THE USE OF NON-PRESCRIPTION MEDICINES, SUPPLEMENTS AND NON-PHARMACOLOGICAL METHODS OF IMPROVING MEMORY AND CONCENTRATION AMONG POLISH UNIVERSITY STUDENTS

Justyna Jeżewska, Patrycja Małysko, Monika Wójta-Kempa

WYDZIAŁ NAUK O ZDROWIU, ZAKŁAD MEDYCZNYCH NAUK SPOŁECZNYCH, UNIWERSYTET MEDYCZNY IM. PIASTÓW ŚLĄSKICH, WROCŁAW, POLSKA

Streszczenie

Cel pracy: Omówienie zjawiska stosowania farmakologicznych i niefarmakologicznych metod poprawy pamięci i koncentracji wśród studentów polskich uczelni wyższych.

Materiał i metody: W artykule przedstawiono wyniki badań ankietowych, które poddano analizie statystycznej w programie STATISTICA.

Wyniki: Wyniki analizy wskazują, że młodzież akademicka preferuje niefarmakologiczne metody wspomagania pamięci i koncentracji, takie jak słuchanie muzyki, aktywność fizyczna, dieta. Farmakologiczne sposoby (suplementy i leki bez recepty) stosuje okołol 30% badanych studentów.

Wnioski: Najczęściej stosowane są suplementy zawierające magnez, żeń-szeń, lecytynę oraz preparaty wielowitaminowe.

Abstract

The aim: To discuss the phenomenon of pharmacological and non-pharmacological methods of improving memory and concentration among Polish university students.

Material and methods: The article presents the results of questionnaire surveys analyzed in the STATISTICA program.

Results: The results of the analysis show that students choose nonpharmacological methods of improving memory and concentration, like listening to music. Physical activity and diet. Pharmacological methods of supporting memory and concentration (supplements and OTC medicines) are chosen by 30% of surveyed students.

Conclusions: The most popular medicines and supplements contain magnesium, ginseng, lecithin and vitamins.

Public Health Forum 2018;IV(XII)3(46):131-137

WSTĘP

Suplementem diety nazywa się środki spożywcze mające na celu uzupełnienie diety, które nie mogą mieć właściwości produktu leczniczego [1]. Na rynku znajdziemy różne formy suplementów i leków OTC, od kapsułek, tabletek musujących, po proszki i syropy. Ze względu na fakt, że suplementy diety nie są produktami leczniczymi, są dostępne bez recepty i według prawa mogą być dystrybuowane w obrocie pozaaptecznym, m.in. w hipermarketach, sklepach spożywczych, drogeriach, stacjach benzynowych, kioskach itp.

Badania CBOS wykazały, że w 2016 r. aż 89% pełnoletnich obywateli deklarowało stosowanie leków dostępnych bez recepty i suplementów diety w ciągu ostatniego roku. W grupie tej co dziesiąta osoba przyjmowała preparaty na pamięć i koncentrację [2].

Powszechnie wiadomo, że wraz z fizjologicznym starzeniem się organizmu procesy przetwarzania i przyswajania informacji słabną. W odniesieniu do prezentowanych wyników badań, przyczyną zaburzeń pamięci są wymogi stawiane przez współczesny świat i nacisk na szybkie i efektywne wykonywanie zadań. Natłok spraw i tempo zmian powodują stres i zmęczenie, które w dużym stopniu ograniczają zdolności koncentracji i zapamiętywania, nawet wśród młodych osób. Biorąc pod uwagę te przesłanki, ustaliliśmy, że grupą szczególnie zobligowaną do dbałości o kondycję swojego umysłu są uczniowie i studenci, którzy na co dzień muszą przyswajać wiele nowych informacji. Wahania koncentracji i spowolnienie procesu zapamiętywania utrudnia ich funkcjonowanie w warunkach szkolnych i akademickich. Z tego powodu założono, że wynik stosowania metod farmakologicznych wspomagających funkcje poznawcze wśród studentów będzie wyższy niż wśród ogółu populacji.

CEL PRACY

Głównym celem badania była ocena skali zjawiska i ustalenie powodów, spożywania suplementów diety, leków OTC (over-the-counter drugs) oraz niefarmakologicznych metod wspomagania pamięci i koncentracji wśród studentów wybranych polskich uczelni wyższych. Ponadto celem badań było określenie rodzajów najczęściej spożywanych preparatów, a także ustalenie osób znaczących przy podejmowaniu decyzji o zastosowaniu leków OTC i suplementów. Celem badań było również poznanie przekonań studentów na temat zalecanej długości terapii oraz zbadanie subiektywnej oceny bezpieczeństwa preparatów zakupionych bez recepty.

