanymi zagadnieniami dotyczącymi stanu odżywienia seniorów są niedożywienie i otyłość. Wczesne zdiagnozowanie tych stanów ma istotne znaczenie z punktu widzenia postępowania leczniczego oraz rachunku ekonomicznego.

Cel pracy: Charakterystyka stanu odżywienia i składu ciała osób starszych z województwa opolskiego.

Materiał i metody: Badania przeprowadzono wśród 97 osób starszych uczestniczących w całodziennych zajęciach organizowanych w domach dziennego pobytu (DDP) w Opolu. Przed badaniem ochotnicy wypełnili kwestionariusz obejmujący pytania o dane osobowe oraz stan odżywienia. Stan odżywienia seniorów oceniano za pomocą formularza MNA (Mini Nutrition Assessment). Pomiaru wysokości dokonano za pomocą stadiometru, natomiast pomiar masy ciała oraz analizę składu ciała metodą bioimpedancji elektrycznej (BIA − bioelectrical impedance analysis) przeprowadzono wykorzystując japoński analizator składu ciała model BC-420MA firmy TANITA. Uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej wykorzystując program statystyczny Statistica 13.0. Poziom istotności przyjęto dla p=0,05.

Wyniki: Prawie co szósty uczestnik zajęć w DDP był zagrożony niedożywieniem, a ponad 75% miało nadwagę i otyłość. Kobiety charakteryzowały się wyższą zawartością tkanki tłuszczowej, a mężczyźni wyższą zawartością beztłuszczowej masy ciała, w tym masy mięśniowej, kości i wody. Większość seniorów miała zawyżoną zawartość tkanki tłuszczowej, a zbyt małą całkowitą zawartość wody w organizmie.

Wnioski: Skład ciała badanych był zróżnicowany zależnie od płci. Statystycznie istotnie częściej rozmieszczenie wisceralne tkanki tłuszczowej było diagnozowane u mężczyzn niż u kobiet.

Wiedza na temat stanu odżywienia osób starszych jest ważnym elementem profilaktyki niedożywienia i otyłości.

 

Abstract

Introduction: In world literature, the two most frequently discussed issues concerning the nutritional status of seniors are malnutrition and obesity. Early diagnosis of these conditions is important from the point of view of treatment and economic calculations.

The aim: The aim of the study was characteristics of the state of nutrition and body composition of older people in the Opole Voivodship.

Material and methods: The study was conducted among 97 elderly people who participated in all-day activities organized in the DDP (day care homes) in Opole. Before the study, volunteers completed a questionnaire that included questions about personal data and nutritional status. The nutritional status of seniors was assessed using the Mini Nutrition Assessment (MNA) form. Height measurement was made using a stadiometer, while body mass measurement and bioelectrical impedance analysis (BIA) were performed using the Japanese body composition analyzer BC-420MA from TANITA. The obtained results were subjected to statistical analysis using Statistical Program Statistica 13.0. The significance level was assumed for p = 0.05.

Results: Almost every sixth participant in DDP classes was risk of malnutrition and over 75% were overweight and obese. Women were characterized by higher body fat content, while men had higher fat-free body mass, including muscle mass, bone mass, and water. Most seniors had inflated content of body fat and too little content of total water in the body.

Conclusions: The composition of the body was varied in terms of sex. Statistically significantly, the distribution of intestinal adipose tissue was diagnosed in men than in women. Knowledge of the nutritional status of older people is an important part of prevention of malnutrition and obesity.

Public Health Forum 2018;IV(XII)4(47):301-307

WSTĘP

Według raportu Głównego Urzędu Statystycznego przeciętny czas trwania życia Polaków systematycznie się wydłuża. Zjawisko starzenia się społeczeństw nie dotyczy jedynie Polski, ale ma charakter ogólnoświatowy. Według danych tego raportu, na tle krajów Europy Zachodniej i Skandynawii, Polska w rankingu długości trwania życia zajmuje 7 miejsce od końca. Prognoza do 2050 roku dla 28 krajów Unii Europejskiej przygotowana przez Eurostat przewiduje zwiększenie ludności krajów UE o 3,6%, przy jednoczesnym zmniejszeniu populacji polskiej o 10%. Jednak udział osób w wieku 80 lat i więcej zarówno w Unii Europejskiej, jak i Polsce zwiększy się o 130% [1].

Proces starzenia się organizmu w sposób naturalny pociąga za sobą zmiany w jego funkcjonowaniu, które mają charakter patologiczny. Zaburzenia te prowadzą do pogorszenia jakości życia seniorów, poprzez pogorszenie ich sprawności, samodzielności i samopielęgnowania [2, 3]. Wraz z wiekiem zmienia się skład ciała: wzrasta zawartość tkanki tłuszczowej, z kolei beztłuszczowa masa ciała ulega zmniejszeniu, co przyczynia się do występowania tzw. zespołu słabości (frailty) [3−5]. Kolejną istotną zmianą jest zmniejszenie tempa podstawowej przemiany materii, obniżenie wydatku energetycznego, a w konsekwencji innego niż do tej pory, sposobu odczuwania sytości i głodu [3].

