THE KNOWLEDGE OF JUNIOR HIGH SCHOOL STUDENTS ABOUT LEGAL HIGHS AND EXPECTATIONS REGARDING TO THE PREVENTIVE PROGRAM IN THE FIELD OF LEGAL HIGHS

Barbara Demków1, Joanna Łoźnicka1, Ewelina Berezowska1, Jolanta Grzebieluch2, Dorota Kiedik3, Izabela Witczak3

1ABSOLWENTKA KIERUNKU ZDROWIE PUBLICZNE, WYDZIAŁ NAUK O ZDROWIU, UNIWERSYTET MEDYCZNY IM, PIASTÓW ŚLĄSKICH WE WROCŁAWIU, WROCŁAW, POLSKA

2ZAKŁAD ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIA, KATEDRA ZDROWIA PUBLICZNEGO, WYDZIAŁ NAUK O ZDROWIU, UNIWERSYTET MEDYCZNY IM, PIASTÓW ŚLĄSKICH WE WROCŁAWIU, WROCŁAW, POLSKA

3ZAKŁAD EKONOMIKI I JAKOŚCI W OCHRONIE ZDROWIA, KATEDRA ZDROWIA PUBLICZNEGO, WYDZIAŁ NAUK O ZDROWIU, UNIWERSYTET MEDYCZNY IM, PIASTÓW ŚLĄSKICH WE WROCŁAWIU, WROCŁAW, POLSKA

 

Streszczenie

Wstęp: Statystyki dotyczące ostatnich lat pokazują, że najwięcej zatruć dopalaczami odnotowuje się wśród młodzieży uczęszczającej do drugiej i trzeciej klasy gimnazjum. Skuteczna edukacja skierowana do młodzieży stanowi prawdopodobnie jedyną metodę ich ochrony przed dopalaczami.

Cel pracy: Analiza stanu wiedzy badanej grupy na temat dopalaczy, a także poznanie uwarunkowań do wdrożenia programu profilaktyki dotyczącej zażywania dopalaczy.

Materiał i metody: Badania zostało przeprowadzone wśród uczniów trzech klas pierwszych wrocławskiego gimnazjum w 2015 r. (wówczas istniały jeszcze gimnazja). Badanie składało się z pretestu, warsztatów edukacyjnych oraz posttestu. Narzędziem wykorzystanym do przeprowadzenia badania był autorski kwestionariusz ankiety.

Wyniki: W preteście wykazano, że ponad połowa badanych uczniów nie znała skutków zażywania dopalaczy. 1/3 respondentów uważała, że jednorazowa dawka dopalaczy nie może uzależnić. Ankietowani nie potrafili także określić różnicy pomiędzy narkotykami a dopalaczami. Ponad 80% respondentów wyraziła chęć uczestnictwa w programach edukacyjnych dotyczących dopalaczy. W postteście wykazano, że prawie wszyscy poddani badaniu gimnazjaliści poprawnie odpowiedzieli na pytania dotyczące wiedzy o dopalaczach.

Wnioski: Na podstawie przeprowadzonych badań można wnioskować, że zastosowane działania edukacyjne mają szansę stać się skutecznym elementem rozwoju wiedzy gimnazjalistów o dopalaczach.

 

Abstract

Introduction: Recent statistics show that the most poisoning legal highs is recorded among young people attending the second and third grade of junior high school. Effective education address to the youth is the only method of their protection against legal highs.

The aim: Analysis of the state of knowledge of the studied group about legal highs, as well as understanding their expectations to the implementation of the prevention program about legal highs.

Material and methods: The research was carried out among students of the three first grades of the Wrocław junior high school in 2015. (then there were still junior high schools). The test consisted of a pre-test, educational workshops and post-test. The author’s questionnaire was the tool used to conduct the study.

Results: In the pre-test, it was shown that the majority of the studied students didn’t know the effects of using the legal highs. A significant percentage of respondents believed that a single dose of legal highs can not be addictive. The respondents were also unable to determine the difference between drugs and legal highs. The vast majority of respondents expressed their willingness to participate in educational programs regarding legal highs. In the post-test, it was shown that almost all of the lower secondary school students tested correctly answered questions about the knowledge of afterburners.

Conclusions: On the basis of the conducted research, it can be concluded that the applied educational activities have a chance to become an effective element of the knowledge of high school students with legal highs.