Przeprowadzone badanie jest jedną z niewielu prac dedykowanych monitorowaniu stosowania farmakologicznych i niefarmakologicznych metod wspomagania pamięci i koncentracji. Analiza zjawiska oraz ustalenie skutecznego sposobu wspierania przyszłej kadry pracowniczej to zadanie zdrowia publicznego. Jest ono nadzwyczaj ważne z uwagi na rozwijające się w Polsce społeczeństwo informacyjne, gdzie od jednostek (uczniów, nauczycieli, pracowników itp.) wymaga się wielozadaniowości, łączenia projektów, stałej gotowości intelektualnej i radzenia sobie z natłokiem informacji.

MATERIAŁ I METODY

W badaniu wzięło udział 218 studentów, z czego 78% stanowiły kobiety, a 22% − mężczyźni. Mediana wieku wyniosła 21 lat. Zdecydowana większość respondentów studiowała w Kaliszu (57%) oraz we Wrocławiu (29%). Odpowiedzi ankietowanych były zbierane w okresie od stycznia do września 2015 roku.

Narzędzie badawcze stanowił autorski kwestionariusz ankiety, opracowany przez członków Studenckiego Koła Naukowego Badań Naukowych w Medycynie, działającym przy Zakładzie Medycznych Nauk Społecznych Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu.

Kwestionariusz ankiety składał się z trzech segmentów: I część miała charakter metryczkowy, II część dotyczyła stosowania suplementów diety i leków OTC, III część została poświęcona opiniom na temat bezpieczeństwa i skuteczności preparatów zwiększających wydolność intelektualną oraz stosowaniu innych metod poprawy pamięci i koncentracji. Badanie przeprowadzono techniką ankiety elektronicznej (CAWI), stworzonej i udostępnionej za pomocą portalu www.ankietka.pl.

Uzyskane dane zamieszczono w programie STATISTICA. Wyniki przeanalizowano, a wielokrotność odpowiedzi przedstawiono w wartościach procentowych. Zależności sprawdzono za pomocą testu chi kwadrat, gdzie za poziom istotności przyjęto p<0,05.

WYNIKI

W ciągu ostatnich 12 miesięcy poprzedzających badanie suplementy diety i/lub leki OTC przyjmowało 55% ankietowanych studentów, z czego 30% osób stosowało preparaty poprawiające pamięć i koncentrację (N=36), a prawie 65% ankietowanych korzystało z niefarmakologicznych metod, tj.: dieta, ćwiczenia, słuchanie muzyki, mnemotechniki, itp. Można wnioskować, że zdecydowana większość ankietowanych uważa, iż studenci są grupą, która powinna szczególnie dbać o kondycję swojego mózgu.

SUPLEMENTY I LEKI OTC

Badanie wykazało, że studentki znacznie częściej sięgają po suplementy diety i leki OTC niż studenci (59% vs 41%) (χ² p=0,023), aczkolwiek przy spożywaniu preparatów mających na celu poprawę pamięci taka zależność nie została potwierdzona (χ² p=0,108).

Studiujący najczęściej spożywali preparaty poprawiające pamięć i koncentrację, w których głównym składnikiem był: magnez (75%), żeń-szeń (47%), lecytyna (44%) oraz kompleks witamin i minerałów (42%) (Ryc. 1).

Produktami najchętniej wybieranymi przez młodzież akademicką były: Plusssz Active (skład: witaminy i mikroelementy, l-karnityna, kofeina/ lecytyna) i MAG B6 (skład: magnez, wit. B6) (po 30,6%), Sesja (skład: ekstrakt z miłorzębu japońskiego, kofeina, wyciąg
z korzenia żeń-szenia, wyciąg z liści Brahmi) (19,4%) oraz Chela-Mag B6 (skład: magnez, witamina B6) (16,7%). W przeszłości najczęściej stosowano preparaty, takie jak: Sesja (52,8%), MAG B6 (41,7%), Memo Lecithin (skład: lecytyna, ekstrakt z miłorzębu japońskiego, witamina E) (30,6%) oraz Plusssz Active (22,2%). W większości (prawie 90% ankietowanych) stosowane środki zwiększające koncentrację i poprawiające pamięć występowały w formie tabletek, a niemalże połowa korzystała z preparatów (47,2%) będących w postaci tabletek musujących.