Dwoma najczęściej poruszanymi zagadnieniami dotyczącymi stanu odżywiania seniorów są niedożywienie i otyłość. Niedożywienie może być określane jako rodzaj braku równowagi odżywczej, która dotyczy osób z nadmierną masą ciała, jak i cierpiących na niedowagę [6]. Stan niedożywienia jest często bagatelizowany w procesie diagnozowania i leczenia, ze względu na niską świadomość osób starszych, a także osób opiekujących się nimi [3]. Badacze zgadzają się, że łatwiej jest zdiagnozować niedożywienie u seniorów przebywających w szpitalach i takich instytucjach jak domy pomocy społecznej niż u mieszkających z rodzinami czy samotnie we własnym domu [4, 7, 8].

Występowanie otyłości wśród seniorów jest równie powszechnym zjawiskiem. Stan ten jest częściej spotykany w grupie osób zamieszkujących w środowisku domowym, a także u młodszych seniorów [4]. W aspekcie konieczności leczenia niedożywienia naukowcy są zgodni, natomiast kwestia redukcji masy ciała u otyłych seniorów budzi wiele kontrowersji [4, 9]. Wynika to z faktu, że osoby starsze z nadmierną masą ciała są również narażone na występowanie sarkopenii, niedoborów białka, witamin i składników mineralnych. Następstwem odchudzania seniorów może być utrata masy tkanki mięśniowej oraz zmniejszenie gęstości mineralnej kości [4]. Kolejnym powodem jest niedostateczne rozpoznanie problematyki jakościowego odżywiania osób otyłych [10].

Wczesne zdiagnozowanie niedożywienia, jak i otyłości u osób starszych ma bardzo istotne znaczenie z punktu widzenia postępowania leczniczego oraz rachunku ekonomicznego. Następstwami niedożywienia są: wydłużenie czasu trwania leczenia, zwiększenie podatności organizmu na infekcje i choroby, zwiększenie liczby ewentualnych powikłań, pogorszenie rokowania, dłuższy czas gojenia się ran oraz mocno odczuwane pogorszenie się jakości życia [3]. Z kolei konsekwencjami otyłości są m.in.: nadciśnienie tętnicze, cukrzyca typu 2 oraz rozwój chorób układu sercowo-naczyniowego [4]. Wykazano także, że stan przeżywienia zwiększa koszty leczenia. W przypadku pierwszego stopnia otyłości są one o 25% wyższe niż u osób z prawidłową masą ciała, stopień drugi to już wzrost kosztów o 50% i odpowiednio 100% przy trzecim stopniu otyłości [11].

Troską całego społeczeństwa powinno być zapobieganie niedożywieniu i otyłości osób starszych, aby były one osobami aktywnymi, niezależnymi i mogły „zdrowo się starzeć”.

CEL PRACY

Celem pracy była charakterystyka stanu odżywienia i składu ciała osób starszych z województwa opolskiego.

MATERIAŁ I METODY

Badania przeprowadzono w maju 2015 roku wśród osób starszych uczestniczących w całodziennych zajęciach organizowanych w domach dziennego pobytu (DDP) w Opolu. Kryteriami włączenia do badań był wiek 60 lat i więcej, a wyłączenia: wszczepiony stymulator serca oraz przyjmowanie leków diuretycznych.

W badaniu udział wzięło 97 osób, tj. 78 kobiet i 19 mężczyzn. Przed badaniem ochotnicy wypełnili kwestionariusz obejmujący pytania o dane osobowe (płeć, wiek, wykształcenie, typ rodziny, aktywność fizyczną, status finansowy i funkcjonalny) oraz stan odżywienia. Stan odżywienia badanych osób oceniano za pomocą formularza MNA (Mini Nutrition Assessment). MNA był wypełniany przez ankietowanych w obecności ankietera. Kwestionariusz MNA składał się z 18 pytań dotyczących ogólnej oceny stanu zdrowia, nawyków żywieniowych, pomiarów antropometrycznych oraz subiektywnej oceny stanu odżywienia. Można było uzyskać od 0 do 30 punktów. W zależności od wyniku badania, osoby starsze podzielono wg następujących kategorii: prawidłowo odżywionych (MNA − 24−30 pkt), zagrożonych niedożywieniem (MNA − 17−23,5 pkt) oraz niedożywionych (MNA <17 pkt) [12].

Pomiaru wysokości dokonano w pozycji stojącej, wyprostowanej, bez obuwia za pomocą stadiometru z dokładnością do 0,1 cm, natomiast pomiaru masy ciała (z dokładnością do 0,1 kg) oraz analizę składu ciała metodą bioimpedancji elektrycznej (BIA − bioelectrical impedance analysis) przeprowadzono wykorzystując japoński analizator składu ciała model BC-420MA firmy TANITA. Analiza składu ciała obejmowała oznaczenie zawartości tkanek: tłuszczowej, beztłuszczowej, mięśniowej i kostnej oraz całkowitej zawartości wody (TBW) w organizmie. Ponadto został wyliczony wskaźnik BMI oraz wskaźnik trzewnej tkanki tłuszczowej.

