EVALUATION OF HEALTH BEHAVIORS AND A SENSE OF LIFE SATISFACTION AMONG STUDENTS

Karolina Gołaszewska1, Monika Chorąży2, Elżbieta Dróżdż-Kubicka3,Katarzyna Snarska4, Beata Olejnik5, Cecylia Dolińska6, Marzena Wojewódzka-Żelezniakowicz7, Jerzy Robert Ładny7

1ABSOLWENTKA WYDZIAŁU NAUK O ZDROWIU UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO W BIAŁYMSTOKU, Białystok, Polska

2 KLINIKA NEUROLOGII UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO W BIAŁYMSTOKU, Białystok, Polska

3 KLINIKA NEUROCHIRURGII INSTYTUT POMNIK CENTRUM ZDROWIA DZIECKA W WARSZAWIE, Warszawa, Polska

4 ZAKŁAD MEDYCYNY KLINICZNEJ UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO W BIAŁYMSTOKU, Białystok, Polska

5 ZAKŁAD MEDYCYNY WIEKU ROZWOJOWEGO I PIELĘGNIARSTWA PEDIATRYCZNEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO W BIAŁYMSTOKU, Białystok, Polska

6 WYŻSZA SZKOŁA MEDYCZNA W BIAŁYMSTOKU, Białystok, Polska

7 KLINIKA MEDYCYNY RATUNKOWEJ UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO W BIAŁYMSTOKU, Białystok, Polska

 

Streszczenie

Wstęp: Zdrowy styl życia powinien być kształtowany od najwcześniejszych lat poprzez wychowanie w rodzinie. Okres studiów jest dla wielu młodych ludzi pierwszym kontaktem z dorosłością. Wszystkie te czynniki, a także nowe środowisko życia sprawiają, że młody człowiek dokonuje swoistej inwentaryzacji swojego dotychczasowego życia.

Cel pracy: 1. Ocena zachowań zdrowotnych wśród studentów Wydziału Nauk o Zdrowiu. 2.Ocena poczucia satysfakcji z życia wśród studentów Wydziału Nauk o Zdrowiu. 3. Ocena czynników wpływających na zachowania zdrowotne i poczucie satysfakcji z życia wśród studentów Wydziału Nauk o Zdrowiu.

Materiał i metody: Badaniem objęto 280 studentów Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. Narzędzia badawcze stanowiły: kwestionariusz ankiety konstrukcji własnej, inwentarz zachowań zdrowotnych (IZZ), skala satysfakcji z życia (SWLS)

Wyniki: W badanej grupie było 206 kobiet (73,6%) i 74 mężczyzn (26,4%). Średnia wieku badanych wynosiła 21 lat. Wartość średnia wskaźnika BMI wynosiła 23,24 kg/m2. Spożywanie alkoholu istotnie zależało do płci studenta. W opinii ankietowanych największy wpływ na kształtowanie ich stosunku do zdrowego stylu życia mieli przede wszystkim wykładowy z uczelni 70%, rodzina 54,6%, środki masowego przekazu 54,3%, koleżanki i koledzy 50,4%, a w 3,9% przypadków – klub sportowy. Średnia wartość ogólnego wskaźnika IZZ wynosiła 64,97, co klasyfikuje się jako wynik niski. Średni wynik dla skali SWLS wynosił 19,20 pkt, co klasyfikuje się jako wynik przeciętny.

Wnioski: Młodzież akademicka wykazuje się niskim poziomem zachowań zdrowotnych szczególnie w zakresie profilaktyki, chociaż studenci starali się uzyskiwać informacje medyczne i zrozumieć przyczyny zdrowia i choroby. Studenci, by uzyskać satysfakcję z życia, najwyżej cenili sobie po­zytywne nastawienie psychiczne, które osiągali przede wszystkim poprzez unikanie takich uczuć jak: gniew, lęk, stany depresyjne.

Abstract

Introduction: A healthy lifestyle should be shaped from the earliest years through upbringing in the family. The period of study is the first contact with adulthood for many young people. All these factors, as well as a new living environment, mean that the young person makes a kind of inventory of his past life.

The aim: 1. Evaluation of health behaviors among students of the Faculty of Health Sciences. 2. Assessment of the sense of life satisfaction among students of the Faculty of Health 3. Sciences.Assessment of factors affecting health behavior and a sense of satisfaction of life among students of the Faculty of Health Sciences.

Material and methods: The study covered 280 students of the Faculty of Health Sciences at the Medical University of Bialystok. The research tool included: the questionnaire of own design, the inventory of health behaviors (IZZ), the scale of life satisfaction (SWLS).

Results: There were 206 women (73.6%) and 74 men (26.4%) in the study group. The mean age of the respondents was 21 years. The average value of the BMI index was 23.24 kg / m2. The consumption of alcohol depended significantly on the gender of the student. In the opinion of the respondents, the most important influence on shaping their attitudes towards a healthy lifestyle was primarily a lecture from the university 70%, family 54.6%, mass media 54.3%, female colleagues 50.4%, and in 3.9% of cases – sport Club. The average value of the overall IZZ ratio was 64.97, which is classified as low. The average score for the SWLS scale was 19.20 points, which is classified as an average score.

Conclusions: Academic youth shows a low level of health behaviors, especially in the field of prophylaxis, although students tried to obtain medical information and understand the causes of health and illness. Students to get satisfaction from life valued the most positive mental attitude, which they achieved above all by avoiding such feelings as anger, anxiety, and depression.

Public Health Forum 2018;IV(XII)4(47):273-282

WSTĘP

Najważniejszą wartością w życiu człowieka jest zdrowie, a jego stan zależy głównie od tego, jak poszczególne osoby postrzegają wartość własnego zdrowia oraz jaki maja styl życia. Zdrowie to stan, który nie jest trwały, dlatego bardzo ważne jest, aby w każdym okresie życia poprawiać je i doskonalić, gdyż zapewni to osobiste szczęście i radość z życia. Istotne jest więc, żeby upowszechniać zdrowy styl życia oraz podnosić świadomość zdrowotną [1].