Public Health Forum 2018;IV(XII)4(47):283-290

WSTĘP

Dopalacze stają się coraz większym i bezpośrednim zagrożeniem dla ludzi młodych. W obliczu tego problemu nowe substancje psychoaktywne stanowią wyzwanie zarówno dla środowiska zajmującego się zdrowiem publicznym, jak i dla organizatorów szeroko pojętego systemu w Polsce ( m.in. ochrona zdrowia, prawodawstwo, zabezpieczenie społeczne, szkolnictwo).

Dane statystyczne Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz wyniki przedstawione w raporcie Najwyższej Izby Kontroli z 2017 r. pokazują, że w ostatnich latach skala tego zjawiska nieustannie rośnie, a organy państwowe nie są w stanie nadążyć za stale rozwijającym się rynkiem sprzedaży dopalaczy. Problem związany ze sprzedażą i konsumpcją dopalaczy w Polsce pojawił się od 2007 roku (około 50 sklepów z dopalaczami). W latach 2009–2010 funkcjonował już ok.1400 sklepów z dopalaczami. Dopiero gwałtowny wzrost liczby zatruć dopalaczami w 2010 roku sprawił, że Główny Inspektorat Sanitarny (GIS) podjął działania w tym zakresie. Skutkiem decyzji GISu w całym kraju zamknięto 1378 sklepów z tymi substancjami oraz rozpoczęto wycofywanie tych produktów z obiegu. Do 2010 roku dopalacze w Polsce były legalne. Dopiero działania organów rządowych, w tym wskazanie Państwowej Inspekcji Sanitarnej jako organu odpowiedzialnego za przeciwdziałanie wytwarzaniu i wprowadzaniu do obiegu dopalaczy (na mocy ustawy z dnia 8 października 2010 r. o zmianie Ustawy o Przeciwdziałaniu Narkomanii oraz Ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej) rozpoczęły w Polsce działania ograniczające dostęp do środków zastępczych [1].

Obecnie mnogość aktów prawnych regulujących kwestie problematyki dopalaczy w znaczny sposób komplikuje wypracowanie skutecznych narzędzi, które pomogłyby zmniejszyć skalę problemu. Obowiązujące procedury administracyjne są bardzo złożone, przez co uniemożliwiają szybkie podejmowanie działań. Niezbędnym zatem jest koordynacja dotychczasowych zadań wielu sektorów i stworzenie wspólnej strategii przeciwdziałania. Pomimo tego że katalog środków odurzających dołączony do Ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii z 2005 r. został już kilkakrotnie aktualizowany, w dalszym ciągu jest nieskutecznym narzędziem. Ze względu na dynamicznie rozwijający się handel dopalaczami i liczne modyfikacje tych środków, a także umiejętne obchodzenie prawa, lista ta szybko staje się nieaktualna. W latach 2010–2016 odnotowano łącznie 16 068 przypadków zatruć oraz podejrzeń zatruć dopalaczami. W tym okresie liczba zatruć ulegała wahaniom, np. w 2011 r. liczba zatruć zmniejszyła się (176) w porównaniu do 2010 r. (562). Spadek ten był prawdopodobnie efektem wprowadzenia w 2010 r. nowych uwarunkowań prawnych, co pozwala przypuszczać, że wprowadzenie regulacji prawnych było tymczasowym rozwiązaniem, ponieważ w kolejnych latach, pomimo nieustannych działań Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz wciąż obowiązującego prawa, liczba podejrzeń zatruć systematycznie wzrastała do 7358 w 2015 r. W raporcie NIKu zwrócono uwagę, że podane liczby zgłoszeń przypadków zatruć i podejrzeń przypadków zatruć dopalaczami są jedynie danymi szacunkowymi i prawdopodobnie zaniżonymi, ze względu na brak standardów związanych z diagnozowaniem i zgłaszaniem przypadków zatruć. Wśród przyczyn niekompletnych statystyk należy wskazać problem związany z ograniczonym dostępem do badań toksykologicznych potwierdzających obecność dopalaczy w badanym materiale. Istotnym aspektem, wpływającym na wiarygodność statystyk jest brak ustawowego obowiązku zgłaszania podejrzeń zatruć dopalaczami przez jednostki ochrony zdrowia. Pomimo realizowanych już od kilku lat ogólnopolskich kampanii społecznych, problem zatruć dopalaczami wśród młodzieży nie znika. Według GISu (Główny Inspektorat Sanitarny) po raz pierwszy zauważalna liczba osób sięgająca po dopalacze to osoby w wieku 13−15 lat [2].