Ocenę stanu odżywienia na podstawie wskaźnika BMI przeprowadzono w oparciu o kryteria WHO. Wartości BMI poniżej 18,5 kg/m2 uznawano za niedowagę, pomiędzy 18,5 a 24,9 kg/m2 za prawidłową masę ciała, między 25 a 29,9 kg/m2 za nadwagę, natomiast wartości powyżej 30 kg/m2 za otyłość [13]. Za wartości prawidłowe w zakresie ilości tkanki tłuszczowej uznano wartości graniczne rekomendowane przez WHO/NIH [14]. Zawartość całkowitej tkanki tłuszczowej w organizmie kobiet po 60 roku życia powinna wynosić między ٢٤ a 36%, natomiast mężczyzn w tym samym wieku między 13 a 25%. Za prawidłową średnią zawartość wody w organizmie kobiet uznano wartości w granicach 45−60%, a mężczyzn 50−65%. Zgodnie z informacjami producenta analizatora składu ciała TANITA wskaźnik tkanki wisceralnej na poziome od 1 do 12 przyjęto za prawidłowy.

Uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej. Wyliczono wartość średnią, odchylenie standardowe, wartości minimalne i maksymalne. Hipotezę o rozkładzie normalnym zweryfikowano testem Shapiro-Wilka. W celu wykazania zależności pomiędzy uzyskanymi parametrami stanu odżywienia i składu ciała a płcią przeprowadzono analizę wariancji (ANOVA) (rozkład normalny) lub test ANOVA Kruskala-Wallisa (rozkład różny od normalnego). Z kolei określenie struktury badanych oraz weryfikację wybranych parametrów oceny stanu odżywienia (MNA, wskaźnik BMI, zawartość tkanki tłuszczowej, wskaźnik tkanki wisceralnej, zawartość wody w organizmie) w zależności od płci przeprowadzono w oparciu o test niezależności Chi2 z poprawką Yatesa. Poziom istotności przyjęto dla p=0,05. Analizę statystyczną przeprowadzono wykorzystując program statystyczny Statistica 10.0.

WYNIKI

Chęć uczestnictwa w badaniu znamiennie częściej deklarowały kobiety niż mężczyźni (80,4% vs. 19,6%). Wśród badanych najwięcej (47,4%) było osób w wieku 66−65 lat. Kobiet w tym wieku było 46,2%, a mężczyzn 52,6% (tab. 1). Co piąty badany był w wieku powyżej 75 lat. Badane osoby starsze najczęściej deklarowały wykształcenie średnie (41,2%). Wśród kobiet dominowało wykształcenie średnie (43,6%), a wśród mężczyzn zawodowe (42,1%). Znamiennie częściej kobiety niż mężczyźni posiadały tylko wykształcenie podstawowe (26,9% vs. 0%). Prawie 50% badanych osób starszych mieszkało samotnie i statystycznie istotnie częściej w tej grupie były kobiety niż mężczyźni (57,7% vs. 5,3%). Z kolei znamiennie częściej mężczyźni mieszkali ze współmałżonką (68,4% vs. 29,5%). Większość seniorów zadeklarowała, że ich dochód mieści się w zakresie 1000−2000 zł. Najniższy status finansowy (poniżej 1000 złotych) posiadały tylko kobiety (15,5% ogółu badanych kobiet). Lepszymi zarobkami (powyżej 2000 zł) charakteryzowali się mężczyźni niż kobiety (42,1% vs. 15,4%). Większość ankietowanych deklarowała regularną aktywność fizyczną (64,9%).

Prawidłowy stan odżywienia oceniony za pomocą MNA stwierdzono u 82,5% badanych, co stanowiło 82,1% kobiet i 84,2% mężczyzn (tab. 2). Zagrożonych niedożywieniem było 17,5% badanych (17,9% kobiet i 15,8% mężczyzn). Większość seniorów charakteryzowała się nieprawidłową masą ciała. Nadwagę i otyłość stwierdzono odpowiednio u 41,2% i 34,0% badanych osób starszych. Niedowagę zaobserwowano tylko u jednej kobiety. Ponad 60% badanych miało zawyżoną zawartość tkanki tłuszczowej (61,5% kobiet i 57,9% mężczyzn). U co trzeciej badanej osoby stwierdzono wisceralne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej. Znamiennie częściej byli to mężczyźni niż kobiety (94,7% vs. 17,9%). U większości badanych występował niedobór całkowitej wody w organizmie.

Stan odżywienia badanych osób starszych wg MNA został oceniony na 25,67 punktów. Analiza statystyczna nie wykazała zróżnicowania ww. parametru od płci badanych. Kobiety uzyskały 25,67 punktów, a mężczyźni 25,53 punktów (tab. 3).

Masa ciała pensjonariuszy DDP była zróżnicowana pod względem płci. Kobiety charakteryzowały się znamiennie niższą masą ciała niż mężczyźni (71,22 kg vs. 88,30 kg). Z kolei biorąc pod uwagę wskaźnik BMI nie stwierdzono różnic istotnie statystycznych z uwzględnieniem płci. Wartość średnia wskaźnika BMI dla kobiet wyniosła 28,13 kg/m2, a dla mężczyzn 28,89 kg/m2.