Pojęcie zdrowia podlega interpretacji nie tylko medycznej, ale też psychologicznej, kulturowej, fizjologicznej, teologicznej i socjologicznej. Całkowity zwrot, do jakiego doszło

w sposobie myślenia o zdrowiu, spowodował powstanie modeli zdrowia, które podkreślają wieloczynnikowe ukierunkowanie zdrowia, a także fakt, że przez działania na czynniki kształtujące zdrowie człowieka jest możliwe stworzenie mu szansy osiągnięcia potencjału, jakim potrafi dysponować w ramach swoich psychicznych, fizycznych i społecznych możliwości [2]. Bezpośrednim czynnikiem determinującym zdrowie człowieka są zachowania zdrowotne. Każdy człowiek prowadzi tryb życia taki, na jaki pozwalają mu jego wiedza i przekonania. W procesie socjalizacji, od wczesnego dzieciństwa, kształtowane są zachowania zdrowotne, przez oddziaływanie różnych czynników oraz wzorców przekazywanych w domu, przedszkolu, szkole, reklamach, mass mediach, społecznościach lokalnych itp. [3].

Określenie „zachowania zdrowotne” ma różnorodny charakter, szczególnie w zakresie

medycyny i socjologii medycyny. „Zachowania zdrowotne” można podzielić na zachowania: ryzykowne dla zdrowia (negatywne, antyzdrowotne), sprzyjające zdrowiu (pozytywne, prozdrowotne) [4].Mając na uwadze cel zachowań prozdrowotnych, można wymienić takie, które ukierunkowane zostały na doskonalenie i poprawę kondycji psychofizycznej, ochronę zdrowia, zwiększenie potencjału własnego zdrowia, ratowanie zdrowia, a także jego odzyskanie w razie wystąpienia zaburzeń i chorób, jego rozwój oraz zapobieganie chorobom [5].

Najważniejszym etapem jest okres dorastania, bo to właśnie wtedy utrwalają się zachowania zdrowotne, które zostały nabyte we wcześniejszym okresie życia. Każdy młody człowiek wnosi w swoje dorosłe życie zestaw tych zachowań. Ostatnim etapem przed wyruszeniem w dorosłe życie jest dla większości studentów uczelnia wyższa. Lata studiów to okres intensywnego zdobywania kwalifikacji zawodowych. Pobyt w szkole wyższej winien utrwalać nawyki prozdrowotne na całe dorosłe życie. W tym czasie kształtują się i preferencje i potrzeby kulturowe, które mogą podlegać modyfikacjom, lecz zachowują swoje pierwotne kształty nawet wtedy, gdy środowisko społeczne ich nie utrwala i nie wzmacnia [6].

Głównym działaniem, które służy utrzymaniu oraz zachowaniu zdrowia staje się zmiana sposobu myślenia o zdrowiu i kształtowanie właściwych zachowań zdrowotnych. Do podjęcia właściwych działań konieczne jest uzyskanie istotnych danych na temat determinant, które wpływają na zachowania zdrowotne, co tworzy punkt wyjścia do działań ukierunkowanych na zmianę zachowań. Zapoznanie się ze stylem życia studentów daje możliwość przygotowania i realizacji programów promujących zdrowie, a także ukształtowanie prawidłowych nawyków oraz postaw zdrowotnych. Przy ocenie sytuacji zdrowotnej istotne znaczenie ma analiza stylu życia studentów [7].

CELE PRACY

1. Ocena zachowań zdrowotnych wśród studentów Wydziału Nauk o Zdrowiu.

2. Ocena poczucia satysfakcji z życia wśród studentów Wydziału Nauk o Zdrowiu.

3. Ocena czynników wpływających na zachowania zdrowotne i poczucie satysfakcji z życia wśród studentów Wydziału Nauk o Zdrowiu.

MATERIAŁ I METODY

Badaniem objęto 280 studentów Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. Ankietowani to studenci: dietetyki, zdrowia publicznego, fizjoterapii, pielęgniarstwa, elektroradiologii, położnictwa oraz ratownictwa medycznego. Badania zostały przeprowadzone metodą sondażu diagnostycznego.

Narzędzia badawcze stanowiły:

kwestionariusz ankiety konstrukcji własnej zawierający pytania dotyczące danych demograficznych;

inwentarz zachowań zdrowotnych (IZZ) przeznaczony do badania zdrowych i chorych osób dorosłych. Zawiera 24 stwierdzenia opisujące różnego rodzaju zachowania związane ze zdrowiem (nawyki żywieniowe, zachowania profilaktyczne, pozytywne nastawienia psychiczne, praktyki zdrowotne). Zaznaczone przez badanego wartości liczbowe zlicza się celem uzyskania w granicach od 24 do 120 punktów. Im wyższy wynik, tym większe nasilenie deklarowanych zachowań zdrowotnych. Ogólny wskaźnik, po przekształceniu na jednostki standaryzowane, podlega interpretacji stosownie do właściwości charakteryzujących skalę stenową [8] .

skala satysfakcji z życia (SWLS) − jest przeznaczona do indywidualnego i grupowego badania zdrowych i chorych osób dorosłych. Skala zawiera pięć stwierdzeń. Badany ocenia, w jakim stopniu każde z nich odnosi się do jego dotychczasowego życia. Uzyskane oceny podlegają sumowaniu, zaś ogólny wynik oznacza stopień satysfakcji z własnego życia. Zakres wyników mieści się w granicach od 5 do 35 punktów, przy czym im wyższy wynik, tym większe poczucie satysfakcji z życia. Wynik po przekształceniu na jednostki standaryzowane podlega interpretacji stosownie do właściwości charakteryzujących skalę stenową.

