HISTORICAL DRAFT OF PROFESSIONAL EDUCATION OF NURSES IN POLAND FROM THE PERSPECTIVE OF THE FUNCTIONING OF NURSERY SCHOOLS IN LOWER SILESIA IN THE YEARS 1945-2015

Jolanta Kolasińska1, Izabella Uchmanowicz1, Jacek Gajek1, Bernard Panaszek2

1ZAKŁAD PIELĘGNIARSTWA INTERNISTYCZNEGO, UNIWERSYTET MEDYCZNY, WROCŁAW, POLSKA

2KATEDRA I KLINIKA CHORÓB WEWNĘTRZNYCH I ALERGOLOGII UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO, WROCŁAW, POLSKA

STRESZCZENIE

Polskie szkoły prowadzące kształcenie przeddyplomowe pielęgniarek na Dolnym Śląsku powstały po II wojnie światowej. Pierwszą Szkołę Pielęgniarską na tak zwanych ziemiach odzyskanych zorganizował Polski Czerwony Krzyż (PCK) wiosną 1947 roku, we Wrocławiu przy ul Karola Bartla 5, gdzie funkcjonowała do końca lutego 2003 roku. Z biegiem lat i wzrostem zapotrzebowania na kadrę pielęgniarską powstawały nowe szkoły, w kolejnych miastach wysoko zurbanizowanego Dolnego Śląska. Zmieniały się również systemy kształcenia przeddyplomowego pielęgniarek w Polsce, które powodowały zmiany organizacyjne i programowe w kształceniu. Bezpośrednio po uruchomieniu szkoła przy ul Bartla kształciła osoby po tzw. małej maturze, a czas kształcenia zamykał się w okresie 2,5 roku. Po upaństwowieniu szkół w roku 1950, okres kształcenia uległ skróceniu do 2 lat. Zmianie ulegały również wymagania wstępne stawiane przed kandydatami, które w latach 60. zmniejszono i uruchomiono szkoły w systemie Liceum Medycznego z 5-letnim okresem kształcenia dla absolwentów szkół podstawowych. W latach ٧٠., równolegle do funkcjonujących liceów, wprowadzono kształcenie w systemie ٢-letniego Medycznego Studium Zawodowego − szkoły policealnej (MSZ). Czas kształcenia w MSZ został w roku 1991 wydłużony do 2,5 roku, a od 1997 roku od kandydatów do szkoły wymagano świadectwa dojrzałości. W roku 1996 roku zakończono kształcenie licealne i szkołę opuściły ostatnie uczennice liceum. W szkole przy ul. Bartla we Wrocławiu, jako jednej z 6 szkół w Polsce, od 1996 roku prowadzono w ramach innowacji pedagogicznej kształcenie 3-letnie, zgodne z wymogami Unii Europejskiej. Po roku 2000 zaczęto wygaszać kształcenie w systemie średniej szkoły pomaturalnej i uruchamiać kształcenie przeddyplomowe w systemie szkolnictwa wyższego. W roku 2016/2017 na terenie Dolnego Śląska kształcenie przeddyplomowe było realizowane w 7 uczelniach w miejsce 22 szkół funkcjonujących w drugiej połowie lat 80-tych poprzedniego stulecia. Obecne kształcenie przeddyplomowe realizowane jest w systemie studiów I stopnia i kończy się uzyskaniem tytułu licencjata pielęgniarstwa, a absolwent ma prawo do wstępu na 2-letnie studia II stopnia oraz do wolnego przepływu w zatrudnieniu na terenie całej Unii Europejskiej.

ABSTRACT

Polish Schools which have been conducting the pre-graduation education for nurses in Lower Silesia had appeared after World War II. The first nursery school in the so called recovered territories was organised by The Polish Red Cross in spring 1947 at the Bartla 5 street in Wrocław where the school functioned till the end of 2003. Over the years and due to increasing demand for nurses, in the most urbanised cities of Lower Silesian area there have appeared other schools. The pre-graduation education systems for nurses have been changed which resulted in organisational and programme changes of education. Immediately after opening, the school at the Bartla street used to educate people who had “mini/small matura” and the duration of their education lasted 2,5 years. After nationalisation of the schools which took place in 1950, the duration of education was shortened to 2 years. Yet another changes in the 60s included reduction of requirements for candidates, moreover, there established 5-year Medical High Schools dedicated to elementary school graduates. In the 70s, apart from the functioning high schools there have been conducted 2-year education system at the Medical Professionall School. In the 1991, the duration of the education at the forementioned school was prolonged to 2,5 years, moreover, from 1997 the candidates were required to have the maturity certificate. In the 1996, the education at the high schools was finished and this was the time when the high schools were abandoned by the last students. The school at the Bartla street was one of the six schools in Poland where the 3-year education considered to be in line with the requirements of the European Union was launched as part of educational innovation. After the 2000 when the high school education was stopped one could observe the the beginnings of university education system. In 2016/2017 the pre-graduation education in Lower Silesia was realised at 7 universities instead of 22 schools which were functioning in the mid 1980. Nowadays, the pre-graduation education include university education which students end up with a bachelor degree in nursing and therefore has the right to apply postgraduate studies or work in the European Union.

Public Health Forum 2018;IV(XII)3(46):164-175

WSTĘP

Wrocław wielokrotnie zmieniał swoją nazwę, powiązania etniczne i kulturowe. W drugiej połowie XIX wieku, w okresie kiedy na świecie powstawały pierwsze szkoły pielęgniarskie, Breslau znajdował się w kręgu kultury niemieckiej i był zamieszkały głównie przez Niemców. Po zakończeniu wojny, w 1945 roku, nastąpiło przeobrażenie regionu i miasta Wrocław, wysiedlenie Niemców i przybycie repatriantów ze wschodnich terenów Polski. Zmiany etniczne w rzeczywistości powojennej przebiegały na Dolnym Śląsku w atmosferze niepewności, tymczasowości i spowodowały opóźnienie rozwoju szkolnictwa pielęgniarskiego. W innych rejonach Polski, szkoły pielęgniarskie były uruchamiane już od 1945 roku, podczas gdy pierwsza szkoła pielęgniarska na terenie tzw. ziem odzyskanych powstała wiosną 1947 roku, we Wrocławiu przy ul Kazimierza Bartla 5. Polski Czerwony Krzyż (PCK) zainaugurował kształcenie zawodowe pielęgniarek we Wrocławiu w systemie 2,5-letniej szkoły na bazie tzw. małej matury, to jest po 9 klasach. Korzystano z wzorów pielęgniarstwa polskiego z okresu międzywojennego. PCK do pracy w szkole we Wrocławiu skierował nauczycielki i absolwentki szkół PCK z okresu międzywojennego, z Warszawy i Poznania. Kształcenie w uruchamianych po wyzwoleniu szkołach pielęgniarskich przyjęło różne formy, realizowane było w systemie 2-, 2,5- oraz 3-letnich szkół pielęgniarstwa. Powstawały szkoły o różnych specjalnościach: pielęgniarstwa ogólnego, psychiatrycznego, pediatrycznego, pielęgniarsko-położnicze. Początkowo kształceniem zawodowym pielęgniarek zajęły się, tak jak przed wojną, różne instytucje, oprócz PCK także ZUS (Zakład Ubezpieczeń Społecznych).

Liczba szkół dynamicznie wzrastała, już w roku 1949 w Polsce funkcjonowało 31 szkół w miejsce 12 funkcjonujących w Polsce przedwojennej [1]. Dość szybko, bo już 1 stycznia 1950 roku szkoły pielęgniarskie zostały upaństwowione na podstawie Ustawy z dnia 28 października 1948 roku o zakładach społecznych służby zdrowia [2]. Jednak upaństwowienie szkół nie przyniosło ujednolicenia kształcenia. W odpowiedzi na potrzeby zdrowia publicznego uruchamiane były oprócz szkół pielęgniarskich o różnych specjalnościach, kończących się pełnymi uprawnieniami zawodowymi, również kursy 6-, a później 9-miesięczne, dla młodszych pielęgniarek oraz asystentek pielęgniarskich, które stanowiły istotną pomoc w opiece nad pacjentem, dla nielicznej wówczas grupy pielęgniarek.