Analiza statystyczna potwierdziła zróżnicowanie w zawartości tkanki tłuszczowej, jak i dystrybucji tłuszczu w organizmie badanych pensjonariuszy w zależności od płci. Kobiety charakteryzowały się wyższą masą i zawartością procentową tkanki tłuszczowej w organizmie niż mężczyźni (26,93 kg vs. 25,64 kg; 36,74% vs. 28,51%). Natomiast u mężczyzn poziom tkanki tłuszczowej wisceralnej wskazujący na otyłość brzuszną był znamiennie wyższy niż u kobiet (16,42 vs. 10,15).

Masa tkanki tłuszczowej determinuje zawartość beztłuszczowej masy ciała, a zatem i zawartości masy mięśni, masy kości oraz wody. Średnia zawartość beztłuszczowej masy ciała wyniosła 47,77 kg, a biorąc pod uwagę płeć, u kobiet wyniosła 44,67 kg, a u mężczyzn 60,52 kg. Natomiast masa tkanki mięśniowej u kobiet wynosiła 42,22 kg, a u mężczyzn średnio 57,43 kg. Zawartość tych komponentów ciała była istotnie statystycznie zróżnicowana pod względem płci.

Całkowita zawartość wody (TBW) w organizmie badanych również była zróżnicowana pomiędzy płciami. Średnia zawartość wody w organizmie kobiet wynosiła 30,79 kg, a mężczyzn 43,55 kg. W organizmie kobiet woda stanowiła 43,71% masy ciała, a w organizmie mężczyzn 49,58%.

Masa kości ogółem wyniosła średnio 2,44 kg. Parametr ten również wykazał zmienność w zależności od płci. U kobiet średnią wartością było 2,28 kg, a u mężczyzn 3,13 kg.

DYSKUSJA

Domy Dziennego Pobytu (DDP) mają na celu zaspokojenie potrzeb kulturalno-oświatowych seniorów oraz zapewnienie przyjemnego spędzenia wolnego czasu, tym samym spełniając pośrednią formę pomiędzy pomocą instytucjonalną a domową [15]. Osoby starsze korzystające z zajęć DDP wykazują się dużym zróżnicowaniem pod względem sprawności fizycznej i intelektualnej oraz stopniem samodzielności, natomiast nie można ich utożsamiać z pensjonariuszami Domów Pomocy Społecznej ani osobami hospitalizowanymi.

Istotnym czynnikiem wpływającym na stan zdrowia seniorów jest ich stan odżywienia. Standardowa badana osoba była prawidłowo odżywiona, na co wskazuje średni wynik uzyskany w skali MNA (25,67±2,09). Takich osób, prawidłowo odżywionych było 82,5% ogółu badanych, natomiast zagrożonych niedożywieniem − 17,5%. Wśród osób uczestniczących w badaniach nie było nikogo niedożywionego. Podobne wyniki uzyskano w badaniach przeprowadzonych przez Wykę i wsp. [16]. U 16% badanych mężczyzn i kobiet z rejonu Oleśnicy mieszkających we własnych domach stwierdzono ryzyko niedożywienia. Z kolei na podstawie przeprowadzonego badania WOBASZ-SENIOR, którym objęto reprezentatywną próbę 1013 osób powyżej 75. roku życia z całej Polski, wykazano, że 13% z nich było niedożywionych, a 57% było zagrożonych niedożywieniem [8].

Występowanie niedożywienia, czy też zagrożenia niedożywieniem, wśród osób starszych wskazuje na istotność prowadzenia oceny stanu odżywiania, aby można było odpowiednio wcześnie wdrożyć właściwą interwencję żywieniową, a przez to zapobiec niekorzystnym zmianom zdrowotnym (m.in. zwiększonej męczliwości, osłabieniu siły mięśniowej i sprawności psychomotorycznej, zaburzeniu funkcji układu pokarmowego, krążenia i oddechowego) [17].

W badaniach własnych ponad 75% osób starszych miało nadwagę i otyłość. Taki trend był również widoczny w wielu innych analizach dotyczących stanu odżywienia osób starszych. Prowadzony w ośmiu europejskich państwach (Danii, Niemczech, Włoszech, Polsce, Portugalii, Hiszpanii, Szwecji i Wielkiej Brytanii) projekt badawczy „Food In Later Life” [18] wskazał, że osoby charakteryzujące się wskaźnikiem BMI powyżej wartości prawidłowych były w większości, nie mniej jednak, występowanie nadwagi i otyłości nie zawsze wiązało się z prawidłowym stanem odżywienia.

Średnia wartość BMI badanych seniorów z województwa opolskiego wyniosła ٢٨,٢٨±٤,٤٨ wskazując, że standardowa osoba miała nadwagę. Również badania prowadzone w Pradze [١٩] wśród osób starszych wykazały, że średnia wartość wskaźnika BMI kobiet wyniosła ٢٥,٥ kg/m2, a mężczyzn 27,5 kg/m2, świadcząc o nadwadze tych osób. Zbliżony poziom wskaźnika BMI dla kobiet po 60 roku życia wyznaczyli również Nowak i wsp. [20]. Średnia wartość wskaźnika BMI wynosiła 30,1 kg/m2. W badaniach własnych nie wykazano zależności pomiędzy wskaźnikiem BMI a płcią. Znalazło to potwierdzenie w literaturze przedmiotu. Zaniewska-Chłopik i wsp. [21] stwierdzili, że wiek badanych osób koreluje z wyższymi wartościami wskaźnika BMI, natomiast nie ma istotnego statystycznie znaczenia w odniesieniu do płci badanych.