Analizę statystyczną przeprowadzono przy użyciu oprogramowania STATISTICA wersja 7.0 firmy StatSoft Polska. Dane mające charakter nominalny opisywano, tworząc szeregi rozdzielcze, w których wyszczególniano warianty cech podając ich liczność i częstość występowania w całej badanej zbiorowości. Do analizy przeprowadzonych badań wykorzystano następujące sposoby analizy danych ilościowych:

różnice między porównywanymi grupami oceniono na podstawie testu istotności dla zmiennych jakościowych (kategoryzowalnych) − statystyka chi-kwadrat;

zastosowano również współczynnik korelacji Pearsona (oparta na wartościach chi-kwadrat miara zależności między zmiennymi skategoryzowanymi, wskazuje na siłę związku);

za istotne statystycznie przyjęto wyniki spełniające warunek p poniżej 0,05.

WYNIKI

Charakterystyka badanej grupy

Rycina 1. przedstawia procentowy podział badanych (n=280) ze względu na kierunek studiów.

Ankietowani byli słuchaczami I roku 18,2%, II roku 48,6%, III roku 33,2%. Badani byli w trakcie studiów I i II stopnia – odpowiednio: 74,6% i 25,4%.

Wszyscy ankietowani określili, że mają wykształcenie wyższe. W badanej grupie było 206 kobiet (73,6%) i 74 mężczyzn (26,4%). Średnia wieku wynosiła 21 lat. Najmłodszy respondent miał 21 lat, a najstarszy 37. Co czwarty badany miał nie więcej niż 20 lat (dolny kwartyl=20), a połowa – nie przekroczyła 21 roku życia (mediana=21). W analizowanej grupie 75% respondentów miało co najwyżej 23 lata (górny kwartyl=23).

Na podstawie otrzymanego rozkładu zmiennej wiek respondenta dla dalszej analizy utworzono trzy przedziały wiekowe: 19−20 lat 31,4%, 21−22 lata 41,4%, 23 lata i więcej 27,1%.

W badanej grupie 29,3% było mieszkańcami wsi, a 70,7% mieszkańcami miast, w tym 42,5% mieszkało w aglomeracjach miejskich do 100 tys. mieszkańców, a 28,2% w aglomeracjach miejskich powyżej 100 tys. mieszkańców.

Czynniki ryzyka i choroby współistniejące chorób sercowo-naczyniowych

Zgodnie z zaleceniami WHO przyjęto, że wartość wskaźnika BMI poniżej 18,5 to niedowaga, 18,5-24,99 to wartość prawidłowa, 25−29,99 – nadwaga, a powyżej 30 – otyłość (I stopnia 30,0-34,99, II stopnia 35,0-39,99, III stopnia – powyżej 40,0).

Wartość średnia wskaźnika BMI w badanej grupie wynosiła 23,24 kg/m2, co klasyfikuje się jako wartość prawidłową. Uzyskane wartości mediany pozwalają stwierdzić, że co najmniej 75% badanych miało prawidłową masę ciała (górny kwartyl=24,19). W pozostałych przypadkach występował problem nadwagi. U żadnego ze studentów nie stwierdzono otyłości (maksimum=27,74) (Tab. 1).

Na podstawie kategoryzacji wyników otrzymano, że 83,2% ankietowanych studentów miało prawidłową masę ciała, a u 16,8% stwierdzono nadwagę.

W wyniku przeprowadzonych analiz stwierdzono, że wskaźnik BMI istotnie zależał od roku studiów i stopnia edukacji (Tab. 2).

Problem nadwagi istotnie częściej dotyczył studentów II i III roku..

Aktywność fizyczna studentów

W badanej grupie swoją aktywność fizyczną ankietowani studenci ocenili na bardzo dobrze 9,6%, dobrze 23,6%, dostatecznie 42,5%. Udział osób, które określiły, że podejmują aktywność fizyczną sporadycznie wynosił 17,1%, a 7,1% badanych stwierdziło, że nie lubi ćwiczyć.

Ocena własnej aktywności fizycznej istotnie zależała od płci studenta oraz stopnia edukacji (Tab. 3).

Aktywność fizyczna była znacząco wyższa wśród mężczyzn niż kobiet (Tab. 4).

Osoby będące na I stopniu edukacji podejmowały istotnie częściej aktywność fizyczną niż na II stopniu studiów. Najczęściej studenci wybierali jazdę na rowerze – 31,4% grupy wskazało, że podejmuje aktywność fizyczną w tej postaci 3−5 razy w tygodniu. Ankietowani studenci brali udział w grach zespołowych – najczęściej: 1 raz w tygodniu – piłka nożna 92,9%, koszykówka 90,0%, siatkówka 92,1%. Dużą popularnością cieszyły się także inne sporty – najczęściej: 1 raz w tygodniu – jazda na rolkach (85,7%), fitness (72,5%), bieganie (69,3%), pływanie (67,1%). Należy podkreślić, że w przypadku biegania, pływania, fitness, udział osób trenujących 3−5 razy w tygodniu był najwyższy i wynosił odpowiednio: 17,1%, 15,0%, 10,0%.

Nałogi i sposób odżywiania

Ponad połowa badanych nigdy nie paliła papierosów 53,6%, gdy pozostali − 46,4% palili często − 29,3% i sporadycznie − 17,1%. Alkohol spożywało 65% grupy, w tym 5% często, a 60% sporadycznie. Wśród studentów 35% wskazało, że nigdy nie używało alkoholu. Żadna z ankietowanych osób nie sięgała po narkotyki. Papierosy znacząco rzadziej palili mieszkańcy wsi niż miast (Tab. 5).

Spożywanie alkoholu istotnie zależało od płci studenta (Tab. 14). Alkohol częściej spożywali mężczyźni niż kobiety. Większość badanych starała się spożywać posiłki regularnie, w tym 5x dziennie co piąta osoba – 18,2% oraz 3x dziennie 39,6%. O regularne spożywania posiłków nie dbało 42,1% grupy. Na regularne spożywanie posiłków znacząco wpływało miejsce zamieszkania i wskaźnik BMI (Tab. 6, 7).