PIERWSZE POLSKIE SZKOŁY PIELĘGNIARSKIE NA DOLNYM ŚLĄSKU

Pierwsza uruchomiona w 1947 roku we Wrocławiu Szkoła Pielęgniarska PCK [3, 4] funkcjonowała na podstawie Rozporządzenie Ministra Opieki Społecznej z dnia 17 marca 1936 roku o pielęgniarstwie [5], które zawierało szczegółowy program nauczania oraz programy egzaminów końcowych. Szkoła prowadzona była w trybie internatowym, co oznacza, że słuchaczki zakwaterowane zostały w internacie szkoły, mieszczącym się w budynku siedziby szkoły. Życie w internacie sprzyjało kształtowaniu cech zawodowych, takich jak: obowiązkowość, dyscyplina, zamiłowanie do ładu i porządku. Kształcenie, zakwaterowanie i wyżywienie było, w odróżnieniu do płatnego kształcenia z okresu międzywojennego, dla słuchaczek bezpłatne. Funkcję dyrektora Szkoły Pielęgniarskiej PCK we Wrocławiu, zgodnie z zapisami prawa z okresu międzywojennego, pełniły pielęgniarki: w latach 1947−1949 Jadwiga Gumowska, a od roku 1949 do 1950 Maria Pyrek [3], absolwentki Warszawskiej Szkoły PCK z okresu międzywojennego. Do grona pierwszych instruktorek pracujących w szkole, należały Wilhelmina Szleminger, Irena Świdzińska, Jadwiga Górska, Stanisława Kierzkowska, Jadwiga Niżankowska [3]. Program szkoły z roku 1947 zawierał oprócz przedmiotów wzorowanych na Rozporządzeniu Ministra Opieki Społecznej z 1936 roku również nowe przedmioty uwarunkowane ówczesnymi potrzebami zdrowia publicznego np. walka z gruźlicą i alkoholizmem, ratownictwo [3]. Podstawową bazą szkolenia praktycznego dla szkoły był wówczas Szpital PCK przy ul. Poniatowskiego we Wrocławiu [3]. Praktyka zawodowa prowadzona była również w klinice dziecięcej przy ul. Wrońskiego we Wrocławiu, a protektorem szkoły była prof. Hanna Hirszfeldowa, która pełniła rolę przewodniczącej Rady Szkolnej, organu doradczego szkoły [3]. Wykładowcami szkoły byli między innymi: prof. Wiktor Bross, prof. Tadeusz Baranowski, prof. Zdzisław Jezioro, prof. Antoni Falkiewicz, prof. Tadeusz Marciniak, prof. Zdzisław Wiktor i wielu innych znanych i cenionych profesjonalistów w dziedzinie medycyny [3], co daje świadectwo wysokiego poziomu kształcenia w tej szkole. W szkole kultywowano symbolikę pielęgniarstwa z lat międzywojennych. Uroczyście obchodzono „czepkowanie” – pierwsze założenie czepka pielęgniarskiego oraz kolejne „paskowania” – umieszczenie na czepku kolejnego paska, świadczące o stopniu zaawansowania wiedzy zawodowej. Zobowiązując słuchaczki do uczestnictwa w zajęciach ćwiczeniowych, w pełnym umundurowaniu zawodowym, kształtowano nawyk schludnego, zawodowego wyglądu przyszłej pielęgniarki [3]. Egzamin zawodowy składał się z części teoretycznej, która obejmowała cały materiał nauczania oraz części praktycznej realizowanej w sali ćwiczeń, w warunkach symulowanych, sprawdzającej umiejętności praktyczne [3, 6]. Wymiar godzin kształcenia teoretycznego został zwiększony w stosunku do rozporządzenia z roku 1936. Łącznie wymiar godzin kształcenia realizowanych w latach 1947−1949 w Szkole Pielęgniarskiej PCK we Wrocławiu wynosił w okresie 2,5 roku 5530 godzin, w tym 709 godzin teorii i 4665 godzin praktycznej nauki zawodu [3]. Do szkoły przyjmowano kandydatki po tzw. małej maturze, tj. po IX klasie szkoły średniej (7 lat szkoły podstawowej i 2 lata szkoły średniej). Pierwsze absolwentki otrzymały dyplom pielęgniarki i szeroki pasek na czepku 16 października 1949 roku. Ponadto, absolwentki otrzymały pamiątkową broszkę ze znakiem Czerwonego Krzyża i nazwą szkoły [3]. Na rewersie tej broszki grawerowano imię i nazwisko absolwentki i numer wydanego jej dyplomu.

W październiku 1947 roku we Wrocławiu przy pl. Prostokątnym nr 8 uruchomiono kolejną placówkę kształcenia przeddyplomowego pielęgniarek − Szkołę Pielęgniarsko-Położniczą. Dokumentem stanowiącym podstawę programową kształcenia w szkole, której absolwentki uzyskiwały równocześnie uprawnienia zawodowe pielęgniarki oraz położnej, będące podstawą do wykonywania 2 odrębnych zawodów [7], był Ramowy program szkoły pielęgniarsko położniczej [8]. Do szkoły przyjmowano osoby po tak zwanej małej maturze. Zgodnie z arkuszem ocen kształcenie trwało 3 lata [8]. Łącznie wymiar godzin kształcenia realizowanego w latach 1947−1949 w Szkole Pielęgniarsko-Położniczej ZUS we Wrocławiu wynosił 6248, w tym 1010 godzin teorii i 5238 godzin praktycznej nauki zawodu [8]. Ostatecznie szkoła po upaństwowieniu w 1950 roku została przekształcona w szkołę położnictwa.

Uchwała Rady Ministrów z dnia 24 października 1949 roku w sprawie przejęcia na własność Państwa szkół pielęgniarstwa, położnych i piastunek utrzymywanych przez stowarzyszenie PCK, ZUS, związki samorządu terytorialnego i inne osoby prawne [9] doprowadziła do zmiany organu prowadzącego szkoły. Ostatecznie na początku 1950 roku wszystkie szkoły pielęgniarskie funkcjonujące na terenie Polski zostały upaństwowione. Po upaństwowieniu szkół wprowadzono nowe programy nauczania.

Szkoła Pielęgniarska PCK we Wrocławiu od stycznia 1950 roku została przekształcona w Państwową Szkołę Pielęgniarstwa, a cykl kształcenia realizowany w szkole skrócono do 2 lat. Od roku 1950 do 1956 funkcję dyrektora szkoły pełniły kolejne pielęgniarki: Krystyna Ryl 1950-51, Zofia Chominiec 1951-52, Małgorzata Wilkońska 1952−56. Kolejnym dyrektorem szkoły w latach 1956−57 była Zofia Mościcka, lekarz medycyny, a następnie ponownie pielęgniarki: Wincentyna Przybyś 1957−59, Danuta Kaszczuk 1959−63 [3].

Uchwała Rady Ministrów z dnia 24 października 1949 r. spowodowała również likwidację szkół pielęgniarsko-położniczych [9]. Wrocławska szkoła pielęgniarsko-położnicza została w drugiej połowie 1950 roku przekształcona w 2-letnią Państwową Szkołę Położnych [8]. Ostatecznie 4 pierwsze kursy zakończyły się uzyskaniem dyplomu pielęgniarsko-położniczego. Ostatni egzamin dyplomowy na kierunku pielęgniarsko-położniczym odbył się 7 września 1951 roku. Wydano łącznie 122 takie dyplomy [8].

Kolejna szkoła o innej niż ogólna specjalności, to szkoła pielęgniarstwa pediatrycznego. Pierwszą taką szkołę, jedną z dwóch funkcjonujących w Polsce, już jako Państwową Szkołę Pielęgniarstwa Dziecięcego, utworzono w 1950 roku we Wrocławiu [4, 10]. Realizowano w niej program nauczania w okresie 2-letnim, a kandydat musiał legitymować się świadectwem ukończenia 9 klasy szkoły średniej. Łącznie w toku nauczania realizowano 3715 godzin, w tym 623 godziny teorii i 3092 godziny praktycznej nauki zawodu [10]. Absolwenci uzyskiwali dyplom pielęgniarki i mogli podjąć pracę w opiece nad dzieckiem, w placówkach służby zdrowia, żłobkach i higienie szkolnej. Istnienie szkół o wąskiej specjalizacji, w tym pediatrycznej i psychiatrycznej, poddano krytyce, w wyniku której w roku 1959 szkoła we Wrocławiu przy ul. Krakowskiej 28 została przekształcona w 2-letnią Szkołę Pielęgniarstwa Ogólnego [10], a od roku 1961 w Polsce nie prowadzono kształcenia pielęgniarek pediatrycznych [11].

Kolejną specjalnością o odrębnym kształceniu było pielęgnowanie chorych psychiatrycznych. Szkoły pielęgniarstwa psychiatrycznego były uruchamiane przy szpitalach dla nerwowo i psychicznie chorych. Pierwsza Państwowa Szkoła Pielęgniarstwa Psychiatrycznego na terenie Dolnego Śląska powstała w 1961 roku, w Bolesławcu [12]. Szkoły pielęgniarstwa psychiatrycznego funkcjonowały w Polsce do roku 2003 tj. do czasu likwidacji pielęgniarskiego średniego szkolnictwa zawodowego, przeddyplomowego.

Po przejęciu szkół pielęgniarskich w roku 1950, na własność państwa, na terenie Dolnego Śląska utworzono kolejne szkoły pielęgniarskiego kształcenia przeddyplomowego, Państwową Szkołę Pielęgniarstwa w Jeleniej Górze 1950 r. [12], Świdnicy 1957 r. [12], Lubinie 1959 r. [12]. Czas kształcenia, po upaństwowieniu szkół pielęgniarstwa ogólnego, został skrócony do 2 lat, a od roku 1953 pomniejszono tygodniowy wymiar godzin zajęć lekcyjnych. Zmiana miała ułatwić opanowanie przez uczennice materiału kształcenia [13]. Do szkoły przyjmowano kandydatki po 9 klasach kształcenia (7 klas szkoły podstawowej i 2 klasy szkoły średniej) [14]. Wymagania wstępne, zgodnie z którymi kandydatka do szkoły pielęgniarskiej musiała legitymować się 2 klasami czteroletniej szkoły średniej uniemożliwiały absolwentce wstęp na wyższe uczelnie, po ukończeniu szkoły pielęgniarskiej, co spotkało się z krytyką.

W latach 1955−1960 Państwowa Szkoła Pielęgniarstwa była szkołą 2-letnią dla absolwentów szkół średnich, posiadających świadectwo maturalne (11 lat kształcenia ogólnego − 7 klas szkoły podstawowej i 4 lata szkoły średniej). W niektórych szkołach tego typu dla słuchaczy posiadających świadectwo dojrzałości organizowano oddzielne klasy, ponieważ w praktyce przyjmowano również absolwentów szkoły średniej nieposiadających matury. Dla osób bez świadectwa dojrzałości zgodnie z Instrukcją Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 1958 roku wydłużano czas kształcenia do 2 lat i 6 miesięcy [11, 15]. W roku 1956 dokonano również weryfikacji kadry pielęgniarskiej nauczającej zawodu. Instruktorki pracujące w szkole, na tych samych zasadach co pielęgniarki w służbie zdrowia, zostały nauczycielami zawodu. Od 1958 roku rozpoczęło się systematyczne podnoszenie kwalifikacji pedagogicznych nauczycieli [3].