Z punktu widzenia zagrożeń dla zdrowia publicznego obligatoryjnie należy podjąć działania na rzecz edukacji młodzieży i ich środowisk (szkoły, rodziców) z zakresu zagrożeń oraz skutków zażywania nowych substancji psychoaktywnych. Wobec skali i rangi problemu oraz w znacznym stopniu niedoskonałego ustawodawstwa, edukacja wydaje się być jednym z głównych sposobów uchronienia młodych ludzi przed decyzją o wejściu w świat dopalaczy.

CEL BADANIA

Głównym celem badania była analiza poziomu wiedzy młodzieży gimnazjalnej na temat dopalaczy, a także pokazanie wpływu zajęć edukacyjnych na zwiększenie wiedzy. Celem dodatkowym było rozpoznanie zakresu merytorycznego oraz formy planowanego programu profilaktycznego dotyczącego dopalaczy.

HIPOTEZY

1. W postteście ilość poprawnych odpowiedzi (na wszystkie pytania dotyczące wiedzy) zwiększy się w stosunku do pretestu

2. Działania profilaktyczne dotyczące dopalaczy powinny być skierowane do młodzieży, ale także do nauczycieli i rodziców.

MATERIAŁ I METODY

Badanie zostało przeprowadzone wśród uczniów trzech klas pierwszych wrocławskiego gimnazjum (badanie było prowadzone w 2015, kiedy istniały gimnazja). Narzędziem użytym do przeprowadzenia badania były dwa autorskie kwestionariusze ankiety: pretest i posttest. W preteście wzięło udział 89 osób (41 kobiet i 48 mężczyzn), a w postteście 76 osób (41 kobiet i 35 mężczyzn). Wynikiem różnic w liczbie mężczyzn biorących udział w preteście i postteście była ich absencja w dniu przeprowadzenia posttestu. Pomiędzy dwoma badaniami odbyło się spotkanie edukacyjne z młodzieżą. Pytania dotyczące wiedzy z zakresu nowych substancji psychoaktywnych zostały umieszczone zarówno w preteście, jak i postteście. W obu kwestionariuszach pytania te były identyczne. Pytania dotyczące potrzeb wdrożenia profilaktyki z zakresu dopalaczy oraz jej priorytetowych celów zostały umieszczone jedynie w preteście. Podczas przeprowadzenia pierwszego badania ankietowego oraz spotkania edukacyjnego, uczniowie gimnazjum nie dostali informacji o tym, że po tygodniu będą poddani badaniu w formie post-testu. Badanie miało charakter pilotażu.

WYNIKI BADAŃ

Poziom wiedzy gimnazjalistów

Jednym z najważniejszych pytań, które zostało skierowane do respondentów było pytanie “czy dopalacze uzależniają?”. W preteście poprawnej odpowiedzi (“tak, dopalacze uzależniają”) udzieliło 89,9% ankietowanych, natomiast 10,1% respondentów nie znało odpowiedzi. W postteście wszyscy poprawnie odpowiedzieli, że dopalacze uzależniają.

W pytaniu “czy pojedyncza dawka dopalaczy może uzależnić?” 64% badanych odpowiedziało twierdząco (“tak, pojedyncza dawka może uzależnić”), a ponad jedna trzecia ankietowanych nie znała prawidłowej odpowiedzi. rycina 1 jednoznacznie pokazuje, że liczba poprawnych odpowiedzi zwiększyła się o ponad 20%.

Rozkład odpowiedzi na pytanie: „Czy zażycie pojedynczej dawki…” przedstawiony na rycinie 2 kształtuje się podobnie w stosunku do opisanego powyżej pytania: “Czy pojedyncza dawka dopalaczy może uzależnić?” (Ryc.) 1).

Młodzież gimnazjalna została zapytana o różnicę pomiędzy narkotykami a dopalaczami. W preteście 46% respondentów uważało, że dopalacze różnią się od narkotyków składem, a 38% nie znało odpowiedzi, 5,6% stwierdziło, że dopalacze są bezpieczniejsze i słabsze niż narkotyki, zaś 13,5 % opowiedziało się za tym, że dopalacze niczym się nie różnią od narkotyków. W postteście prawie 78% ankietowanych uznało poprawnie, że dopalacze różnią się od narkotyków składem.