Osoby mieszkające na wsi znacząco częściej dbały o regularne spożywanie posiłków niż mieszkańcy miast. Natomiast osoby z nadwagą istotnie rzadziej dbały o regularne spożywanie posiłków.

W opinii ankietowanych studentów największy wpływ na kształtowanie ich stosunku do zdrowego stylu życia mieli przede wszystkim wykładowcy z uczelni − 70%, następnie rodzina − 54,6%, środki masowego przekazu − 54,3%, koleżanki i koledzy − 50,4%, a w 3,9% przypadków – klub sportowy.

Inwentarz Zachowań Zdrowotnych (IZZ)

W badanej grupie średnia wartość ogólnego wskaźnika IZZ wynosiła 64,97, co klasyfikuje się jako wynik niski. Najwyżej oceniono po­zytywne nastawienie psychiczne, następnie prawidłowe nawyki żywieniowe a najsłabiej praktyki zdrowotne oraz zachowania profilaktyczne (Tab. 8).

Poziom zachowań zdrowotnych jako niski oceniono w 92,5% przypadków, gdy u 7,5% uzyskany wynik sklasyfikowano jako przeciętny. Żadna z osób badanych nie osiągnęła wyniku wysokiego.

W zakresie prawidłowych nawyków żywieniowych studenci stosowali zasadę zmniejszania do minimum zawartości soli w spożywanych produktach oraz unikanie spożywania żywności z konserwantami (Ryc. 2).

Wszystkie analizowane praktyki zdrowotne w IZZ były tak samo rzadko zachowywane przez badanych.

W zakresie zachowań profilaktycznych otrzymano, że studenci przede wszystkim starali się uzyskać informacje medyczne i zrozumieć przyczyny zdrowia i choroby.

Pozytywne myślenie ankietowani starali się osiągnąć przede wszystkim poprzez unikanie takich uczuć, jak gniew, lęk, depresja.

Poziom zachowań zdrowotnych był porównywalny dla kobiet i mężczyzn. Również wyniki uzyskane z uwzględnieniem miejsca zamieszkania nie różniły się istotnie. Wskaźnik ogólny IZZ oraz poziom praktyk zdrowotnych był istotnie wyższy w grupie wiekowej 19−20 lat niż u studentów powyżej 20. roku życia. Nie stwierdzono, aby wskaźnik BMI korelował znacząco ze wskaźnikiem zachowań zdrowotnych (Tab. 9).

Najwyższy wskaźnik ogólny IZZ uzyskano dla studentów dietetyki, a najniższy w grupie przyszłych fizjoterapeutów. Słuchacze kierunku dietetyka osiągnęli najwyższą wartość przeciętną w zakresie prawidłowych nawyków żywieniowych, zachowań profilaktycznych, pozytywnego nastawienia psychicznego. Natomiast praktyki zdrowotne były najczęściej przestrzegane przez studentów elektroradiologii. Nie stwierdzono, aby poziom zachowań zdrowotnych istotnie zależał od kierunku, stopnia i roku studiów.

Osoby pijące alkohol wykazały się istotnie wyższym pozytywnym nastawieniem psychicznym oraz zachowaniami profilaktycznymi.

Skala Satysfakcji z Życia (SWLS)

W badanej grupie średni wynik dla skali SWLS wynosił 19,20 pkt, co klasyfikuje się jako wynik przeciętny. Wartość dolnego kwartylu równa 16 informuje, że co najwyżej co czwarty badany osiągnął niski poziom satysfakcji z życia. Żaden badany nie uzyskał maksymalnej liczby punktów. Według klasyfikacji stenowej badani studenci uzyskali poziom satysfakcji z życia określony jako niski 37,9%, przeciętny 47,9%, wysoki 14,3%.

Nie stwierdzono, aby poziom satysfakcji z życia istotnie zależał od kierunku, stopnia i roku studiów. Nie stwierdzono, aby poziom satysfakcji z życia istotnie zależał od podejmowanej aktywności fizycznej, palenia papierosów, spożywania alkoholu, przestrzegania regularnego spożywania posiłków.

Najniższy poziom satysfakcji z życia osiągnęli badani z najniższym wskaźnikiem IZZ. Nie stwierdzono, aby wynik skali SWLS istotnie korelował z wynikami skali IZZ (Tab. 10).

OMÓWIENIE WYNIKÓW I DYSKUSJA

Okres pobytu na uczelni wyższej to czas, kiedy zmienia się nie tylko otoczenie, ale także, co się z tym wiąże, wszelkiego rodzaju zachowania i nawyki. Młodzież akademicka często prowadzi nieregularny tryb życia, ulega nałogom, popełnia błędy żywieniowe. Niski poziom zachowań prozdrowotnych oraz wzrost występowania czynników zagrażających zdrowiu są bezpośrednią przyczyną chorób, niepełnosprawności i przedwczesnej śmierci zwłaszcza u młodej, rozwijającej się populacji [10].

Alkohol spożywało 65% badanych. Żadna z badanych osób nie sięgała po narkotyki. Postawa ankietowanych studentów względem stosowania używek była zaskakująco dobra, wręcz odbiegająca od prezentowanych statystyk krajowych. W literaturze tematu przedział wiekowy 10−24 lata określa się jako okres najwyższego ryzyka uzależnienia od alkoholu. Jak podkreślają Sierosławski [11], Rogowska [12], Romantowska-Tołłoczko [13], w wielu przypadkach niewinne picie alkoholu przy okazji imprez studenckich prowadzi do uzależnienia.