Badanie WOBASZ-SENIOR [8] przeprowadzone w Polsce wśród osób powyżej 7. roku życia wykazało, że 65% mężczyzn i 75% kobiet miało nadwagę lub otyłość. Podobnie w badaniach Wasiluk i wsp. [22], nadwagę lub otyłość stwierdzono u 78% kobiet i u 82% mężczyzn. W badaniach Nowaka i wsp. [20] przeprowadzonych wśród kobiet po 60. roku życia, dominowały respondentki z nadwagą (50%) i otyłością (37,5%). Potwierdzają to także badania Janiszewskiej i wsp. [23] oraz Friedricha i Goluch-Koniuszy [24]. W badaniu przeprowadzonym przez Różańską i wsp. [25] niespełna 18% kobiet i mężczyzn w starszym wieku miało prawidłową masę ciała.

Większość badaczy, jak potwierdza przytoczone piśmiennictwo, wskazuje na częste występowanie nadwagi i otyłości wśród osób starszych, prowadzące do obniżenia jakości życia, a także skrócenia długości życia w wyniku towarzyszących implikacji [26].

Otyłość może być rozumiana jako choroba przewlekła spowodowana nadmiernie nagromadzoną tkanką tłuszczową, która nie ma tendencji do ustępowania w sposób samoistny [9]. Na podstawie kryteriów WHO/NIH [13] stwierdzono, że ponad 60% seniorów biorących udział w badaniach miało zawyżoną zawartość tkanki tłuszczowej w organizmie. Prawie 62% kobiet i 58% mężczyzn zostało zakwalifikowanych do grupy osób otyłych. Średnia zawartość tkanki tłuszczowej w organizmie kobiet wynosiła 36,7%, a mężczyzn 28,5%. Wyższą zawartość tkanki tłuszczowej w organizmie kobiet niż mężczyzn oznaczyli również Adamska i wsp. [27] oraz Radecka i wsp. 2015 [28].

Podczas starzenia się organizmu zwiększa się zawartość tkanki tłuszczowej, a w szczególności trzewnej. Tłuszcz zlokalizowany w obrębie narządów jamy brzusznej (tłuszcz wiscelarny) zwiększa ryzyko wystąpienia zespołu metabolicznego, cukrzycy typu 2, gdyż przyczynia się do powstania insulinooporności. Stanowi on również miejsce, w którym syntetyzowane są oraz wydzielane mediatory stanów zapalnych, których nadmiar zwiększa ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych. Otłuszczenie wiscelarne wiąże się z zaburzonym profilem lipidowym, stężeniem lipoprotein, nietolerancją glukozy, nadciśnieniem tętniczym, miażdżycą oraz chorobami układu krążenia [23].

Analiza wyników badań własnych potwierdziła częstsze występowanie otyłości typu androidalnego wśród mężczyzn niż kobiet. Ponadto analiza wykazała, że prawie wszyscy mężczyźni, u których została przekroczona wartość graniczna zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie mieli podwyższony wskaźnik tkanki wiscelarnej wskazujący na występowanie tego typu otyłości. Podobne wyniki uzyskali także Goluch- Koniuszy i wsp. [٢٩], w badaniach których również większą zawartością tkanki tłuszczowej trzewnej charakteryzowali się mężczyźni niż kobiety. W badaniach własnych tylko 5,3% badanych seniorów w stosunku do 82,1% seniorek osiągnęło prawidłowy wskaźnik tkanki tłuszczowej wisceralnej.

Porównując skład ciała badanych seniorów, wykazano także różnice w zawartości beztłuszczowej masy ciała i wody. W badaniach własnych wskaźnik beztłuszczowej masy ciała cechował znaczny dymorfizm płciowy. Mężczyźni charakteryzowali się statystycznie istotnie wyższą zawartością beztłuszczowej masy ciała, w tym masy mięśniowej i kostnej, niż kobiety.

Woda w organizmie odpowiada za wiele istotnych metabolicznie procesów, a jej obniżona ilość może skutkować poważnymi zaburzeniami stanu zdrowia [30]. Średnia zawartość wody w organizmie kobiet wynosiła 43,71%, a mężczyzn 49,58%. U ponad 64% kobiet i 52% mężczyzn oznaczono zawartość wody w organizmie poniżej wartości referencyjnych. Niedobór wody w organizmie może skutkować odwodnieniem i poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi, m.in.: zaburzeniami elektrolitowymi, termoregulacji, wydalania moczu oraz zmianą ciśnienia krwi [31]. Uzyskane wyniki znalazły potwierdzenie w badaniach Jośko-Ochojskiej i wsp. [30].