Jednym z kluczowych pytań obrazujących istotną wiedzę ankietowanych, z punktu widzenia zagrożeń, jakie niosą dopalacze, było pytanie: „Czy dopalacze zawsze mają stały skład?”. Prawie 2/3 gimnazjalistów w pre-teście odpowiedziało, że dopalacze mają zmienny skład, natomiast w postteście liczba poprawnych odpowiedzi wzrosła o ponad 35%. Tym samym, po spotkaniu edukacyjnym liczba prawidłowych odpowiedzi wynosiła prawie 100%.

Na pytanie: “Czy dopalacze są w Polsce legalne?” w preteście ponad połowa ankietowanych stwierdziła, że dopalacze są nielegalne, a pozostałe osoby udzieliły błędnej odpowiedzi lub nie miały wiedzy na ten temat. Po spotkaniu edukacyjnym blisko 95% osób udzieliło poprawnej odpowiedzi (dopalacze są nielegalne). Odsetek osób, które uważały, że dopalacze są legalne zmniejszył się o 7%.

Odsetek poprawnie udzielonych odpowiedzi na poszczególne pytania dotyczące wiedzy, został przedstawiony na rycinie 4. We wszystkich pytaniach jest zauważalna tendencja wzrostowa, co świadczy o tym, że podczas spotkania edukacyjnego respondenci nabyli określoną wiedzę.

W preteście wykazano, że ٦٣,٨٦٪ wszystkich odpowiedzi na pytania dotyczące wiedzy, udzielonych przez gimnazjalistów była prawidłowa, natomiast w posteście liczba tych odpowiedzi wzrosła do 90,57%.

UWARUNKOWANIA DO PRZEPROWADZENIA PROGRAMU PROFILAKTYCZNEGO

Z przeprowadzonego pretestu wynika, że niemal 80% gimnazjalistów wyraziło chęć uczestnictwa w programie profilaktycznym na temat dopalaczy. Z deklaracji respondentów wynika, że młodzież najczęściej uzyskuje informacje o świecie z: telewizji, internetu, portali społecznościowych oraz serwisów internetowych, w tym: faceboook, youtube, snapchat, następnie kolejno: od rodziców, z radia oraz z prasy. Niecałe 20% ankietowanych informacje o świecie uzyskuje od nauczycieli. Wyniki te zostały przedstawione na rycinie 5.

Jeśli chodzi o miejsca, w których gimnazjaliści zetknęli się z dopalaczami, to były to: internet (34,8%), podwórko lub osiedle (16,9%) oraz szkoła lub jej bliskie otoczenie (10,1%).

Respondenci zapytani o sytuacje, w których ludzie sięgają po dopalacze udzielili następujących odpowiedzi: najwięcej ankietowanych zaznaczyło odpowiedź : “gdy mają problemy w domu, w szkole”. Kolejną przyczyną zażywania tych substancji sychoaktywnych według młodzieży jest: chęć zaimponowania innym, smutek i przygnębienie, chęć poprawienia sobie nastroju, problemy finansowe, brak odwagi, nieśmiałość i trudności w nawiązywaniu kontaktów z innymi. Ankietowani mogli zaznaczyć w tym pytaniu kilka odpowiedzi. Dane te są przedstawione na rycinie 6.

W celu poznania opinii uczniów na temat spotkania edukacyjnego, w którym brali udział, zostali poproszeni o to, aby ocenili go w skali od 1 do 10 (gdzie 1 oznacza, że spotkanie nie podobało im się, natomiast 10 oznacza, że bardzo im się podobało). Średnia wartość udzielonych odpowiedzi wyniosła 8,3, przy czym średnia ocen kobiet (8,4), jak i mężczyzn (8,2) była bardzo podobna.

Z obserwacji autorek dokonanych podczas warsztatów z młodzieżą gimnazjalną wynika, że młodzież ma potrzebę nawiązania dialogu z dorosłymi oraz potrzebę postrzegania ludzi młodych jako partnerów w dyskusji.