Grupa dorosłych uczestnicząca w badaniach normalizujących IZZ przeprowadzonych przez Jurczyńskiego [8] prezentowała wyższy wskaźnik zachowań zdrowotnych, gdyż uzyskała wartość średnią dla wskaźnika IZZ 81,82±14,16, gdy w przypadku badanych studentek 80,62±15,34. W grupie osób dorosłych, tak jak w badaniach własnych, autor najwyżej ocenił pozytywne nastawienie psychiczne: unikanie zbyt silnych emocji, stresów i napięć. Natomiast ankietowane studentki najwyższy wskaźnik uzyskały w zakresie prawidłowych nawyków żywieniowych, gdzie w badaniach własnych ocena zachowań w tym obszarze została sklasyfikowana na drugim miejscu. Tak jak autorzy  niniejszej pracy, Jurczyński również potwierdza najniższy przejaw zachowań zdrowotnych u studentów w zakresie stosowania profilaktyki: przestrzeganie zaleceń zdrowotnych, pozyskiwanie informacji na temat zdrowia oraz praktyk zdrowotnych: higiena snu, rekreacja, aktywność fizyczna.

Kropornicka i wsp. [14] przeprowadzili badania w grupie studentów z Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. Najliczniejsza grupa studentów (40%) uzyskała z oceny zachowań zdrowotnych wyniki przeciętne, a około 1/4 wysokie. Wskazali na pochodzenie jako istotny czynnik determinujący zachowania zdrowotne. Badani pochodzący ze wsi charakteryzowali się korzystniejszymi zrachowaniami zdrowotnymi w porównaniu ze studentami pochodzącymi z miasta. Również Brzozowska i wsp. [15] przedstawili, że zachowania zdrowotne badanych przez nich studentów kształtowały się na poziomie średnim i były determinowane przez miejsce zamieszkania. Także z badań prowadzonych przez Binkowską-Bury [16] wynika, że młodzież akademicka pochodząca z  miasteczek i wsi cechuje się wyższym ogólnym wskaźnikiem zachowań zdrowotnych i zachowań profilaktycznych niż ich rówieśnicy z dużych miast. W badaniach własnych nie potwierdzono istotności tej korelacji.

Baumgart i wsp. [17] w grupie studentów fizjoterapii uzyskali ogólny wynik zachowań zdrowotnych na granicy wyników średnich i wysokich. Najlepsze wyniki uzyskano w kategorii „prawidłowe nawyki żywieniowe”, najgorsze w kategorii „praktyki zdrowotne”. Autorzy nie wykazali istotnych statystycznie różnic w wynikach między kobietami i mężczyznami, co także uzyskano w badaniach własnych.

W badaniach Lewko i wsp. [18] ogólny IZZ był niski. Autorzy wskazali na nieprzestrzeganie zaleceń dietetycznych, niski poziom higieny snu, narażenie na stres, napięcia, silne i negatywne emocje, niewystarczającą profilaktyką zdrowotną, której przejawem była nieregularne zgłaszania się na badania lekarskie oraz niska wiedza na temat zapobiegania chorobom. Studenci pielęgniarstwa stanowili także grupę docelową badań przeprowadzonych przez Walentukiewicz i wsp. [19]. Autorzy również ocenili ogólny wskaźnik zachowań zdrowotnych jako niski. Najwyżej oceniono pozytywne nastawienie psychiczne, a najsłabiej praktyki zdrowotne. Badania przeprowadzone przez Nowak i wsp. [20] wykazały, niski wynik u 30%, średni u 39%, a jedynie w 31% wysoki. Autorzy określili, że wśród studentów zdrowia publicznego dbałość o prawidłowe nawyki żywieniowe, nawyki higieniczne dotyczące snu, właściwą aktywność fizyczną, odpoczynek oraz rekreację była mniejsza nić oczekiwana.

Nowak i wsp. wykazali, że natężenie stresu koreluje ze zmniejszoną dbałością o swoje zdrowie oraz jest czynnikiem większego ryzyka występowania bezsenności i depresji [20]. Kropornicka i wsp. [14] wskazują, że szczególny niepokój mogą budzić niekorzystne zachowania zdrowotne tych osób, które z uwagi na charakter wykonywanego w przyszłości zawodu, sami powinni stanowić wzorce pozytywnych zachowań zdrowotnych, np. palenie tytoniu wśród studentów medycyny, wydziałów nauk o zdrowiu. Walentukiewicz i wsp. [19] podkreślają, że personel medyczny z racji wykonywanego zawodu, poczucia odpowiedzialności nie tylko za swoje zdrowie, ale populacji, świadomy różnych zagrożeń zdrowia oraz ze względu na posiadaną wiedzę medyczną powinien mieć krytyczny i bardziej świadomy stosunek do kształtowania zachowań zdrowotnych, tym bardziej, że społeczeństwo wymaga od nich wzorów zachowań do naśladowania.

W badaniach własnych wartość średnią na wszystkich badanych kierunkach oceniono jako niski wskaźnik zachowań zdrowotnych. Najwyższe wyniki uzyskali studenci dietetyki (69,88) oraz elektroradiologii (67,55). Personel pielęgniarski uplasował się dopiero na trzeciej i czwartej pozycji: przyszłe pielęgniarki (64,96) i położne (64,65). Najsłabiej wypadli słuchacze kierunków: ratownictwo medyczne (63,70), zdrowie publiczne (63,19), fizjoterapia (62,73). Nie stwierdzono jednak, aby kierunek studiów znacząco wpływał na poziom zachowań zdrowotnych badanych. Nie potwierdzono także istotności w zakresie wpływu stopnia edukacji oraz roku studiów na wynik IZZ.