Wraz z wiekiem następuje zmiana komponentów ciała polegająca na zwiększeniu się masy tłuszczowej wskutek zmniejszenia się beztłuszczowej masy ciała (również masy mięśniowej). Takie zjawisko może prowadzić do sarkopenii [32]. Problem ten objawia się spadkiem masy i siły mięśniowej, która koreluje z obniżeniem sprawności ruchowej [33]. Według Radeckiej i wsp. [28] zawartość beztłuszczowych komponentów ciała ma istotne znacznie dla funkcjonowania osób starszych, co należy uwzględniać w opiece instytucjonalnej.

Wyniki w dużej mierze odzwierciedlają stan odżywienia osób starszych prezentowanych w literaturze przedmiotu. Poddane badaniom osoby starsze w większości nie wykazywały zagrożenia niedożywieniem, niemniej, zaobserwowano liczne nieprawidłowości w zawartości poszczególnych komponentów ciała. Niekorzystne zmiany składu ciała są konsekwencją fizjologicznego starzenia się organizmu, jednak ich dynamika w znacznym stopniu zależy od sposobu żywienia i stylu życia. Propagowanie wiedzy na temat właściwego i adekwatnego do wieku sposobu odżywiania jest ważnym elementem profilaktyki przewlekłych chorób niezakaźnych i powinno stanowić priorytet wśród dietetyków, żywieniowców i przedstawicieli służby zdrowia. Ponadto powinna być rutynowo prowadzona ocena stanu odżywienia osób starszych w celu szybkiej diagnozy stanów niedożywienia, jak i przeżywienia. Narzędziami umożliwiającymi diagnozę tych stanów są: zwalidowane kwestionariusze stanu odżywienia, badania antropometryczne, badanie składu ciała, badania biochemiczne oraz badania z użyciem specjalistycznej aparatury [17].

WNIOSKI

1. Prawie co szósty uczestnik zajęć w DDP był zagrożony niedożywieniem.

2. Ponad 75% badanych osób starszych miało nadwagę i otyłość.

3. Większość seniorów miała zawyżoną zawartość tkanki tłuszczowej, a zbyt małą całkowitą zawartość wody w organizmie.

4. Statystycznie istotnie częściej rozmieszczenie wisceralne tkanki tłuszczowej było diagnozowane u mężczyzn niż u kobiet.

5. Skład ciała był zróżnicowany zależnie od płci badanych. Kobiety charakteryzowały się wyższą zawartością tkanki tłuszczowej, a mężczyźni wyższą zawartością beztłuszczowej masy ciała, w tym masy mięśniowej, kości i wody.

6. Wiedza na temat stanu odżywienia osób starszych jest ważnym elementem profilaktyki niedożywienia jak i otyłości.

Piśmiennictwo

1. Główny Urząd Statystyczny. Prognoza ludności na lata 2014-2050. Pobrano 29.01.2016 http://www.stat.gov.pl/

2. Kulik TB, Janiszewska M, Piróg E et al. Sytuacja zdrowotna osób starszych w Polsce i innych krajach europejskich. Med Ogól Nauki Zdr. 2011;17(2):90-95.

3. Mirczak A. Czynniki determinujące ryzyko niedożywienia osób starszych ze środowiska wiejskiego. Med Środow. 2014;17(4):68-75.

4. Ożga E, Małgorzewicz S. Ocena stanu odżywienia osób starszych. Geriatr. 2013;7:98-103.

5. Kim M, Kim H. Accuracy of segmental multi-frequency bioelectrical impedance analysis for assessing whole-body and appendicular fat mass and lean soft tissue mass in frail women aged 75 years and older. Eur J Clin Nutr. 2013;67:395-400.

6. de Morais C, Oliviera B, Afonso C et al. Nutritional risk of European elderly. Eur J Clin Nutr. 2013;67:1215-1219.

7. Mizumoto K, Xiong X, Yan H et al. Improvement in nutritional status of protein-malnutrition elderly after intervetion using a casein-based balanced liquid nutrition formula as nutritional support. Food Nutr Sci. 2014;5:1083-1093.

8. Waśkiewicz A, Sygnowska E, Broda G. Ocena stanu zdrowia i odżywienia osób w wieku powyżej 75 lat w populacji polskiej badanie WOBASZ-SENIOR. Bromat Chem Toksykol. 2012;45(3):614-618.

9. Kotwas M, Mazurek A, Wrońska A, Kmieć Z. Patogeneza i leczenie otyłości u osób w podeszłym wieku. Forum Med Rodz. 2008;2(6):435-444.

10. Węgielska I, Słaba W, Suliburska J. Terapia dietą i leczenie farmakologiczne otyłości w aspekcie niedożywienia osób otyłych, Forum Zab Metabol, 2011;2(4):239-244.

11. Olszanecka- Glinianowicz M, Chudek J. The level of health education in the Polish population. Ann Agric Environ Med. 2013;20(3):559-565.