Zestawienie wszystkich wyników z rozróżnieniem na płeć ukazało, że w preteście zazwyczaj większą wiedzę z zakresu dopalaczy miały kobiety, za wyjątkiem pytań dotyczących legalności dopalaczy w Polsce oraz stałości składu tych substancji. W postteście kobiety udzieliły procentowo zdecydowanie większej liczby poprawnych odpowiedzi niż mężczyźni w zakresie wszystkich pytań, z wyjątkiem pytania o to, czy dopalacze uzależniają, ponieważ obie grupy udzieliły jednakowej ilości poprawnych odpowiedzi (po 100%).

DYSKUSJA

Według danych GISu oraz raportu końcowego „Młodzież a „dopalacze” – postawy i zachowania”, pierwszy kontakt z dopalaczami zazwyczaj ma miejsce u młodzieży w wieku około 13-14 rok życia, czyli w wieku gimnazjalnym. Z przytoczonego badania wynika, że 69% respondentów uzyskała informacje o dopalaczach w szkole od dorosłych, 68,1% w Internecie, a od rodziców 42,3%. Z przeprowadzonego pilotażu wynika zaś, że głównymi źródłami informacji dla przebadanych gimnazjalistów są Internet (69,7%) i telewizja (79,8%), a rodzice i nauczyciele odpowiednio dla 50,6% i 19,1% ankietowanych [3]. Można więc wnioskować, że w celu uzyskania informacji o nowych środkach psychoaktywnych młodzież w pierwszej kolejności będzie sięgać po informacje zawarte w Internecie, w tym na portalach społecznościowych oraz w telewizji. Ta informacja jest bardzo niepokojąca, ze względu na to, że w Internecie znajdują się niekoniecznie prawdziwe informacje, które mogą zachęcać do zażycia dopalaczy. Wobec tego bardzo ważne jest odpowiednie wyedukowanie rodziców i nauczycieli, tak aby byli dla swoich dzieci źródłem wiarygodnej wiedzy. Istotne również jest pokazanie gimnazjalistom, gdzie powinni sięgać po takie informacje oraz potwierdzenie autorytetu rodzica i nauczyciela. Jeśli nastolatki głównie czerpią wiedzę z mediów oraz Internetu, to tak należy dostosować profilaktykę, żeby skutecznie do nich trafić.

Jak wynika z zaprezentowanej analizy badania pilotażowego, średnio około 2/3 przebadanych respondentów posiadała wiedzę na temat dopalaczy. Wiedza na temat skutków zażywania dopalaczy jest bardzo istotna, ponieważ jest jednym z komponentów postawy. Należy także wspomnieć o roli jaką odgrywają komponenty: emocjonalny i behawioralny, które należy wziąć pod uwagę przy tworzeniu skutecznego programu profilaktycznego dotyczącego dopalaczy [4]. Zdaniem Stańczaka programy profilaktyczne najprawdopodobniej nie są wystarczająco dostosowane do odbiorców, co można wywnioskować na podstawie poziomu ich wiedzy związanej z dopalaczami [5].

Wśród respondentów, którzy brali udział w badaniu pilotażowym, jedynie 43,8% miała okazję uczestniczyć kiedykolwiek w zajęciach edukacyjnych dotyczących profilaktyki dopalaczy. Jednocześnie 80% badanych wykazała potrzebę oraz chęć uczestnictwa w zajęciach z zakresu profilaktyki dopalaczy, co jest zgodne z deklaracjami uzyskanymi w badaniu pilotażowym, przeprowadzonym w województwie lubuskim (79%) [6]. Respondenci w obu badaniach pilotażowych zostali zapytani także o powód sięgania po dopalacze. W badaniu wrocławskim, głównymi powodami były problemy w domu i szkole oraz chęć zaimponowania innym. W badaniu uczniów województwa lubuskiego również pojawiły się wymienione przyczyny obok ciekawości. W obu badaniach chęć zaimponowania innym była przyczyną sięgania po nowe substancje psychoaktywne, określoną przez około 60% respondentów.
Z badania przeprowadzonego przez Kapkę-Skrzypczak i wsp. wynika także, że główną przyczyną sięgnięcia po dopalacze była ciekawość u respondentów [7].

WNIOSKI

1. Z przeprowadzonego badania jasno wynika, że edukacja gimnazjalistów z zakresu dopalaczy jest niezbędna.

2. Około jedna trzecia ankietowanych nie znała odpowiedzi na większość pytań dotyczących podstawowej wiedzy o dopalaczach.