Temat kierunku studiów jako wyznacznika zachowań zdrowotnych w swoich badaniach podjęły Baran i Stocka [21]. Autorki postawiły hipotezę, że relacje opierające się o wspólną realizację zadań, projektów, przedsięwzięć uczelnianych oraz wspólną naukę w ramach danego kierunku kształcenia mogą determinować zachowania zdrowotne. Relacja ta sprawdza się w stosunku do członków najbliższego otoczenia, tak więc, jak w badaniach własnych, sprawdzono czy ma miejsce również w społeczeństwie akademickim. Badania wykazały, że kierunek studiów determinuje prozdrowotny styl życia wyrażony zachowaniami zdrowotnymi, szczególnie w zakresie zachowań profilaktycznych oraz prawidłowych nawyków żywieniowych. Autorki wskazały, iż studenci zdrowia publicznego częściej przejawiają zachowania zdrowotne niż studenci informatyki. Jednak poziom zachowań zdrowotnych studentów badanych kierunków nie różnił się znacząco. Również Rogowska [12] nie potwierdziła, aby kierunek studiów determinował poziom zachowań zdrowotnych – wynik niski uzyskali zarówno studenci WF, jak i studenci socjologii. Tak jak w badaniach własnych najwyższy poziom tych zachowań dotyczył prawidłowych nawyków psychicznych, a najniższy – odżywiania i zachowań profilaktycznych – inaczej niż w niniejszej pracy. Autorka stwierdziła, że zachowaniom antyzdrowotnym towarzyszyło częste nadużywanie alkoholu i substancji psychoaktywnych. W swoich badaniach Rogowska wskazuje, że zachowania zdrowotne nie są zdeterminowane płcią, kierunkiem studiów czy zażywaniem substancji, takich jak alkohol i narkotyki.

Palacz [22] przeprowadziła badania poziomu zachowań zdrowotnych wśród studentów Wszechnicy Świętokrzyskiej w Kielcach. Badani byli słuchaczami czterech kierunków: pedagogiki, wychowania fizycznego, turystyki i rekreacji oraz fizjoterapii. Autorka otrzymała, że najwyższy średni poziom wskaźnika zachowań zdrowotnych uzyskali studenci fizjoterapii, a najniższy średni poziom wskaźnika zachowań zdrowotnych – studenci turystyki i rekreacji. Najwyższą średnią wskaźnika zachowań zdrowotnych studenci uzyskali w zakresie „Pozytywnego nastawienia psychicznego”, następnie w obszarze „Praktyk zdrowotnych”, a najniższą w zakresie „Prawidłowych nawyków żywieniowych”. Palacz potwierdziła, że wysoki poziom aktywności fizycznej znacząco wpływał na wyższą średnią wskaźnika zachowań zdrowotnych, czego nie potwierdzają badania własne.

Podsumowaniem badań własnych była ocena zależności pomiędzy satysfakcją z życia studentów a poziomem zachowań zdrowotnych. Określono, że poziom satysfakcji z życia według skali SWLS był niski 37,9%, przeciętny 47,9% oraz wysoki 14,3%. Nie stwierdzono, aby wynik skali SWLS istotnie korelował z wynikami skali IZZ. Oznacza to, że zachowania zdrowotne badanych studentów nie podnosiły istotnie ich poziomu satysfakcji z życia. Można stwierdzić, że w tym wieku inne czynniki wpływają na pozytywne postrzeganie swojej codzienności niż dobry stan zdrowia osiągany poprzez zachowania prozdrowotne.

Do zachowań prozdrowotnych zalicza się zdrową dietę, prawidłową regulację wagi ciała, odpowiedni poziom aktywności fizycznej i odpoczynku (relaks, sen), radzenie sobie ze stresem, dbałość o więzi społeczne, higienę psychiczną i higienę ciała, zachowania profilaktyczne, lekarskie badania kontrolne i przestrzeganie zaleceń lekarskich [3, 6].

Edukacja zdrowotna studentów, promowanie zdrowego stylu życia, wydaje się najskuteczniejszym narzędziem, przyczyniającym się do budowy zdrowego społeczeństwa. Tym bardziej, że jak wykazano w badaniach własnych to wykładowcy stanowią główne źródło wiedzy na temat prawidłowych zachowań zdrowotnych, a dopiero w następnej kolejności rodzina, środki masowego przekazu, koleżanki i koledzy.

WNIOSKI

1. Młodzież akademicka wykazuje się niskim poziomem zachowań zdrowotnych szczególnie w zakresie profilaktyki, chociaż studenci starali się uzyskiwać informacje medyczne i zrozumieć przyczyny zdrowia i choroby.

2. Na poziom satysfakcji z życia wpływają zarówno zachowania zdrowotne, jak i nastawienie psychiczne, dlatego też w toku nauczania należy zwrócić uwagę na promowanie postaw prozdrowotnych i wzmacnianie pozytywnego nastawienia psychicznego.

3. Edukacja prozdrowotna studentów stanowi narzędzie, które umożliwi młodym ludziom weryfikację ich stylu życia i przyjęcie prawidłowych zachowań prozdrowotnych u progu dorosłego.

Piśmiennictwo

1. Tobiasz-Adamczyk B. Wybrane elementy socjologii zdrowia. Kraków: Collegium Medium, 2013, 11-13.

2. Bures R. Wstęp do teorii ochrony zdrowia. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 2008, 37-41.

3. Anuszewska-Mastalerz K, Cieslik A, Gój K, Janos I, Włodarczyk I, Wanot J. Styl żywienia studentek zamieszkujących w domach akademickich. In: Model zdrowego stylu życia jako zadanie interdyscyplinarne. Praca zbiorowa. Vol. 1. Lublin: NeuroCentrum, 2003, 531-535.

4. Ochrona zdrowia w gospodarstwach domowych w 2006 r. Główny Urząd Statystyczny, www.stat.gov.pl/gus, data dostępu 31.03.2008.

5. Woynarowska B, Mazur J. Zachowania zdrowotne i samoocena zdrowia. Katedra Biomedycznych Postaw Rozwoju i Wychowania Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, 2010.

6. Woynarowska B. Edukacja zdrowotna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, 54.

7. Wojnarowska B. Zdrowie, edukacja dla zdrowia, promocja zdrowia. In: A. Jaczewski (ed.). Biologiczne i medyczne podstawy rozwoju i wychowania, cz. II. Warszawa: WSiP, 2008, 113-114.