SZKOLENIE SIÓSTR POGOTOWIA SANITARNEGO, MŁODSZYCH PIELĘGNIAREK, ASYSTENTEK PIELĘGNIARSKICH

Jednak kształcenie pielęgniarek w systemie szkoły pielęgniarskiej opartej na podstawie małej matury, a później pełnej szkoły średniej nie mogło w sytuacji upowszechniania dostępu do bezpłatnej opieki zdrowotnej zaspokoić rosnących potrzeb społecznych na świadczenia pielęgniarskie. Inną drogą prowadzącą do zabezpieczenia tych potrzeb było kształcenie personelu, który współcześnie można nazwać pomocniczym. PCK oprócz szkół pielęgniarskich po małej maturze, kształcących w cyklu 2,5-letnim, po wojnie, wznowił więc działalność z okresu międzywojennego, w zakresie szkolenia sióstr pogotowia sanitarnego, a następnie młodszych pielęgniarek i kolejno asystentek pielęgniarskich. Uruchomione zostały Ośrodki Szkolenia Pielęgniarek a następnie Zasadnicze Szkoły Asystentek Pielęgniarskich PCK [11, 16, 17].

Z dokumentów pochodzących z archiwum PCK wynika, że w okresie powojennym w ramach różnych form kształcenia prowadzonych przez PCK, przygotowano w Polsce do pracy w placówkach służby zdrowia ponad 2000 sióstr pogotowia sanitarnego, ponad 3300 młodszych pielęgniarek oraz ponad 350 pielęgniarek dyplomowanych [16]. Szkolenie sióstr pogotowia wznowione w roku 1945 realizowane było na podstawie programu 3-miesięcznego kursu, który został uzgodniony i zatwierdzony przez Ministerstwo Zdrowia. W ramach tego kształcenia przygotowywano personel do pełnienia prostych czynności przy łóżku chorego. System ten obowiązywał do końca 1945 roku. Od 1946 roku PCK wprowadziło szkolenie w trybie 6 miesięcznym. W latach 1949–1957 PCK zakładał ośrodki kształcenia i na zlecenie Ministerstwa Zdrowia prowadził w nich szkolenie tzw. młodszych pielęgniarek. PCK uruchamiał szkolenia tego typu w miejscowościach, w których istniały szpitale na co najmniej 100 łóżek. Wysoko zurbanizowany Dolny Śląsk był terenem, na którym funkcjonowało wiele szpitali, założono więc wiele ośrodków kształcenia. Ośrodki kształcenia młodszych pielęgniarek funkcjonowały w Bielawie, Ząbkowicach Śląskich, Jaworze, Cieplicach Śląskich, Kłodzku, Legnicy, Wrocławiu, Lwówku Śląskim i Świdnicy [16].

W roku szkolnym 1953/54 zmieniono sposób kształcenia. Wprowadzono 2-letni cykl

nauczania dla tzw. asystentek pielęgniarskich. Na terenie Dolnego Śląska PCK prowadziło kształcenie w formie 2-letniej szkoły asystentek pielęgniarskich w Cieplicach Śląskich Zdrój, Jaworze, Kłodzku, Bielawie, Legnicy, Wrocławiu (szkoła później przekształcona w Liceum Medyczne przy ul. Św. Mikołaja) [16]. Ośrodki kształcenia powstały w wielu miastach Dolnego Śląska, ich działalność traktowano często bardzo doraźnie, jako chwilową pomoc w zabezpieczeniu rosnącego zapotrzebowania na opiekę pielęgniarską w danej miejscowości. Kształcenie do zawodu pielęgniarki w formie kursu trwającego kilka miesięcy oceniano jednak już wówczas jako niewystarczające, co podkreślały różne publikacje branżowe [18]. W roku 1960 roku dokonano zmiany nazwy Ośrodków Szkolenia Asystentek Pielęgniarskich PCK na Zasadnicze Szkoły Asystentek Pielęgniarskich PCK [16]. Zgodnie z dokumentami archiwalnymi Dolnośląskiego Zarządu Okręgowego PCK we Wrocławiu, na terenie Dolnego Śląska funkcjonowały szkoły: 2-letnie dla osób niepracujących, które ukończyły 7 klas, pełny okres kształcenia 7-letniej wówczas szkoły podstawowej: Zasadnicza Szkoła Medyczna Asystentek Pielęgniarskich PCK we Wrocławiu, w Bielawie, w Jaworze, w Kłodzku, w Legnicy [16]. Funkcjonowały również szkoły roczne dla osób niepracujących, które ukończyły 9 klas kształcenia, w tym 7 lat szkoły podstawowej i 2 lata szkoły średniej. Zasadnicze Szkoły Medyczne Asystentek Pielęgniarskich PCK dla osób po 9 klasach funkcjonowały w Cieplicach i w Ząbkowicach Śląskich [16].

W roku 1953 Uchwałą Prezydium Rządu z dnia 14 listopada, równocześnie do kształcenia asystentek pielęgniarskich prowadzonego przez PCK zorganizowane zostały 3-letnie szkoły pielęgniarstwa, rodzaj zasadniczej szkoły zawodowej, systemu funkcjonującego w kształceniu do innych zawodów, prowadzone przez państwo, do których przyjmowano kandydatki po 7 klasach szkoła podstawowej w wieku 14−16 lat [16]. W szkole asystentek pielęgniarskich, oprócz kształcenia zawodowego, realizowano przedmioty obejmujące program 8 i 9 klasy szkoły ogólnokształcącej. Absolwentki Zasadniczych Szkół Medycznych Asystentek Pielęgniarskich otrzymywały prawo wykonywania zawodu asystentki pielęgniarstwa. Mimo krytycznych głosów w sprawie jakości kształcenia, w Zasadniczych Szkołach Medycznych, po likwidacji szkół PCK w roku 1966, szkoły prowadzone przez państwo funkcjonowały w Polsce jeszcze w latach 70.. Na bazie zlikwidowanych szkół PCK, na terenie Dolnego Śląska, powstały Licea Medyczne. W wyniku wcześniejszego upaństwowienia w 1950 w roku szkół pielęgniarstwa oraz likwidacji kształcenia asystentek pielęgniarskich, prowadzonego przez PCK w roku 1966, całe kształcenie zawodowe pielęgniarki i asystentki pielęgniarskiej zostało przejęte przez państwo.

KURSY PRZYGOTOWAWCZE DO EGZAMINU PAŃSTWOWEGO

Równocześnie z prowadzonym kształceniem zawodowym w ośrodkach szkolenia, a później w zasadniczych szkołach asystentek pielęgniarskich, funkcjonowały kursy przygotowawcze do egzaminu państwowego. Kursy przewidziane zostały jako tryb tymczasowego uznawania kwalifikacji osobom, które były już zatrudnione do pielęgnowania chorych. Podstawą prawną dla egzaminu państwowego był Dekret z 1947 roku [19], a następnie Dekret z 1950 roku [20]. Zgodnie Dekretem z 1947 roku do egzaminu państwowego mogły przystąpić osoby posiadające wykształcenie na poziomie 7 klas szkoły podstawowej oraz 5 lat praktyki pielęgniarskiej w zakładach leczniczych. Kurs przygotowawczy do egzaminu trwał 2 miesiące. Egzaminy były prowadzone przez Państwową Komisję Egzaminacyjną i Komisje Kwalifikacyjne przy Urzędach Wojewódzkich. Na podstawie Dekretu z 1950 roku zróżnicowano czas trwania zatrudnienia uprawniający do przystąpienia do egzaminu, uzależniając go od czasu trwania ukończonej formy kształcenia. Osoby, które pomyślnie zdały egzamin otrzymywały świadectwo wydane przez Państwową Komisję Egzaminacyjną dla Egzaminu Pielęgniarskiego, zgodnie z którym uzyskiwały tytuł pielęgniarki i prawo wykonywania praktyki pielęgniarskiej. W 1958 roku, po wygaśnięciu Dekretu o przejściowym trybie nabierania uprawnień pielęgniarskich ustanowionego w 1950 roku, w PCK zakończono prowadzenia kursów przygotowawczych do egzaminu państwowego[16].

Od roku 1960 przez 5 lat obowiązywała Ustawa o przejściowym trybie nabywania uprawnień pielęgniarskich [21], zgodnie z którą o przyjęcie na kurs przygotowawczy do egzaminu państwowego mogły się ubiegać osoby zatrudnione w zakładach społecznych służby zdrowia, a wymagany staż pracy był uzależniony od ukończonej formy kształcenia. Kury przygotowawcze i egzaminy pielęgniarskie prowadzone były w miejscach wskazanych przez upoważniony organ administracji państwowej najczęściej w szkołach prowadzących kształcenie kończące się uzyskaniem pełnych kwalifikacji zawodowych pielęgniarki. We Wrocławiu egzamin pielęgniarski prowadzony był w Państwowej Szkole Pielęgniarstwa przy ulicy K. Bartla. Osobie, która pozytywnie przeszła procedurę egzaminacyjną przyznawano prawo wykonywania praktyki pielęgniarskiej oraz prawo używania tytułu pielęgniarki, a po roku 1961 pielęgniarki uprawnionej.

LICEUM MEDYCZNE PIELĘGNIARSTWA

Po ustanowieniu Ustawy o rozwoju systemu oświaty i wychowania z dnia 15 lipca 1961 roku [22] wzrosła liczba szkół pielęgniarskich. Na mocy ustawy uruchamiano 5-letnie Licea Medyczne (LM), wydział pielęgniarstwa, co przyczyniło się do ujednolicenia kształcenia pielęgniarskiego w Polsce. LM zgodnie z ustawą było średnią szkołą zawodową, w której kształcenie trwało 5 lat. Zgodnie z tą ustawą od 1961 roku wprowadzono również 8-klasową szkołę podstawową [22]. Kandydatami do LM byli zatem absolwenci szkoły podstawowej 7-letniej, a od roku szkolnego 1968/69, w związku z wydłużeniem trwania kształcenia podstawowego, szkoły 8-letniej. Absolwent LM w wyniku egzaminu dyplomowego uzyskiwał dyplom zawodowy pielęgniarki. Uczeń miał prawo przystąpić do egzaminu maturalnego po klasie 5, tym samym uzyskiwał również prawo wstępu na wyższe uczelnie. Funkcjonowało również inne rozwiązanie, zgodnie z planem kształcenia z roku 1963 uczeń mógł przystąpić do egzaminu dojrzałości po zakończeniu klasy 4. Uzyskanie świadectwa maturalnego i dyplomu zawodowego było wówczas odrębnym postępowaniem. Uczeń mógł ukończyć szkołę średnią i złożyć egzamin dojrzałości w czasie 4 lat. Jeżeli nie kontynuował kształcenia w klasie V, nie uzyskiwał tytułu zawodowego. We wrześniu 1962 roku dokonano w Polsce otwarcia 40 LM, przeważnie w miastach wojewódzkich [23.]. Na terenie Dolnego Śląska już w roku 1961 uruchomiono LM w Środzie Śląskiej oraz we Wrocławiu przy ulicy Poniatowskiego [12], która później została przeniesiona na ulicę Św. Mikołaja. W roku 1962 uruchomione zostały LM w Strzelinie, Bystrzycy Kłodzkiej i Bolesławcu [12], a w roku 1963 w Jeleniej Górze, Świdnicy, Legnicy, Dzierżoniowie, Zgorzelcu oraz Jaworze [12].