NIEFARMAKOLOGICZNE METODY
WSPOMAGANIA PAMIĘCI
I KONCENTRACJI

Najpopularniejszymi niefarmakologicznymi sposobami wspomagania kanocentracji są słuchanie muzyki oraz słodka przekąska (Ryc. 2). Dużą popularnością cieszył się również spacer (96%) oraz wypicie mocnej kawy (71%).

Ponad połowa badanych (54,1%) uważa, że stosowanie odpowiedniej diety może trwale poprawić sprawność mózgu, jednak niecałe 10% kiedykolwiek próbowało ją zastosować. Według ankietowanych regularne spożywanie odpowiednich produktów, takich jak: orzechów włoskich (72%), ryb (70%), nasion dyni (53%), ma wpływ na długotrwałe zwiększenie wydolności intelektualnej (Ryc. 3).

CZĘSTOŚĆ I POWODY STOSOWANIA
SUPLEMENTÓW
I LEKÓW OTC

Większość badanych stosuje suplementy „na pamięć” w okresie sesji (41,7%), jednak 1/3 przyjmuje je także nieregularnie przez cały rok (33,3%). Najczęściej deklarowanymi powodami przyjmowania preparatów poprawiających pamięć i koncentrację były: duża liczba egzaminów w krótkim czasie, przeświadczenie, że ich stosowanie pozwoli zrealizować plany naukowe oraz chęć dbania o własne zdrowie (Ryc. 4).

PODJĘCIE DECYZJI O TERAPII
I BEZPIECZEŃSTWO JEJ STOSOWANIA

Około 1/3 studentów podczas dokonywania zakupu środka wspomagającego pamięć nie korzystała z rad jakichkolwiek osób i ten sam odsetek respondentów zasięga opinii znajomych (łącznie 68,4%). Co czwarty respondent przed zakupem preparatu konsultował się z farmaceutą, natomiast co piąty z lekarzem (łącznie 61,1% respondentów skorzystało z rad specjalistów).

Co czwarty student nie wiedział, jak długo należy stosować suplementy diety wzmacniające pamięć, by zauważyć oczekiwany efekt. Natomiast co piąty respondent (22,2%) odpowiedział, że stosowanie takich środków przez około tydzień skutkuje uzyskaniem pożądanych rezultatów. Wymieniano wśród nich: poczucie przypływu energii (66,7%), bezproblemowe zdanie egzaminów (47,2%) oraz możliwość dłuższego uczenia się (27,8%).

Ponad połowa wszystkich ankietowanych (58,7%) uznała, że suplementy wpływające na pamięć i koncentrację są bezpieczne pod warunkiem przestrzegania zaleceń producenta. 3/4 ankietowanych oświadczyło, że przed użyciem suplementu na pamięć prawie zawsze czyta załączoną do niego informację. Zbliżony odsetek studentów (69,4%) zadeklarował, że podczas stosowania nie zdarzyło się, aby przekroczył zalecaną dawkę suplementu.

NIEKONWENCJONALNE METODY WSPIERANIA PAMIĘCI I KONCENTRACJI

Istnieją także metody wspomagania pamięci i koncentracji, które nie są powszechnie stosowane, ale występują przekonania o ich skuteczności. Jednym z tych przeświadczeń jest to, że „po jednym piwie nauka jest łatwiejsza” − słyszał to, co drugi student, natomiast co jedenasty z niej skorzystał. Kolejną metodą jest używanie leków niezgodnie z ich przeznaczeniem, z czym spotkał się co dziesiąty student. W ich otoczeniu zażywano pseudoefedrynę (31,8%) oraz kodeinę (18,2%), mające działanie pobudzające.