8. Juczyński Z. Narzędzia pomiaru w promocji i psychologii zdrowia. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych, 2009

9. Huk-Wieliczuk E, Liwiniuk A. Pozaszkolna aktywność sportowo-rekreacyjna jako element zdrowego stylu życia człowieka. In: Model zdrowego stylu życia jako zadanie interdyscyplinarne. Praca zbiorowa. NeuroCentrum, Lublin 2007, t. 2, 481-485.

10. Łaszek M. i in.: Negatywne wzorce zachowań zdrowotnych studentów. Problemy Higieny i Epidemiologii, 2011, 92 (3), 461-465.

11. Sierosławski J. Raport z badania ankietowego na temat używania substancji psychoaktywnych przez studentów – „Studenci 2004”, Warszawa, 2004.

12. Rogowska A. Wzór picia alkoholu a zachowania zdrowotne studentów, Social and Historical Aspect of Care for Family. Eukrasia 2009;11:169–177.

13. Romanowska-Tołłoczko A. Styl życia studentów oceniany w kontekście zachowań zdrowotnych. Hyg Publ Health 2011;46(1):89-93.

14. Kropornicka B et al. Zachowania zdrowotne studentów uniwersytetu medycznego w Lublinie w zależności od miejsca zamieszkania. Rozpr Spol. 2015;9(2):58-64.

15. Brzozowska A, Słomka T, Janikowska K et al. Ocena wpływu wybranych czynników na zachowania zdrowotne młodzieży, In: Saracen A, Fidecki W (eds). Human’s health In different periods of life. Radom: UTH, 2012, 124-135.

16. Binkowska-Bury M. Zachowania zdrowotne młodzieży akademickiej. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2008.

17. Baumgart M, Weber-Rajek M, Radzimińska A, Goch A, Żukow W. Zachowania zdrowotne studentów fizjoterapii. J Edu Health Sport. 2015;5(6):211-224.

18. Lewko J, Politynska-Lewko B., Sierakowska M., Krajewska-Kułak E.: Zachowania zdrowotne wśród studentów pielęgniarstwa, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia, vol.LX, suppl. XVI, 283 section D 2005, 260-264.

19. Walentukiewicz A., Łysak A., Wilk B.: Zachowania zdrowotne studentek pielęgniarstwa, Problemy Pielęgniarstwa 2013; 21(4), 484–488.

20. Nowak G., Żelazko A., Nowak D., Waliczek M., Pawlas K.: Zależność między zachowaniami zdrowotnymi a poziomem stresu i występowaniem bezsenności oraz depresji u studentów zdrowia publicznego, Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne, 2015, 5, 3, 231–238.

21. Baran A., Stocka A.: Kierunek studiów jako wyznacznik zachowań zdrowotnych, Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2008, 4, 326-331.

22. Palacz J.: Zachowania zdrowotne studentów w świetle wybranych uwarunkowań, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 2014, Tom 20, Nr 3, 301–306.

Konflikt interesów:

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów

Adres do korespondencji:

Jerzy Robert Ładny,

Klinika Medycyny Ratunkowej,

Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku,

ul. Szpitalna 37, 15-295 Białystok,

e-mail: ladnyjr@wp.pl

Nadesłano: 13.11.2018

Zaakceptowano: 29.12.2018

Ryc. 1. Struktura badanych ze względu na kierunek studiów

Źródło: Badania własne

Tabela 1. Rozkład zmiennej: wskaźnik BMI.

Grupa

N

Średnia

(±SD)

Mediana

Minimum

Maksimum

Dolny kwartyl

Górny kwartyl

OGÓŁEM

280

23,24

±1,73

23,01

19,13

27,74

22,15

24,19

Kobiety

206

23,34

±1,74

23,01

19,13

27,74

22,21

24,11

Mężczyźni

74

22,96

±1,67

22,99

19,26

26,45

21,63

24,28

Źródło: Badania własne

Tabela 2. Analiza korelacji pomiędzy wskaźnikiem BMI a wybranymi zmiennymi.

c2

Zmienne

Płeć

Wiek

Miejsce zamieszkania

Kierunek studiów

Rok studiów

Stopień edukacji

[r(X,Y)]

0,0308

0,1124

0,0441

0,0335

0,1356

0,2618

[p]

0,608

0,052

0,463

0,577

0,023

0,000

Tabela 3. Analiza korelacji pomiędzy samooceną a wybranymi zmiennymi

c2

Zmienne

Płeć

Wiek

Miejsce zamieszkania

Wskaźnik BMI

Kierunek studiów

Rok studiów

Stopień edukacji

[r(X,Y)]

0,1847

0,0572

0,0578

0,0682

0,0225

0,0730

0,1361

[p]

0,002

0,340

0,336

0,255

0,708

0,223

0,023

Źródło: Badania własne

Tabela 4. Samoocena aktywności a płeć badanego.

Płeć

N

Samoocena aktywności fizycznej

BARDZO DOBRZE

DOBRZE

DOSTATECZNIE

Podejmuję sporadyczną aktywność fizyczną

Nie lubię ćwiczyć

Kobiety

206

12

43

100

35

16

5,83%

20,87%

48,54%

16,99%

7,77%

Mężczyźni

74

15

23

19

13

4

20,27%

31,08%

25,68%

17,57%

5,40%

Źródło: Badania własne

Tabela 5. Analiza korelacji pomiędzy paleniem papierosów a wybranymi zmiennymi.

c2

Zmienne

Płeć

Wiek

Miejsce zamieszkania

Wskaźnik BMI

Kierunek studiów

Rok studiów

Stopień edukacji

[r(X,Y)]

0,1079

0,1071

0,1170

0,0801

0,0790

0,0562

0,0006

[p]