Również w szkole przy ul. K. Bartla we Wrocławiu funkcjonowało od roku 1964 kształcenie przeddyplomowe dla absolwentów szkoły podstawowej [3]. Po uruchomieniu szkoły w systemie licealnym funkcję dyrektora, mimo zapisów nadal obowiązującej Ustawy o pielęgniarstwie z 1935 roku, pełnili lekarze, nauczyciele przedmiotów ogólnokształcących lek med. Teresa Sienkiewicz 1963−64, Feliks Szponar (liceum dla pracujących) 1964−65 oraz 1966−74, mgr Wojciech Drzymuchowski, 1967−82, mgr Eugeniusz Szydełko 1982−87 [3]. Dyrektorem liceum dla pracujących w latach 1965-66 była pielęgniarka Raisa Chocha, w latach 1964−67 Jadwiga Żudrak [3]. Po koniec lat 80., na fali demokratyzacji w Polsce szkołą w kolejnych latach zarządzały pielęgniarki: mgr Joanna Węgrzyn 1987−95, mgr Krystyna Fichtner 1995−1998, mgr Jolanta Kolasińska 1999−2003 [3].

LM zostały uruchomione ponadto w Kłodzku w 1967 r., Wałbrzychu 1968 r., w Oleśnicy i Lubinie w 1972 r. [12], w Leśnicy w 1977 (filia liceum przy ul. Św. Mikołaja) [12] oraz w 1978 r. w Kamiennej Górze [12]. Ostatnie szkoły licealne uruchomiono w roku 1987 w Miliczu oraz we Wrocławiu przy ul Wejherowskiej [12]. Łącznie na terenie Dolnego Śląska funkcjonowało w latach 1961 do 1996 roku 19 LM. Likwidacja tego systemu kształcenia nastąpiła po wejściu w życie Ustawy z dnia 5 lipca 1996 roku o zawodach pielęgniarki i położnej [7], która w Art. 7 ustanowiła, że pielęgniarka uzyskuje kwalifikacje zawodowe po ukończeniu szkoły pielęgniarskiej, w której warunkiem rozpoczęcia kształcenia jest uprzednie uzyskanie świadectwa dojrzałości.

Program kształcenia w liceum medycznym ulegał zmianie wielokrotnie. Tymczasowy program został opracowany w 1961 roku, a nowy ramowy program wprowadzono od roku 1963/64. Program LM z roku 1963 [24], obejmował łącznie 7334 godziny. Oznaczało to realizację około 40 godzin lekcyjnych tygodniowo. Plan nauczania zakładał podział przedmiotów nauczania na bloki kształcenia: zajęcia praktyczne, przedmioty zawodowe, przedmioty pomocnicze i przedmioty ogólnokształcące. Po wydłużeniu czasu trwania szkoły podstawowej do 8 lat wprowadzono kolejne, nowe założenia organizacyjne (podstawa programowa) obowiązujące od roku 1967/68. W planie nauczania LM na podbudowie 8-letniej szkoły podstawowej z roku 1968 [25] dokonano istotnych zmian. Wymiar godzin kształcenia został pomniejszony o łącznie blisko 1000 godzin. Zmniejszono wymiary godzin wszystkich części planu. Zwiększeniu uległ tylko wymiar godzin przeznaczonych na realizację zajęć teoretycznych w kształceniu zawodowym. Już 2 lata później, w roku 1970, wymiar godzin został ponownie podwyższony, choć nie osiągnął poziomu z roku 1963. W planach kształcenia po roku 1970 wyraźnemu zmniejszeniu uległ wymiar godzin przeznaczonych na praktykę zawodową. Wymiar godzin praktyki zawodowej w kolejnych planach był pomniejszony 10-krotnie w stosunku do roku 1968, a w podstawie programowej z roku 1980 i 1982, praktyka zawodowa nie została zaplanowana. Praktyka zawodowa to zajęcia realizowane w ramach większej części, nazywanej praktyczną nauką zawodu. Na praktyczną naukę zawodu składają się zajęcia praktyczne i praktyka zawodowa. Zajęcia praktyczne były realizowane pod opieką nauczyciela i poprzedzały praktykę zawodową, której celem było kształcenie samodzielnej umiejętności działania ucznia, a realizowana była pod opieką personelu pracującego w placówce.

MEDYCZNE STUDIUM ZAWODOWE

Przełom lat 60/70 to okres, w którym pomimo rozwoju szkolnictwa medycznego, uruchamiania kolejnych liceów medycznych, stale brakowało pielęgniarek. Po 30 latach od zakończenia II wojny światowej, pomimo prawie równie długiego okresu kształcenia pielęgniarek, w 1975 roku sytuację kadrową oceniano jako złą. Zarząd Oddziału Wojewódzkiego (PTP) Polskiego Towarzystwa Pielęgniarskiego we Wrocławiu w piśmie z dnia 5.12.1975 roku skierowanym do Zarządu Głównego PTP informował o złej sytuacji kadrowej w mieście Wrocławiu i w województwie wrocławskim. Rozwiązaniem problemu, braków kadrowych w pielęgniarstwie, miało stać się uruchomienie kolejnego systemu kształcenia −Medycznego Studium Zawodowego (MSZ), do którego kandydować mogli absolwenci średnich szkół ogólnokształcących. Kształcenie w tym systemie prowadzono równolegle z funkcjonującym już wcześniej systemem licealnym.

Na terenie Dolnego Śląska w 1974 roku w 5 szkołach uruchomiono MSZ Wydział Pielęgniarstwa. Wszystkie szkoły powstały w istniejących placówkach, w których prowadzone było już wcześniej kształcenie pielęgniarek. Były to: Zespół Szkół Medycznych we Wrocławiu przy ul. K. Bartla [3] ponadto MSZ w Jeleniej Górze, MSZ w Jaworze, MSZ w Wałbrzychu [12] oraz MSZ przy ul. Krakowskiej we Wrocławiu [9].W następnych latach otworzono kolejno w 1975 roku MSZ w Świdnicy i MSZ w Legnicy [12]. W 1979 roku uruchomione został MSZ w Kłodzku [12]. W pierwszej połowie lat 90 kiedy wygaszane było kształcenie w systemie licealnym w szkołach zagrożonych, w związku z tym likwidacją, uruchomiono również MSZ był to: Strzelin- 1992 rok, Wrocław ul. Św. Mikołaja- 1993 rok [12] i Lubin − 1994 rok [12]. W latach 1974 do 1994 na terenie Dolnego Śląska powstało 12 szkół kształcących w systemie MSZ. Również przy ul. K. Bartla we Wrocławiu powstało w 1974 roku MSZ, w wyniku porozumienia Akademii Medycznej we Wrocławiu z Wydziałem Zdrowia i Opieki Społecznej oraz dyrekcją szkoły [3]. Akademia Medyczna zapewniła kadrę wykładowców przedmiotów klinicznych, częściowo sale wykładowe oraz oddała dla słuchaczek MSZ Dom Słuchacza zlokalizowany, nieopodal siedziby szkoły, przy ul. Rosenbergów (obecnie ul. Parkowa). Szkoła od 1969 roku stanowiła bazę szkoleniową, początkowo dla Studium Pedagogicznego Średnich Szkół Medycznych, później od roku 1978 dla Wydziału Pielęgniarstwa Akademii Medycznej we Wrocławiu, w Lublinie i Poznaniu.

W szkole przy ul. K. Bartla w roku 1974, wraz z uruchomieniem nowego systemu kształcenia- MSZ Wydział Pielęgniarstwa, powstał Zespół Szkół Medycznych (ZSM). W skład ZSM wchodziło wówczas 5 szkół. Na kierunku pielęgniarskim kształcono w systemie szkoły licealnej i policealnej. W 1972 roku w parku szkolnym stanął jedyny w Polsce i najprawdopodobniej jedyny w Europie pomnik pielęgniarki [26]. W 1978 roku uroczyście obchodzono jubileusz XXX-lecia szkoły i kształcenia zawodowego pielęgniarek we Wrocławiu. Szkoła otrzymała Medal Komisji Edukacji Narodowej, Honorową odznakę PCK, Medal Akademii Medycznej − Academia Medica Vratislaviensis Polonoaia [3]. W ramach obchodów XXX-lecia istnienia szkoły w 1977 roku placówka obrała za swą patronkę prof. Hannę Hirszfeldową ,co było dowodem uznania jej wkładu w organizację szkoły.