DYSKUSJA

Badania firmy PMR wskazują, że rynek suplementów diety w Polsce ma corocznie wzrastać o około 8%, a prognozuje się że do roku 2020 przekroczy wartość 5 mld zł [3, 4]. Badania CBOS wskazują, że około 89% dorosłych Polaków stosuje preparaty bez recepty z czego 10% „na pamięć i koncentrację” [2]. Według badań wielu autorów, studenci przyjmują suplementy diety znacznie częściej − 38−73% [5–11] z czego w 10−30% stosowali suplementy w celu poprawy pamięci i koncentracji (lub podczas zwiększonego wysiłku fizycznego lub psychicznego) [9, 12, 13]. Przytoczone dane wskazują, iż uzyskane w autorskim badaniu wyniki dotyczące spożywania suplementów wśród studentów (55%) i stosowania preparatów „na pamięć i koncentrację” (30%) wpisują się w ogólną tendencję panującą wśród tej grupy badanej. Do powszechnie panujących trendów możemy zaliczyć również częstsze stosowanie suplementów wśród studentek, co potwierdziło się w naszych badaniach. Wynik ten jest istotny statystyczne w badaniach oceniających motywy stosowania wybranych suplementów diety i oceniających powszechność stosowania suplementów (p<0,05) [13, 14], a także w badaniach analizujących częstość stosowania suplementów wśród młodych ludzi (p<0,01) [11] oraz we wrocławskim badaniu (p=0,023).

Większość studentów stosuje preparaty „na pamięć” w okresie sesji (41,7%), a także nieregularnie przez cały rok (33,3%). Powodami przyjmowania ich były: duża liczba egzaminów w krótkim czasie, przeświadczenie, że ich stosowanie pozwoli zrealizować plany naukowe oraz chęć dbania o własne zdrowie. Do preparatów wpływających na układ nerwowy i koncentrację należą m.in. „kofeina, lecytyna, cholina, inozytol, tauryna, składniki czynne pozyskiwane z takich roślin jak np. żeń-szeń, guarana, a także witaminy C i E, magnez, aminokwasy, cynk, selen” [15] czy wyciąg z szałwii lub korzenia lukrecji gładkiej [16, 17]. Badani studenci najczęściej korzystali z magnezu (75%), żeń-szenia (47%), lecytyny (44%) oraz kompleksu witamin i minerałów (42%). Stosowanie preparatów wieloskładnikowych (np. magnez i wit. B6) było bardziej popularne niż preparatów jednoskładnikowych. Ten wybór potwierdzają badania dot. suplementacji diety wśród studentów, badania analizujące częstość stosowania suplementów wśród młodych ludzi [5,11] oraz badania własne. W badaniu oceniającym czynniki wpływające na zakup i stosowanie preparatów witaminowo-mineralnych przez uczniów szkół policealnych, podobnie jak w badaniu własnym, najchętniej wybieranymi postaciami suplementów były kolejno tabletki, drażetki, kapsułki (51,1% vs. badanie własne − tabletki − 88,9%, kapsułki − 22,2%), następnie tabletki musujące (36,2% vs. badanie własne – 47,2%) [18].

Badania CBOS wskazują, że 52% obywateli Polski stosując po raz pierwszy lek dostępny bez recepty, czasami konsultuje jego użycie z lekarzem lub farmaceutą [19]. W badaniach gdzie respondentami byli uczniowie i studenci ponad połowa samodzielnie i bez konsultacji z lekarzem podjęła decyzję o podjęciu suplementacji diety [12, 20]. W badaniach wśród studentów, oceniających motywy stosowania wybranych suplementów diety, wynikało że 26% respondentów konsultowało stosowanie preparatów z lekarzem [13]. W autorskim badaniu prawie co trzeci (30,6%) decydował się na samodzielne podjęcie decyzji o samoleczeniu, co czwarty deklarował skonsultowanie decyzji z farmaceutą, a co piąty z lekarzem.

W badaniu CBOS 71% zdaje sobie sprawę, że leki i preparaty dostępne bez recepty mogą mieć negatywny wpływ na zdrowie [19]. W badaniu opublikowanym na stronie Państwowej Agencji Prasowej tylko ankietowanych 23,1% uważało, iż suplementy diety są całkowicie bezpieczne, a 45% było zdania, że stosowanie takich preparatów może nieść za sobą pewne zagrożenia [12]. W autorskim badaniu ponad połowa twierdziła, że suplementy „na pamięć i koncentrację” są bezpieczne, ale tylko pod warunkiem przestrzegania zaleceń dotyczących stosowania. 16,7% respondentów przyznaje się, że przekroczyło zalecane dawkowanie.

W raporcie CBOS 69% ankietowanych deklaruje czytanie ulotek [19]. W badaniu przeprowadzonym wśród studentów Uczelni Medycznej, dotyczącej czynników decydujących o zakupie suplementów diety aż 81,8% respondentów przyznało, że zawsze przed zażyciem preparatu czyta załączoną informację [21]. W autorskim badaniu ten odsetek był niższy i stanowił 3/4 studentów.