3. Z badania wynika, że w preteście ankietowani zaznaczyli 63,86% prawidłowych odpowiedzi na wszystkie pytania dotyczące wiedzy o dopalaczach, natomiast po spotkaniu edukacyjnym liczba tych odpowiedzi wzrosła do 90,57%. Tym samym hipoteza przyjęta do badania jest prawdziwa, ponieważ nastąpiło zwiększenie liczby poprawnych odpowiedzi o 26,71% łącznie we wszystkich pytaniach dotyczących wiedzy, przy założeniu zwiększenia o 20%.

4. W badaniu uwidoczniło się, że:

– potrzeba wdrożenia programu profilaktycznego dotyczącego dopalaczy jest nakreślona przez niewystarczającą wiedzę gimnazjalistów, ale również przez ich deklarację chęci wzięcia udziału w takim programie;

– edukacja powinna być skierowana zarówno do młodzieży, nauczycieli, jak i do rodziców.

5. Z obserwacji wynika, że gimnazjaliści potrzebują dialogu z dorosłymi oraz wsparcia w tym trudnym dla nich okresie.

Piśmiennictwo

1. Informacja o wynikach kontroli NIK, Przeciwdziałanie sprzedaży dopalaczy. Delegatura NIK we Wrocławiu, 2017

2. Raport Głównego Inspektora Sanitarnego w sprawie środków zastępczych – razem przeciw dopalaczom 2013 – 2014, 32

3. Młodzież, a „dopalacze”- postawy i zachowania. Raport końcowy, ASM – Centrum Badań i Analiz Rynku, 2016

4. Aronson Elliot, Wilson Timothy D, Akert Robin M. Psychologia społeczna serce i umysł. Zysk i S-ka, Poznań 1997

5. Stańczak A. Dopalacze – problem zdrowia jednostki i zdrowia publicznego. Przesłanki działań praktycznych, Probl Hig Epidemiol 2015, 96(1):8-16

6. Marcinkowski T, Lubimow J, Budzyński Ł. Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim, Dopalacze w opinii gimnazjalistów. Raport z badań pilotażowych przeprowadzonych w województwie lubuskim, Studia Administracji i Bezpieczeństwa 2016 nr 1, Wydawnictwo Naukowe Akademii im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim, Gorzów Wielkopolski 2016, 73-86

7. Kapka-Skrzypczak L, Cyranka M, Skrzypczak M. Dopalacze – stan aktualny i wytyczne, Medy Ogoln Nauki Zdr 2011;17(4):206-211

8. Jabłoński P, Malczewki A. „Dopalacze” – skala zjawiska i przeciwdziałanie, Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Warszawa, 2014

9. Kranz K, Marcinkowski Jerzy T. Zagrożenia dopalaczami i możliwości działań prewencyjnych w tym obszarze. Probl Hig Epidemiol 2010;91(3):364-368

10. Kranz K, Marcinkowski Jerzy T. Badania nad konsumpcją dopalaczy przez młodzież – pod kątem optymalizacji działań profilaktycznych, Probl Hig Epidemiol 2012;93(3):510-513

11. http://www.kbpn.gov.pl/debata_o_dopalaczach.htm?id=1279212

12. http://dopalaczeinfo.pl/

Konflikt interesów:

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Adres do korespondencji:

Dorota Kiedik

Zakład Ekonomiki i Jakości w Ochronie Zdrowia,

Katedra Zdrowia Publicznego,

Wydział Nauk O Zdrowiu,

Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu,

Wrocław, Polska

e-mail: dkiedik@gmail.com

Nadesłano: 13.09.2018

Zaakceptowano: 20.11.2018

Ryc. 1. Rozkład odpowiedzi na pytanie „Czy pojedyncza dawka dopalaczy może uzależnić?”

Ryc. 2. Rozkład odpowiedzi na pytanie „Czy zażycie pojedynczej dawki dopalaczy może doprowadzić do śmierci?”

Ryc. 3. Rozkład odpowiedzi na pytanie „Czy dopalacze mają zawsze stały skład?”

Ryc. 4. Porównanie wartości procentowych poprawnych odpowiedzi w pre- i postteście.

Ryc. 5. Rozkład odpowiedzi na pytanie „Gdzie uczniowie uzyskują najwięcej informacji o tym co się dzieje na świecie?”

Ryc. 6. Rozkład odpowiedzi na pytanie „W jakich sytuacjach ludzie sięgają po dopalacze?”