Lata 70/80 to okres zwiększenia liczby uczniów szkół medycznych w całej Polsce. W ZSM we Wrocławiu liczba uczniów i słuchaczy również w tych latach wzrastała. W połowie lat 80. do zawodu, w szkole przygotowywano równocześnie uczennice, w 5 klasach licealnych i 2 klasach szkoły policealnej łącznie do 200 absolwentek rocznie. Sieć placówek szkolnych kształcących do zawodu pielęgniarki, Medycznych Studiów Zawodowych i Liceów Medycznych na Dolnym Śląsku, w drugiej połowie w latach 80. i do połowy lat 90. była gęsta, a liczba absolwentek nigdy wcześniej ani później nie była tak duża jak wówczas. Obecnie na podstawie danych z Centralnego Rejestru Pielęgniarek można stwierdzić, że osoby, które uzyskały dyplom w drugiej połowie lat 80., w większości absolwenci LM, stanowią najliczniejsze roczniki wśród zarejestrowanych. Zgodnie z Centralnym Rejestrem Pielęgniarek i Położnych każdy z roczników liczy ponad 10 000 osób na 280039 obecnie zarejestrowanych [27]. W latach 80/90 intensywnie doskonalili się nauczyciele zawodu. W efekcie nauczycielki posiadały wyższe wykształcenie w tym studia magisterskie pielęgniarskie oraz kompetencje pedagogiczne i specjalizacje zawodowe w zakresie nauczania pielęgniarstwa. Nauczyciele uczestniczyli również w formach doskonalenia podyplomowego, organizowanych przez Centrum Doskonalenia Średnich Kadr Medycznych w Warszawie i ponadto uzyskiwali w ramach różnych studiów podyplomowych inne dodatkowe kompetencje.

W szkołach pielęgniarskich zawsze dbano o tradycję. Od pierwszych lat funkcjonowania szkół w Polsce, tworzony był specyficzny ceremoniał. Uroczystości zawodowe w okresie powojennym nawiązywały do pięknych tradycji inicjacji w pielęgniarstwie polskim oraz europejskim i charakteryzowały się dużym ładunkiem emocjonalnym. Powstała bogata symbolika towarzysząca procesowi kształcenia. Kultywowanie ceremoniału miało na celu budowanie tożsamości zawodowej, rozumianej jako proces ustawicznej oscylacji między obrazem uświadomionej przeszłości i wyobrażonej wizji przyszłości. Do najbardziej znanych ceremonii pielęgniarskich zalicza się ceremonię czepkowania, paskowania, ceremonię dyplomowania − wręczenia dyplomu i czepka z szerokim paskiem, broszki szkolnej i ślubowaniem pielęgniarskim, obchody Międzynarodowego Dnia Pielęgniarki. Elementem ceremonii szkolnej był poczet sztandarowy, sztandar szkoły i Hymn pielęgniarski. Hymn pielęgniarski, przyjęty przez PTP jako obowiązujący w całej Polsce, powstał w szkole przy ul. K. Bartla we Wrocławiu w pierwszych latach jej funkcjonowania [3]. Ważnym elementem kształtowania poczucia integracji ze środowiskiem zawodowym był czepek i mundur. Pierwsze czepkowanie wg, relacji nestorki polskiego pielęgniarstwa − Jadwigi Iżyckiej wprowadziła szkoła Warszawska, już w okresie międzywojennym, wzorując się na zwyczajach amerykańskich [28]. Pierwszą znaną przysięgą było przyrzeczenie z 1893 r., nazwane imieniem Florencji Nightingale [29]. W Polsce pierwszą przysięgę, w szkołach pielęgniarstwa złożyły podczas uroczystości wręczania dyplomów, absolwentki Szkoły Pielęgniarstwa PCK w Warszawie, w dniu 20 marca 1938 roku [30]. Ślubowanie i jego tekst w szkole we Wrocławiu był kontynuacją tradycji międzywojennej.

Sierpień 1980 Roku był dla Polski początkiem niezależności. Wiele zmian w życiu społeczeństwa polskiego wynika z transformacji ustrojowej, jaka była skutkiem tamtego sierpnia. W tym czasie pielęgniarki również ugruntowały swoją samodzielność zawodową. Na mocy Ustawy z dnia 19 kwietnia 1991 roku o samorządzie pielęgniarek i położnych [31], utworzony został samorząd zawodowy dla reprezentowania zawodowych, społecznych i gospodarczych interesów tych zawodów. Okres demokratyzacji, jaki nastąpił w Polsce w latach 80/90 doprowadził również do wielu zamian w kształceniu do zawodu.

Za początek reformy kształcenia pielęgniarek uznaje się rok 1989. Podjęto wówczas decyzję, że jedyną, możliwą do przyjęcia strategią reformy jest stopniowa przebudowa funkcjonującego modelu kształcenia i dostosowania go do potrzeb reformowanego systemu ochrony zdrowia. Kluczowym momentem była decyzja ministra zdrowia o wstrzymaniu naboru do LM Wydział Pielęgniarstwa. Ostatniego naboru do LM dokonano w 1991 roku, a ostatnie absolwentki opuściły szkołę w czerwcu 1996 roku. Kolejna zmiana polegała na podniesieniu wymagań wstępnych dla kandydatów do Medycznego Studium Zawodowego. Na podstawie Ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej z dnia 5 lipca 1996 roku [7] warunkiem rozpoczęcia kształcenia było uprzednie uzyskanie świadectwa dojrzałości.

MSZ Wydział Pielęgniarstwa po uruchomieniu kształcenia w tym systemie było szkołą 2-letnią policealną, wielu słuchaczy posiadało również świadectwo dojrzałości. Plan nauczania, w odróżnieniu od planu LM w zasadzie zawierał wyłącznie przedmioty kształcenia zawodowego. Przedmioty ogólne w planie z 1978 roku stanowią łącznie tylko 263 godziny. Łączny wymiar godzin przeznaczonych na kształcenie zawodowe był w MSZ niższy od wymiaru realizowanego w LM. Plany kształcenia w MSZ w kolejnych latach ulegały zmianom. Słuchaczki MSZ były osobami dorosłymi, pełnoletnimi, które ukończyły szkołę średnią, posiadały zatem, w odróżnieniu od uczennic LM, przed rozpoczęciem nauki wykształcenie średnie. Często posiadały również świadectwo dojrzałości, miały zatem prawo wstępu na wyższe uczelnie. Kończąc studium nie zmieniały swojego poziomu wykształcenia. Studium Medyczne posiadało status średniej szkoły zawodowej. Absolwentka MSZ uzyskiwała tytuł zawodowy − pielęgniarka dyplomowana. We wcześniejszych dokumentach potwierdzających ukończenie szkoły pielęgniarskiej, czy zdobycie pełnych kwalifikacji w wyniku złożenia egzaminu państwowego, umieszczony zapis wskazuje na uzyskanie tytułu zawodowego − pielęgniarka.

Dydaktyka w szkole pielęgniarskiej, w tym metodyka kształcenia umiejętności praktycznych oraz sposób prowadzenia egzaminów, były ważnym elementem organizacji polskiego, pielęgniarskiego szkolnictwa zawodowego. Już w 1949 roku powstał Ośrodek Szkolenia Instruktorek Pielęgniarstwa (OSIP) w Warszawie. Była to pierwsza placówka przygotowująca do zawodu nauczyciela pielęgniarstwa [4]. Do początku lat 80. przyjmowano do pracy w charakterze nauczyciela absolwentki szkół pielęgniarskich nieposiadające wykształcenia wyższego. Uprawnienia pedagogiczne można było uzyskać w wyniku ukończenia kursów prowadzonych przez Instytut Kształcenia Nauczycieli (IKN) w Warszawie. Również we Wrocławiu IKN miał swój Oddział Doskonalenia Nauczycieli (ODN). Formą prowadzącą do uzyskania kwalifikacji pedagogicznych było również roczne Studium Pedagogiczne prowadzone przez IKN-ODN na podstawie Zarządzenia Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 9 sierpnia 1983 roku w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczyciela. W 1957 roku OSIP w Warszawie został zamieniony w Studium Nauczycielskie (SN), Wydział Stacjonarny a od 1960 funkcjonował również Wydział Zaoczny. W 1963 roku uruchomione zostało SN Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej w Poznaniu, Wydział Stacjonarny, które funkcjonowało do 1968 roku. W roku 1968 uruchomiono SN we Wrocławiu. Nauka w SN na wydziale stacjonarnym trwała 2 lata, a na wydziale zaocznym 3 lata. W 1962 roku rozpoczął działalność Centralny Ośrodek Doskonalenia Średnich Kadr Medycznych (CODNŚKM), którego celem było prowadzenie podyplomowego doskonalenia zawodowego średniego personelu medycznego [4]. Od roku 1969 w ośrodku prowadzono również doskonalenie nauczycieli szkół medycznych. W 1973 ośrodek po reorganizacji, zmianie nazwy oraz zadań przekształcił się w Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Średnich Kadr Medycznych, a później Centrum Metodyczne Doskonalenia Nauczycieli Średniego Szkolnictwa Medycznego, gdzie prowadzono kształcenie podyplomowe nauczycieli przedmiotów zawodowych. Na przełomie lat 80/90 nauczyciele w wyniku kształcenia podyplomowego po ukończeniu studium przedmiotowo metodycznego w ośrodku mogli uzyskać stopnień specjalizacji zawodowej w zakresie nauczania pielęgniarstwa.

Kolejną formą kształcenia nauczycieli dla średniego medycznego szkolnictwa zawodowego było Trzyletnie Studium Pielęgniarstwa zorganizowane w Akademii Medycznej w Lublinie uruchomione w czerwcu 1969 roku, które od 1972 roku już jako Wydział Pielęgniarstwa (WP) posiadało prawo nadawania absolwentom stopnia magistra pielęgniarstwa. W roku 1974 powstał WP Akademii Medycznej w Katowicach, w 1975 w Krakowie i Poznaniu a 1978 we Wrocławiu. Pierwszego naboru dokonano we Wrocławiu na 4-letnie studia stacjonarne, a w kolejnym roku dokonano naboru również na studia uzupełniające 3-letnie dla absolwentów SN [32].