12. www.mna-elderly.com

13. www.who.int/mediacentre/factsheets/fs3111/en/

14. Cetin D. Obesity, metabolic syndrome and medication update/review. Cleveland Clinic. 2014,5,2-35, http://www.clevelandclinicmeded.com/live/courses/omed14/presentations/Obesity-metabolic-syndrome-and-medication-update.pdf

15. Borowiak E, Barylska A. Problemy seniorów przebywających w Domu Dziennego Pobytu wyzwaniem dla pielęgniarki. Probl Pielęg. 2007;15(1):13-19.

16. Wyka J, Biernat J, Mikołajczak J, Piotrowska E. Assessment of dietary intake and nutritional status (MNA) in Polish free-living elderly people from rural environments. Arch Gerontol Geriatr. 2012;54(1):44-49.

17. Mziray M, Żuralska R, Książek J, Domagała P. Niedożywienie u osób w wieku podeszłym, metody jego oceny, profilaktyka i leczenie. Ann Acad Med Gedan. 2016;46:95-105.

18. de Morais C, Oliviera B, Afonso C et al. Nutritional risk of European elderly. Eur J Clin Nutr. 2013;67:1215-1219.

19. Rambouskova J, Slavikova M, Krskova A et al. Nutritional status assessment of institutionalized eldery in Prague Czech Republic. Ann Nutr Metab. 2013:62:201-206.

20. Nowak J, Brończyk-Puzoń A, Koszowska A et al. Ocena wybranych parametrów antropometrycznych i biochemicznych grupy kobiet po 60 roku życia. Farmacja Współ. 2014;7:49- 56.

21. Zaniewska-Chłopik U, Sofuł R, Janota B, Załuska M. Nieprawidłowa masa ciała i czynniki z nią związane u pacjentów przyjmowanych do oddziału psychiatrii. Post Psychiatr Neurol. 2013;22(2):113-120.

22. Wasiluk A, Saczuk J, Szyszka P, Chazan Z. Nadwaga i otyłość w populacji 60-letnich i starszych mieszkańców Białej Podlaskiej. Med Ogól Nauki Zdr. 2015;21(2):227- 232.

23. Janiszewska R, Orawiec R, Nowak S. Ocena składu ciała, otłuszczenia ogólnego i dystrybucji tkanki tłuszczowej u kobiet w procesie starzenia. Probl Hig Epidemol. 2015;96(2):517-522.

24. Friedrich M, Goluch-Koniuszy Z. Ocena wpływu prozdrowotnej edukacji żywieniowej i wynikających stąd zmian zachowań żywieniowych na wartości wskaźników antropometrycznych i wskaźników przemian węglowodanowo-lipidowych u kobiet w wieku 65-85 lat. Probl Hig Epidemiol. 2014;95(4):934-940.

25. Różańska D, Wyka J, Biernat J. Stan odżywienia ludzi starszych mieszkających w małym mieście – Twardogórze. Probl Hig Epidemiol. 2013;94(3):503-508.

26. Alska E, Sysakiewicz M, Buda K et al. Otyłość u osób starszych – mierniki, przyczyny. Zasady żywienia osób starszych. J Health Sci. 2014;4(16):144-154.

27. Adamska E, Ostrowska L, Adamska E et al. Różnice w nawykach i preferencjach żywieniowych osób dorosłych w zależności od wieku. Rocz Panstw Zakł Hig. 2012;63(1):73-81.

28. Radecka A, Karakiewicz A, Bryczkowska I, Lubkowska A. Analiza składu ciała w kontekście stanu funkcjonalnego mieszkańców Domów Pomocy Społecznej. J Edu Health Sport. 2015;5(7):343-352.

29. Goluch-Koniuszy Z, Fabiańczyk E. Ocena stanu odżywienia i sposobu żywienia osób przebywających na emeryturze do 6 miesięcy. Rocz Panstw Zakł Hig. 2010;61(2):191-199.

30. Jośko-Ochojska J, Spandel L, Brus R. Odwodnienie osób w podeszłym wieku jako problem zdrowia publicznego. Hygeia Public Health. 2014;49(4):712-717.

31. Jarosz M, Szponar L, Rychlik E, Wierzejska R. Woda i elektrolity. Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja. IŻŻ, Warszawa 2012:143-151.

32. Cruz-Jentoft AJ, Landi F, Topinková E, Jean-Pierre M. Understanding sarcopenia as a geriatric syndrome. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2010;13:1-7.

33. Rolland Y, Czerwinski S, Abellan Van Kan G, et al. Sarcopenia: its assessment, etiology, pathogenesis, consequences and future perspectives. J Nutr Health Aging. 2008;12(7):433-50.

Konflikt interesów:

Autorzy deklarują brak konfliktu intresów

Adres do korespondencji:

Ewa Malczyk

ul. Armii Krajowej 7

48-300 Nysa

tel. 609-145-308

ewa.malczyk@pwsz.nysa.pl

Nadesłano: 05.09.2018

Zaakceptowano: 20.12.2018

Tabela 1. Charakterystyka badanej grupy.