0,071

0,074

0,049

0,182

0,188

0,349

0,992

Źródło: Badania własne

Tabela 6. Analiza korelacji pomiędzy spożywaniem alkoholu a wybranymi zmiennymi

c2

Zmienne

Płeć

Wiek

Miejsce zamieszkania

Wskaźnik BMI

Kierunek studiów

Rok studiów

Stopień edukacji

[r(X,Y)]

0,2191

0,0274

0,0094

0,0311

0,0891

0,0779

0,0318

[p]

0,000

0,648

0,876

0,605

0,137

0,193

0,596

Tabela 7. Analiza korelacji pomiędzy regularnym spożywanie posiłków a wybranymi zmiennymi

c2

Zmienne

Płeć

Wiek

Miejsce zamieszkania

Wskaźnik BMI

Kierunek studiów

Rok studiów

Stopień edukacji

[r(X,Y)]

0,0077

0,0182

0,1384

0,1261

0,0972

0,0341

0,0887

[p]

0,897

0,762

0,021

0,035

0,105

0,570

0,139

Źródło: Badania własne

Tabela 8. Rozkład wyników IZZ badanej grupy studentów.

Wskaźnik

Ogólny wskaźnik IZZ

Prawidłowe nawyki żywieniowe

Zachowania profilaktyczne

Pozytywne nastawienie psychiczne

Praktyki zdrowotne

Średnia

64,97

2,74

2,59

2,83

2,68

±SD

±6,85

±0,43

±0,49

±0,43

±0,51

Minimum

45

1,50

1,50

1,50

1,67

Maksimum

90

4,0

4,17

4,17

4,33

Źródło: Badania własne

Ryc. 2. Prawidłowe nawyki żywieniowe (średnia liczba punktów).

A – Unikanie spożywania żywności z konserwantami,

B – Spożywanie pieczywa pełnoziarnistego,

C – Jedzenie dużej ilości warzyw i owoców,

D – Ograniczanie spożywania tłuszczów zwierzęcych i cukru,

E – Dbanie o prawidłowe odżywianie,

F – Unikanie soli i silnie solonej żywności

Tabela 9. Rozkład wyników IZZ z uwzględnieniem zmiennych socjodemograficznych.

STYL

OGÓLNY WSKAŹNIK IZZ

PRAWIDŁOWE NAWYKI ŻYWIENIOWE

ZACHOWANIA PROFILAKTYCZNE

POZYTYWNE NASTAWIENIE PSYCHICZNE

PRAKTYKI ZDROWOTNE

Grupa

N

http://www.matematykam.pl/images/l20b01.jpg

±SD

http://www.matematykam.pl/images/l20b01.jpg

±SD

http://www.matematykam.pl/images/l20b01.jpg

±SD

http://www.matematykam.pl/images/l20b01.jpg

±SD

http://www.matematykam.pl/images/l20b01.jpg

±SD

PŁEĆ

Kobiety

206

64,96

6,93

2,75

0,43

2,57

0,50

2,84

0,45

2,67

0,53

Mężczyźni

74

65,00

6,66

2,70

0,42

2,62

0,46

2,82

0,41

2,70

0,47

c2

[r(X,Y)]

0,0025

0,0558

0,0448

0,0193

0,0258

[p]

0,967

0,352

0,456

0,748

0,667

WIEK

19-20 lat

88

66,89

8,02

2,78

0,47

2,64

0,55

2,88

0,49

2,85

0,49

21-22 lata

116

64,04

5,74

2,70

0,41

2,55

0,41

2,82

0,41

2,61

0,46

23 lata i więcej

76

64,17

6,55

2,75

0,41

2,57

0,52

2,79

0,40

2,58

0,57

c2

[r(X,Y)]

0,1569

0,0292

0,0588

0,0790

0,2016

[p]

0,009

0,626

0,327

0,187

0,001

miejsce zamieszkania

Wieś

82

64,77

5,94

2,73

0,39

2,51

0,47

2,87

0,41

2,70

0,48

Miasto <100 tys.

119

65,50

7,69

2,77

0,48

2,67

0,52

2,81

0,43

2,67

0,57

Miasto >100 tys.

79

64,39

6,38

2,69

0,38

2,54

0,45

2,84

0,47

2,67

0,46

c2

[r(X,Y)]

0,0200

0,0308

0,0266

0,0271

0,0212

[p]

0,738

0,608

0,658

0,651

0,724

Wskaźnik BMI

Norma

233

64,64

6,64

2,73

0,43

2,57

0,50

2,82

0,42

2,65

0,51

Nadwaga

47

66,60

7,65

2,76

0,44

2,66

0,45

2,89

0,51

2,79

0,52

c2

[r(X0,Y)]

0,1068

0,0206

0,0684

0,0604

0,1038

[p]

0,074

0,731

0,254

0,314

0,083

Źródło: Badania własne

Tabela 10. Wartości średnie skali IZZ z uwzględnieniem poziomu satysfakcji z życia.

Inwentarz Zachowań Zdrowotnych

c2

POZIOM SATYSFAKCJI Z ŻYCIA

NISKI

(n=106)

PRZECIĘTNY

(n=134)

WYSOKI

(n=40)

OGÓLNY WSKAŹNIK IZZ

[r(X,Y)]

0,0545

63,96

(±6,09)

65,70

(±7,55)

65,20

(±6,02)

[p]

0,364

Prawidłowe nawyki żywieniowe

[r(X,Y)]

0,0060

2,70

(±0,44)

2,78

(±0,4)

2,69

(±0,34)

[p]

0,920

Zachowania profilaktyczne

[r(X,Y)]

0,1157

2,51

(±0,49)

2,63

(±0,52)

2,65

(±0,38)

[p]

0,053

Pozytywne nastawienie psychiczne

[r(X,Y)]

0,0212

2,77

(±0,44)

2,89

(±0,44)

2,78

(±20,39)

[p]

0,724

Praktyki zdrowotne

[r(X,Y)]

0,0338

2,68

(±0,45)

2,65

(±0,56)

2,74

(±0,50)

[p]

0,574

Źródło: Badania własne