Ciągły brak pielęgniarek spowodował powstanie w roku 1983 MSZ dla pracujących. Była to szkoła policealna. Wymagania programowe zakładały, że kandydat do szkoły ukończył liceum ogólnokształcące. Wiek kandydata został przesunięty z 35 do maksymalnie 40 lat. Ponadto kandydat do szkoły musiał wykazać się zatrudnieniem w placówce służby zdrowia. Plan nauczania nie przewidywał praktycznej nauki zawodu. Pozostałe przedmioty kształcenia podstawowego oraz zawodowego były odzwierciedleniem planu MSZ dla osób kształcących się stacjonarnie, od których nie wymagano równoczesnego zatrudnienia w placówkach służby zdrowia. Wymiary godzin różniły się nieznacznie. MSZ Wydział Pielęgniarstwa dla pracujących funkcjonował we Wrocławiu w szkole przy ul Krakowskiej [10]. Rok 1991 przyniósł kolejne zmiany w planie kształcenia MSZ. Czas kształcenia został przedłużony o pół roku- jeden semestr. Studium trwało zatem, zgodnie z planem z roku 1991, 2,5 roku. Łączny wymiar godzin kształcenia został powiększony w stosunku do planu z roku 1986 o 436 godzin. Kolejna zmiana zgodnie z Ustawą z 5 lipca 1996 o zawodach pielęgniarki i położnej [7] spowodowała wygaszenie kształcenia do zawodu pielęgniarki w systemie szkoły licealnej na podbudowie szkoły podstawowej, lecz również zmianę wymogów wstępnych stawianych przed kandydatami do MSZ. Od roku 1997 kandydat musiał nie tylko legitymować się ukończeniem szkoły średniej, ale i posiadać świadectwo dojrzałości. Kandydaci do szkoły spełniali zatem wymogi stawiane przed kandydatami na studia wyższe. Nie zmieniło to jednak prestiżu absolwenta szkoły. Nadal po ukończeniu szkoły, łącznie po 14,5 roku kształcenia absolwent posiadał status osoby ze średnim wykształceniem zawodowym. Równocześnie osoba po maturze i 4 latach studiów wyższych, łącznie 16 latach kształcenia, mogła uzyskać wykształcenie wyższe magisterskie na uniwersytecie czy akademii ekonomicznej, rolniczej, medycznej albo politechnice.

Liczba kandydatów do szkół zmniejszyła się. Przemiany ustrojowe w Polsce na przełomie lat 80. i 90. stworzyły warunki do zbliżenia się polskiego modelu kształcenia pielęgniarek do standardów obowiązujących w Europie. Rozpoczęta w 1989 roku reforma kształcenia pielęgniarek polegająca na stopniowym przechodzeniu z kształcenia licealnego, przez kształcenie policealne do kształcenia pomaturalnego weszła w 1994 roku w następny etap. Po wstrzymaniu naboru do LM, wydłużeniu uległ czas kształcenia w MSZ z 2 do 2,5 lat. Rozpoczęto prace nad dostosowaniem systemu kształcenia pielęgniarek w Polsce do standardów Unii Europejskiej. W grudniu 1995 roku Prezydent Lech Wałęsa podpisał Europejskie Porozumienie w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek, a 30 stycznia 1996 roku w imieniu rządu Rzeczpospolitej Polskiej złożono Sekretarzowi Rady Europy dokument ratyfikacyjny porozumienia. Równocześnie w Centrum Edukacji Medycznej (CEM) pracowała Komisja Programowa, która w grudniu 1995 roku przekazała ministrowi opracowany projekt nowego programu. Pod koniec stycznia 1996 roku w Ministerstwie Zdrowia i Opieki Społecznej podjęta została decyzja o pilotażowym wdrożeniu od 1 września 1996 roku, 3-letniego programu kształcenia pielęgniarek w wybranych szkołach [33].

Nowy program różnił się od dotychczasowych. Miał spełniać zalecenia Międzynarodowej Rady Pielęgniarek (ICN) i Unii Europejskiej. Kształcenie pielęgniarek według nowej dokumentacji programowej miało trwać 3 lata − 6 semestrów. Projekt programu innowacji pedagogicznej obejmował 4600 godzin zajęć z tego 1620 godzin przeznaczono na realizację zajęć teoretycznych i 2065 na praktyczną naukę zawodu. Pierwszy raz w programie nauczania pielęgniarek uwzględniono godziny przeznaczone na samokształcenie kierowane, zakładając 915 godzin samokształcenia. Ogłoszony został konkurs dla szkół pielęgniarskich, który miał wyłonić szkoły uczestniczące w pilotażu, do którego w grudniu 1995 roku przystąpił Zespół Szkół Medycznych nr 1 we Wrocławiu przy ul. K. Bartla. W wyniku rozstrzygnięcia tego konkursu, Centrum Edukacji Medycznej spośród 22 szkół z całej Polski, które stanęły do konkursu wytypowało 6, w tym szkołę we Wrocławiu przy ul. Bartla. W lutym 1996 roku, zaraz po ogłoszeniu wyników konkursu, został w szkole powołany zespół zadaniowy do pracy nad nowym programem. Program szkolny miał spełniać wymogi programu ramowego − bardziej niż dotychczas ukierunkowanego na przygotowanie przyszłej pielęgniarki do pracy w podstawowej opiece zdrowotnej, zarówno z człowiekiem zdrowym jak i chorym, z rodziną, z inną grupą społeczną oraz do pracy w społeczności lokalnej. Między 24 a 28 czerwca 1996 roku 5-osobowy zespół reprezentujący szkołę wrocławską uczestniczył w warsztatach, które odbyły się w Krakowie. Uczestniczyli w nich również nauczyciele szkół medycznych Wielkiej Brytanii i Norwegii, dzieląc się swoimi doświadczeniami w zakresie wdrażania nowego programu kształcenia w swoich krajach. W ramach warsztatów doszło do nawiązania kontaktu i przygotowania współpracy między Uniwersytetem Caledonian Departament of Nursing and Community Health w Glasgow a Zespołem Szkół Medycznych nr1 we Wrocławiu. Umowie patronowało Ministerstwo Zdrowia i British Council. Przez kolejne 3 lata trwała wymiana doświadczeń, organizowano konferencje i warsztaty. W końcu sierpnia 1996 roku plan i program kształcenia był gotowy, a wiosną ogłoszony został nabór do 3-letniej szkoły, nadal o statusie średniej szkoły zawodowej. We wrześniu 1996 roku w szkole rozpoczęto kształcenie pielęgniarek według nowego trzyletniego programu zgodnego z wymogami ICN, który miał być realizacją postanowień Europejskiego Porozumienia w sprawie Kształcenia Pielęgniarek sporządzonego w Strasburgu 25 października 1967 roku.

Od 1 stycznia 1999 roku, zmianie uległy realia funkcjonowania szkoły. Do czynników w istotny sposób zmieniających warunki należy zaliczyć zmiany w Ustawie o Systemie Oświaty, na skutek których kształcenie trwające minimum 3 lata mogło być realizowane wyłącznie w strukturach szkolnictwa wyższego, wejście w życie Ustawy o Wyższych Szkołach Zawodowych, zmianę podległości szkół, wynikającą z restrukturyzacji administracji kraju. Od 1 stycznia 1999 zmienił się organ prowadzący, którym zgodnie z reformą administracji kraju stał się Samorząd Województwa Dolnośląskiego. W czerwcu 1999 roku szkołę opuściły pierwsze absolwentki 3-letniej szkoły pielęgniarskiej. Jednak nowa podstawa programowa na rok 1999/2000 różniła się nieznacznie od podstawy obowiązującej w czasie realizacji innowacji pedagogicznej. W Zespole Szkół Medycznych we Wrocławiu kontynuowane było kształcenie 3-letnie dla słuchaczy, którzy rozpoczęli kształcenie w roku szkolnym 1998/1999. Samorząd Województwa Dolnośląskiego nie wyraził zgody na kontynuowanie kształcenia w systemie 3-letnim i w roku szkolnym 1999/2000 dokonano naboru ponownie do szkoły 2,5-letniej. Równocześnie we Wrocławiu zostały zlikwidowane, lub były w likwidacji pozostałe szkoły pielęgniarskie.

Dostrzegając niebezpieczeństwo, dyrektorzy szkół medycznych we współpracy z samorządem terytorialnym i zawodowym opracowali i złożyli wniosek o utworzenie Państwowej Wyższej Szkoły Medycznej we Wrocławiu, dla której organem prowadzącym zgodnie z obowiązującym prawem miał być Samorząd Województwa Dolnośląskiego. W związku z wymogami, składanego o utworzenie wyższej szkoły wniosku, zwrócono się o wsparcie naukowe nowej szkoły przez Akademię Medyczną (AM) we Wrocławiu. Równocześnie AM w roku akademickim 2000/2001 dokonała pierwszego naboru na nowo uruchomione studia licencjackie, na Wydziale Pielęgniarskim, kierunek pielęgniarstwo.

Warto przypomnieć, że w latach 80/ 90 funkcjonowały na terenie Dolnego Śląska 22 szkoły kształcące do zawodu pielęgniarki. Szkoła przy ul. Karola Bartla 5, pierwsza szkoła powstała na terenie tzw. ziem odzyskanych stała się w roku 2001 ostatnią szkołą pielęgniarek kształcąca w systemie szkolnictwa średniego. Zbliżał się, ustalony Ustawą z dnia 3 lutego 2001 roku o zmianie ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej [34], termin ostatniej rekrutacji kandydatów do szkół pomaturalnych wyznaczony na rok 2002/2003. W poczuciu ograniczonej szansy na utworzenie samodzielnej szkoły, wiosną 2001 roku rozpoczęły się rozmowy na temat rozszerzenia rozmiaru kształcenia pielęgniarek we Wrocławiu przez AM. Z inicjatywą wystąpił Dziekan Wydziału Pielęgniarskiego − prof. dr hab. Wiesław Prusek, który zaproponował dyrektorowi szkoły przy ul. Bartla nawiązanie współpracy. 17 maja 2001 roku w siedzibie Dolnośląskiej Izby Pielęgniarek i położnych we Wrocławiu odbyło się spotkanie poświęcone problemom transformacji kształcenia pielęgniarek i położnych na Dolnym Śląsku. Organizatorami spotkania była Dolnośląska Okręgowa Izba Pielęgniarek i Położnych (DOIPiP) oraz urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego. Celem spotkania była analiza sytuacji kształcenia przeddyplomowego pielęgniarek i położnych na Dolnym Śląsku. W czerwcu 2001 roku w szkole przy Bartla dokonano naboru na studia licencjackie, kierunek pielęgniarstwo. Była to pierwsza rekrutacja AM w tym historycznym dla wrocławskiego pielęgniarstwa miejscu. Od października realizowane było równocześnie nowo rozpoczęte kształcenie licencjackie i kontynuowane wygasające, dotychczasowe kształcenie pomaturalne.