Parametry

Ogółem

Kobiety

Mężczyźni

p

N

%

N

%

N

%

97

100,0

78

80,4

19

19,6

0,0000

Wiek

60 – 65 lat

32

33,0

25

32,1

7

36,8

0,8996

66 – 75 lat

46

47,4

36

46,2

10

52,6

0,8019

> 75 lat

19

19,6

17

21,8

2

10,5

0,4310

Wykształcenie

Podstawowe

21

21,6

21

26,9

0

0,0

0,0248

Zawodowe

22

22,7

14

17,9

8

42,1

0,0513

Średnie

40

41,2

34

43,6

6

31,6

0,4878

Wyższe

14

14,4

9

11,5

5

26,3

0,2007

Status rodzinny

Samotnie

46

47,4

45

57,7

1

5,3

0,0001

Z małżonkiem

36

37,1

23

29,5

13

68,4

0,0039

rodzina

15

15,5

10

12,8

5

26,3

0,2691

Aktywność fizyczna

Nieregularna

34

35,1

27

34,6

7

36,8

0,9317

Regularna

63

64,9

51

65,4

12

63,2

Status finansowy

< 1000 PLN

15

15,5

15

19,2

0

0,0

0,0845

1000−2000 PLN

62

63,9

51

65,4

11

57,9

0,7314

> 2000 PLN

20

20,6

12

15,4

8

42,1

0,0216

p – różnice istotne statystycznie przy p<0,05

Tabela 2. Procentowy rozdział badanych osób z uwzględnieniem płci, stanu odżywienia i wybranych parametrów antropometrycznych wg przyjętych kryteriów

Parametry

Ogółem

Kobiety

Mężczyźni

p

N

%

N

%

N

%

MNA

Prawidłowy stan odżywienia

80

82,5

64

82,1

16

84,2

0,9089

Zagrożenie niedożywieniem

17

17,5

14

17,9

3

15,8

Wskaźnik BMI

Niedowaga

1

1,0

1

1,3

0

0,0

0,4411

Prawidłowa masa ciała

23

23,7

20

25,6

3

15,8

0,5454

Nadwaga

40

41,2

30

38,5

10

52,6

0,3869

Otyłość

33

34,0

27

34,6

6

31,6

0,9845

Odsetek tkanki tłuszczowej

Poniżej prawidłowych wartości

3

3,1

2

2,6

1

5,3

0,8970

Wartości prawidłowe

35

36,1

28

35,9

7

36,8

0,8497

Powyżej prawidłowych wartości

59

60,8

48

61,5

11

57,9

0,9763

Wskaźnik tkanki wiscelarnej

Wartości prawidłowe

65

67,0

64

82,1

1

5,3

0,0000

Wartości nieprawidłowe

32

33,0

14

17,9

18

94,7

TBW

Wartości prawidłowe

46

47,4

28

35,9

9

47,4

0,5094

Wartości nieprawidłowe

51

52,6

50

64,1

10

52,6

p – różnice istotne statystycznie przy p<0,05

Tabela 3. Średnie wartości MNA, wskaźnika BMI i komponentów ciała z uwzględnieniem płci.

Parametry

Ogółem

Kobiety

Mężczyźni

p

średnia ± SD

min-max

średnia ± SD

min-max

średnia ± SD

min-max

MNA

25,67 ± 2,09

18,0-30,0

25,67 ± ٢,٠٨

18,0-29,50

25,53 ± ٢,١٨

21,0-30,0

0,6189

Masa ciała [kg]

74,56 ± 14,38

41,3-114,8

71,22 ± 13,09

41,3-114,8

88,30 ± 11,05

68,0-108,6

0,0000

BMI [kg/m2]

28,28 ± 4,48

17,8-42,7

28,13 ± ٤,٦٦

17,8-42,7

28,89 ± 3,69

23,1-37,6

0,4030

Masa tkanki tłuszczowej [kg]

26,68 ± 8,47

10,2-56,8

26,93 ± ٨,٦٦

10,2-56,8

25,64 ±7,75

12,7-40,8

0,0000

Zawartość tkanki tłuszczowej [%]

35,13 ± 6,83

17,6-49,5

36,74 ± ٦,١

21,3-49,5

28,51 ± 5,65

17,6-39,3

0,0000

Wskaźnik tkanki wisceralnej

11,38 ± 3,7

5-26

10,15 ± ٢,٤٢

5-17

16,42 ± 3,82

9-26

0,0000

Beztłuszczowa masa ciała [kg]

47,77 ± 8,76

26,2-72,3

44,67 ± ٤,٨٨

36,5-58,0

60,52 ± ٩,٦٩

26,2-72,3

0,0000

Masa mięśni [kg]

45,2 ± 8,48

23,8-68,7

42,22 ± ٤,٨

31,1-55,1

57,43 ± ٩,٤٣

23,8-68,7

0,0000

Masa kości [kg]

2,44 ± 0,42

1,9-3,6

2,28 ± ٠,٢٤

1,9-2,9

3,13 ± ٠,٢٥

2,6-3,6

0,0000

TBW [kg]

33,44 ± 6,35

25-51,2

30,97 ± 3,92

25-42,3

43,55 ± ٣,٨٦

35,5-51,2

0,0000

TBW [%]

44,86 ± 4,16

35,6-52,2

43,71 ± ٣,٥٨

44,0-56,0

49,58 ± 2,92

35,6-56,0

0,0000

p – różnice istotne statystycznie przy p<0,05