Stopniowo AM zajmowała bazę MSZ przenosząc kształcenie do budynku szkoły przy ul. Kazimierza Bartla. W lutym 2003 roku odbył się ostatni egzamin dyplomowy i 28 lutego szkoła zakończyła swoją działalność. Pierwsza szkoła pielęgniarska stała się ostatnią funkcjonującą szkołą na Dolnym Śląsku. Mienie szkoły zostało aktem darowizny, przekazane AM, by mogło w dalszym ciągu służyć kształceniu pielęgniarek. W akcie darowizny znalazło się zobowiązanie dla obdarowanego, że darowizna zostanie przeznaczona na rzecz kształcenia pielęgniarek i położnych.

KSZTAŁCENIE WYŻSZE PRZEDDYPLOMOWE PIELĘGNIAREK

W 1996 roku podjęto działania na rzecz utworzenia w Polsce wyższych szkół zawodowych stało się to impulsem do utworzenia w lipcu 1998 roku uczelni licencjackiej, która jako jedyna tego typu szkoła w kraju otrzymała swoją indywidualną, oryginalną nazwę, Kolegium Karkonoskie. Szkoła była wówczas jedną z sześciu państwowych wyższych szkół zawodowych w Polsce. W 1999 roku w uczelni utworzono Instytut Edukacji Medycznej, który powstał z przekształcenia policealnego Zespołu Szkół Medycznych w Jeleniej Górze-Cieplicach. Kolegium Karkonoskie należało w tym czasie do pierwszych uczelni w kraju, które uzyskały uprawnienia do prowadzenia licencjackich studiów pielęgniarskich. Kształcenie pielęgniarskie na poziomie licencjatu w szkołach wyższych i wyższych szkołach zawodowych uruchomione przez rokiem akademickim 2000/2001 funkcjonowało na podstawie programów autorskich i nie spełniało wymogów europejskich.

W roku 2000 uruchomione zostały studia licencjackie na kierunku pielęgniarstwo w AM we Wrocławiu. Akademia była drugą uczelnią na terenie województwa dolnośląskiego, w której rozpoczęto przeddyplomowe kształcenie pielęgniarek. Wcześniej w akademii prowadzone było kształcenie magisterskie pielęgniarek w trybie dziennym i zaocznym. Studia trwały 4, 4,5 roku, program i wymiar godzin kształcenia był różny w kolejnych latach. Na studiach zaocznych realizowane było 60% wymiaru godzin studiów dziennych. Kandydaci na studia musieli legitymować się nie tylko świadectwem maturalnym, ale również dyplomem ukończenia średniej szkoły medycznej z tytułem zawodowym pielęgniarki lub pielęgniarki dyplomowanej, położnej. Okresowo wymagano również od kandydatów posiadania 2-letniego stażu zawodowego. Student Wydziału Pielęgniarskiego posiadał zatem, przed rozpoczęciem kształcenia na poziomie magisterskim, uprawnienia zawodowe pielęgniarki lub położnej, był zawodowo ukształtowany, posiadał zawodowe umiejętności praktyczne, teoretyczne i afektywne. Studia magisterskie nie zmieniały uprawnień, a często i kompetencji zawodowych swoich absolwentów. Uruchomione w roku 2000 studia licencjackie dla osób po maturze, bez przygotowania zawodowego, były dla uczelni nowym doświadczeniem również z powodu liczby studentów, którzy po roku 2001 studiowali w uczelni na kierunku pielęgniarstwo. W ramach dziennych studiów magisterskich w poprzednim systemie kształcenia prowadzonym w AM, rocznie dyplom mgr pielęgniarstwa uzyskiwało 25 do 57 pielęgniarek, a w latach 2001 do 2004 uczelnia rekrutowała na studia licencjackie 110 osób we Wrocławiu i po 30 w ośrodkach zamiejscowych w Świdnicy i Zielonej Górze.

Pierwsza podstawa programowa dla studiów na kierunku pielęgniarstwo została uchwalona dopiero 29 czerwca 2000 roku. Była to Uchwała Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego nr 76/2000 w sprawie określenia minimalnych wymagań dla studiów magisterskich na kierunku „pielęgniarstwo” a także dla studiów inżynierskich na kierunku „elektronika i telekomunikacja” [35]. Studia magisterskie na kierunku pielęgniarstwo zgodnie z uchwałą miały trwać 5 lat. Wymagania wstępne zostały określone tak jak na wszystkie inne studia na poziomie wyższym. Od kandydata wymagano świadectwa maturalnego i nie wymagano dyplomu zawodowego. Pierwszym uzyskiwanym przez absolwentów tytułem zawodowym miał być tytuł magistra pielęgniarstwa. Uchwała określiła łączny wymiar godzin kształcenia na 4620. Łączny wymiar godzin praktycznej nauki zawodu na 2332. W ramach godzin teoretycznego kształcenia zawodowego wprowadzono przedmioty specjalizacyjne i specjalnościowe. W zaleceniach znalazł się zapis, że w trakcie studiów uczelnia powinna zapewnić możliwość uzyskania przygotowania pedagogicznego i/lub przygotowania w zakresie zarządzania w pielęgniarstwie. Zapisy podstawy prawnej wskazywały zatem na to, że część godzin dydaktycznych przewidzianych planem była przeznaczona na inne treści niż wymagane w kształceniu przeddyplomowym. Kształcenie zgodnie z tym program nie realizowało wymogów porozumienia Strasburskiego. Uchwała Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z 2000 roku zawierała Załącznik nr 2, w który określone zostały Minimalne wymagania programowe dla studiów zawodowych. Załącznik stanowił podstawę prawną dla studiów licencjackich 3-letnich. Studia te były samodzielną częścią i trwały 3 lata. Absolwent uzyskiwał tytuł licencjata pielęgniarstwa. Łączna liczba godzin przewidziana na tym poziomie studiów wynosiła 2782 w tym liczba godzin kształcenia zawodowego 2542. Łączny czas praktycznej nauki zawodu był niski i wynosił 1357 godzin [35]. Kształcenie zgodnie z tym program również nie realizowało wymogów porozumienia Strasburskiego. Programy kształcenia dla kierunku pielęgniarstwo prowadzonego w systemie szkolnictwa wyższego zmieniały się dość często. Kolejny program został wprowadzony Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 kwietnia 2002 roku [36]. Kształcenie zgodnie z tym programem również nie realizowało wymogów porozumienia Strasburskiego. Kolejny program kształcenia został wprowadzony rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 13 maja 2005 r. [37]. Był to pierwszy standard, zgodny z wymogami podpisanego w 1995 roku porozumienia Strasburskiego, które miało być w Polsce wdrażane od roku 2000. Standard nadal przewidywał możliwość prowadzenia studiów na których absolwent mógł uzyskać tytuł magistra pielęgniarstwa z pominięciem tytułu licencjata.

W październiku 2004 roku rozpoczęto kształcenie pielęgniarek w nowopowstałej Wyższej Szkole Medycznej LZDZ w Legnicy. Szkoła prowadziła jedynie kształcenie w formie studiów niestacjonarnych tzw. pomostowych dla pielęgniarek uzupełniających wykształcenie do poziomu wykształcenia wyższego zawodowego. Tę formę studiów prowadziły również od roku 2004 na podstawie Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 11 maja 2004 roku [38], AM we Wrocławiu i Kolegium Karkonoskie w Jeleniej Górze. W żadnej z tych trzech szkół prowadzących kształcenie pielęgniarek na Dolnym Śląsku nie realizowano kształcenia przeddyplomowego kończącego się tytułem magistra z pominięciem tytułu licencjata.

W roku 2007, pierwszy raz, Rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego [39] wprowadzono studia pielęgniarskie 2-stopniowe. Wdrożenie do stopniowego kształcenia pielęgniarek było zgodne z podpisaną przez Polskę Deklaracją Bolońską (18−19 czerwca 1999 r.) Program studiów I stopnia był programem kształcenia przeddyplomowego Studia I stopnia trwały 3 lata i zawierały 4815 godzin w tym 4605 godzin kształcenia zawodowego. Na praktyczną naukę zawodu przeznaczono 2300 godzin. Program precyzował wymiary godzin poszczególnych przedmiotów oraz wskazywał punkty ECTS (European Credit Transfer System) do wymiaru godzin w poszczególnych grupach treści zgodnie z podziałem na treści podstawowe i kierunkowe. Suma punktów ECTS przypisanych do kształcenia zawodowego wynosiła 171 przy łącznej 180 dla całego wymiaru godzin. Wprowadzenie punktacji ECTS jest realizacją wymogu Deklaracji Bolońskiej. Program studiów II stopnia zawierał zapis, że kształcenie na drugim stopniu mogą podejmować osoby, które ukończyły studia pierwszego stopnia na kierunku pielęgniarstwo. Studia magisterskie nie są zatem kształceniem przeddyplomowym. Kolejna podstawa programowa z roku 2012 wprowadzona Rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 9 maja [43] jest programem o konstrukcji modułowej. Podpowiada jednak zawartość modułu, wskazując nazwy przedmiotów wchodzących w skład tego modułu zgodne z poprzednim standardem roku 2007. Standard określa minimalny wymiar godzin modułów i wymiar punktów ECTS przypisanych do nich. Precyzyjnie wskazane zostały wymiary godzin praktycznej nauki zawodu, osobno zajęć praktycznych i praktyk zawodowych. Dokładnie określono liczbę punków ECTS dla każdych zajęć praktycznych i praktyk zawodowych. Standard zawiera wykaz efektów wynikowych kształcenia. Wymiary godzin wszystkich składowych standardu są zgodne z wymogami Porozumienia Strasburskiego. W roku akademickim 2016/2017 na terenie Dolnego Śląska kształcenie na kierunku pielęgniarstwo prowadzone było w 7 uczelniach w porównaniu do 22 szkół z lat 80/90 liczba uczelni jest niewielka. Ponadto warto zwrócić uwagę na fakt, że tylko w Uniwersytecie Medycznym we Wrocławiu od roku 2000, corocznie przeprowadzana jest rekrutacja na studia stacjonarne przeddyplomowe, a absolwenci zasilają kadry placówek ochrony zdrowia w całym kraju i nie tylko. Znaczącego naboru dokonuje od 5 lat Państwowa Wyższa Szkoła w Legnicy. Pozostałe uczelnie albo nie prowadzą kształcenia na poziomie studiów stacjonarnych I stopnia, albo dokonują naborów nieregularnie, albo dokonały naborów po raz pierwszy w roku 2016/2017, a liczba studentów i absolwentów jest niewielka.

PODSUMOWANIE

Kształcenie przeddyplomowe pielęgniarek w Polsce w okresie od zakończenia II wojny światowej do czasów współczesnych było odpowiedzią na potrzeby zdrowia publicznego Kraju. Konieczność rozwoju ilościowego grupy zawodowej i jakościowego skutkowały zmianami w kształceniu do zawodu. Uruchomione bezpośrednio po wojnie kursy i szkoły asystentek, młodszych pielęgniarek były potrzebą chwili. Rosnąca liczba osób pracujących w zawodzie umożliwiała społeczeństwu poprawę dostępności do świadczeń pielęgniarskich. Uruchomienie kształcenia w systemie Liceum Medycznego, a nieco później równolegle funkcjonującego kształcenia w systemie Medycznego Studium Zawodowego zaowocowało wyraźnym zwiększeniem liczby nowych adeptów wchodzących do zawodu w latach 1965 do 1996, którzy posiadali pełne kwalifikacje zawodowe, w odróżnieniu do absolwentów szkół młodszych pielęgniarek oraz asystentek pielęgniarskich. Zmiana systemu kształcenia ze średniego na wyższe po roku 2000 to kolejna próba odpowiedzi na potrzebę rozwoju jakościowego w sensie kompetencji zawodowych pielęgniarek. Rozwój kompetencji intelektualnych pielęgniarek uwarunkowany jest progresem samodzielności zawodowej wynikającym z Ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej. Jednak zmiana systemu kształcenia ze średniego na wyższe, w związku ze zmniejszeniem liczby szkól prowadzących kształcenie na kierunku pielęgniarskim spowodowała wyraźny spadek liczby nowych adeptów zawodu i jest przyczyną problemów z utrzymaniem optymalnej liczebności grupy zawodowej.

Piśmiennictwo

1. Służba zdrowia Polski Ludowej dla mas pracujących; przemówienie Ministra Zdrowia dr Tadeusz Michejdy na inauguracji roku akademickiego ŚLAM im Ludwika Waryńskiego; „Służba Zdrowia” 1949 r., nr 18.

2. Ustawy z dnia 28 października 1948 roku o zakładach społecznych służby zdrowia. Dz. Ust. Nr 55, poz. 434 z 1948 r..

3. Dokumenty archiwalne. Archiwum Zespołu Szkół Medycznych we Wrocławiu im. Prof. H. Hirszfeldowej. Wrocław ul. K. Bartla 5.

4. Maksymowicz A., Zagadnienia zawodowe pielęgniarstwa na tle historycznym. PZWL Warszawa 1977 rok.

5. Rozporządzenie Ministra Opieki Społecznej z dnia 17 marca 1936 roku o pielęgniarstwie Dz. U. R.P., Nr 28 poz. 229 z 1936 r.

6. Wspomnienia pani Marii Moszoro, słuchaczki II kursu Szkoły Pielęgniarstwa PCK we Wrocławiu, spisane 5 grudnia 2004 roku. Jolanta Kolasińska. Zbiory własne.

7. Ustawa z dnia 5 lipca 1996 r. o zawodach pielęgniarki i położnej, Dz. U z. Nr 91, poz. 409 i 410.

8. Dokumenty archiwalne. Archiwum Medycznego Studium Zawodowego im. Henryka Jordana. Wrocław ul Worcela.

9. Monitor Polski Nr A-83 poz. 1013. Uchwała Rady Ministrów Radę w sprawie przejęcia na własność Państwa szkół pielęgniarstwa, położnych i piastunek.

10. Dokumentacja archiwalna. Archiwum Medycznego Studium Zawodowego. Wrocław ul Krakowska.

11. Lipińska M. Średnie szkolnictwo zawodowe w latach 1949-1963 w świetle artykułów prasowych na łamach „Służby Zdrowia, w: Zawód pielęgniarki na ziemiach polskich w XIX i XX wieku pod red Urbanek B., Wydawnictwo Makmed, Lublin 2008 r.

12. Dokumenty archiwalne. Archiwum Kuratorium Dolnośląskiego. Legnica ul Pątnowska.

13. Instrukcja Ministerstwa zdrowia z dnia 29 września 1954 roku Nr 33II3443/54 w sprawie organizacji pracy w szkołach pielęgniarstwa i położnych, Ustawodawstwo Służby Zdrowia.

14. Kaniewska-Iżycka J. Rozwój pielęgniarstwa w Polsce do roku 1950. Centrum Metodyczne Doskonalenia Nauczycieli Średniego Szkolnictwa Medycznego. Warszawa 1988 r., część III s. 31.

15. Instrukcja nr 40/58 Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 1958 r. w sprawie trwania nauki w szkołach pielęgniarstwa i szkołach położnych. Dz. Urz. MZ 1958, nr 16. Poz. 76.

16. Dokumenty archiwalne. Archiwum Dolnośląskiego Zarząd Okręgowy PCK z siedzibą we Wrocławiu ul. Bujwida.

17. Zadania służby zdrowia 1950 r.: ze zjazdu naczelników wojewódzkich wydziałów zdrowia, „Służba Zdrowia” 1950, nr 14.

18. Cześninowa M., Na drodze bez drogowskazów, ”Służba Zdrowia” 1955.

19. Dekret z dnia 11 kwietnia 1947 roku w sprawie praktyki pielęgniarskiej. Dz.U nr 32, poz. 141 i 142.

20. Dekret z dnia 21 września 1950 roku o przejściowym trybie nabywania uprawnień pielęgniarki (rza). Dz.U nr 44, poz. 410.

21. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 roku o przejściowym trybie nabywania uprawnień pielęgniarki (pielęgniarza) Dz. U. nr 29, poz. 164 i 165.

22. Ustawa o rozwoju systemu oświaty i wychowania z dnia 15.07.1961 roku. Dz. U. Nr 32, poz. 160 z 21.07.1961.

23. Szwed A., Trudne dziecko, „Służba Zdrowia” 1962, nr 44.

24. Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej, Plan nauczania Liceum Medyczne Pielęgniarstwa Nr Sp-50-12/63/64.

25. Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej, Plan nauczania Liceum Medyczne Pielęgniarstwa Nr Sp-50/42/66/68

26. Dąbrowski W. Ludzie miejsca i wydarzenia 1945-2009. Wydawnictwo „Maria” rok 2011.

27. Analiza liczby zarejestrowanych i zatrudnionych pielęgniarek i położnych w roku 2011 oraz prognoza liczby zarejestrowanych i zatrudnionych pielęgniarek i położnych na rok 2015-2030. http://www.nopip.pl data pobrania 26.03.2015 rok.

28. Lipińska M., W 400 letnią rocznice urodzin Loysy Bourgeois-Boursier, „Pielęgniarka i Położna”,. Nr 9 1963r.

29. „Projekt Ustawy o zawodzie pielęgniarki”, Opracował Samodzielny Wydział Pielęgniarstwa. Piel Pol. 4(91):5.

30. Łukasz K. Materiały pomocnicze do organizowania tradycyjnych uroczystości zawodowych w szkołach pielęgniarskich i położniczych. Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Średnich Kadr Medycznych Warszawa, 1983.

31. Ustawa o samorządzie pielęgniarek i położnych. Dz. U. Nr 41, poz.178, z dnia 14 maja 1991r..

32. Fetlińska J., Kształtowanie się wyższego szkolnictwa pielęgniarskiego, w Zawód pielęgniarki na ziemiach polskich, w: XIX i XX wieku pod red Urbanek B., Wydawnictwo Makmed, Lublin 2008 r.

33. Trzyletnie szkoły pielęgniarstwa, raport z badań po red. Sirojcia Z. CEM, Warszawa 1999.

34. Ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej. Dz. U. Nr 16, poz 169, z dnia 9 marca 2001 r.

35. Uchwała rady Głównej szkolnictwa Wyższego Nr76/2000 w sprawie określenia minimalnych wymagań programowych dla studiów magisterskich na kierunku „pielęgniarstwo” a także dla studiów inżynierskich na kierunku „elektronika i telekomunikacja” z dnia 29 czerwca 2000 r., Dz.U. MENIs nr 3/2000, poz.17.

36. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 kwietnia 2002 roku. Dz. U. nr 116, poz. 1004.

37. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 13 maja 2005 roku w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki. Dz. U. nr 98, poz. 824

38. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 maja 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków prowadzenia studiów zawodowych na kierunku pielęgniarstwo lub położnictwo przeznaczonych dla pielęgniarek i położnych posiadających świadectwo dojrzałości i będących absolwentami liceów medycznych oraz medycznych szkół zawodowych kształcących w zawodzie pielęgniarki i położnej, Dz. U. Nr 110, poz. 1170 z dnia 11 maja 2004 roku.

39. Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 roku w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międykierunkowe oraz makrokierunki, Dz. U. 164, poz. 1160 z dnia 13 września 2007 roku.

40. Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa wyższego z dnia 9 maja 2012 roku w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów; Lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa, Dz. U. 2012, poz. 631.

Konflikt interesów:

Wszyscy Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Autor korespondujący

Jolanta Kolasińska

Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego

Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu

ul. K. Bartla 5,.51-618 Wrocław,

tel.: 71 784 13 13;

e-mail: jolanta.kolasinska@umed.wroc.pl

Nadesłano: 01.08.2018

Zaakceptowano: 25.10.2018