Powszechnie wiadomo, że  tylko dawka czyni, że dana substancja jest trucizną (łac. Dosis facit venenum). Długotrwałe i niekontrolowane stosowanie niektórych suplementów diety może wiązać się z wystąpieniem niepożądanych skutków ubocznych. W autorskim badaniu co czwarty student nie wiedział, jak długo należy stosować suplementy diety wzmacniające pamięć, by zauważyć oczekiwany efekt. Natomiast co piąty respondent (22,2%) twierdził, że po około tygodniu stosowania zauważał pożądane rezultaty. Wymieniano wśród nich: poczucie przypływu energii (66,7%), bezproblemowe zdanie egzaminów (47,2%) oraz możliwość dłuższego uczenia się (27,8%).

W prasie popularnej można znaleźć wiele artykułów na temat niefarmakologicznych sposobów osiągnięcia poprawy pamięci i koncentracji. Wśród nich wymienia się: wodzenie oczami ósemek, słuchanie języków obcych, ćwiczenia umysłu, gra w skojarzenia, oddychanie przeponą, zmiana codziennych nawyków, aktywność fizyczna, stosowanie zbilansowanej diety, zjedzenie kostki czekolady, wypicie napoju z kofeiną, żucie gumy czy wyspanie się [22–24]. Wpływ np. aktywności fizycznej ma udowodnione korzyści przy utrzymaniu kondycji mózgu. Ćwiczenia poprawiają przepływ krwi w mózgu, zwiększają objętość hipokampa i wspomagają proces neurogenezy. Wysoki poziom aktywności fizycznej jest powiązany ze zmniejszonym ryzykiem rozwoju chorób neurodegeneracyjnych np. choroby Alzheimera [25].

Ponad połowa badanych (54,1%) uważa, że stosowanie odpowiedniej diety może trwale poprawić sprawność mózgu, jednak próbowało ją zastosować niecałe 10%. Według ankietowanych regularne spożywanie odpowiednich produktów, tj.: orzechów włoskich (72%), ryb (70%), nasion dyni (53%), ma wpływ na długotrwałe zwiększenie wydolności intelektualnej. Dieta, która wpływa na zapamiętywanie w głównej mierze opiera się o: owoce zawierające antyoksydanty, produkty z zawartością kurkuminy, katechiny (np. zielona herbara), resweratrolu (np. czerwone wino), choliny (np. żółtka jaj), antocyjanów (np. granatowe i fioletowe owoce) i jednonienasyconych tłuszczów (np. orzechy) [26].

Wśród studentów objętych opisywanym badaniem to słuchanie muzyki i zjedzenie czegoś słodkiego stanowiło podstawę działań sprzyjających poprawie pamięci i koncentracji, następnie wymieniano: spacer (96%) oraz wypicie mocnej kawy (71%).

Wyniki badań dotyczących skuteczności dosyć kontrowersyjnego sposobu przyswajania wiedzy, jakim jest nauka po spożyciu niewielkich ilości alkoholu, są rozpowszechnione w prasie popularnej [24]. Z badań wynikało, że kobiety okazyjnie pijące alkohol wykazywały niższy poziom depresji, wyższą samoocenę zdrowia, lepiej wykonywały codzienne zadania oraz wyżej oceniały sprawność pamięci. Ponadto osiągały lepsze wyniki w testach funkcji wykonawczych: uwagi, koncentracji, umiejętności psychomotorycznych, zdolności werbalnych i asocjacyjnych [27]. Informacja o tym sposobie wspomagania uczenia była znana co drugiemu studentowi, natomiast co jedenasty z niej skorzystał.

Kolejną metodą budzącą wątpliwości jest zażywanie leków niezgodnie z ich przeznaczeniem w celu osiągnięcia efektu stymulującego mózgu. Do grupy takich preparatów zalicza się efedrynę, pseudoefedrynę, kodeinę oraz dekstrometorfan [28]. Z zastosowaniem leków w tym celu spotkał się co dziesiąty student. Najpopularniejszymi w ich otoczeniu była pseudoefedryna (31,8%) oraz kodeina (18,2%).

WNIOSKI

Studenci deklarują mniejsze spożycie suplementów diety i leków OTC (55%) niż statystyczny Polak (89%). Stosowanie preparatów wśród studentów było skorelowane z płcią- częściej występowało wśród kobiet.

Wymagania stawiane przez współczesny świat zmuszają do dbałości o własne zdrowie, w tym również o kondycję umysłową. Młodzież akademicka, od której wymaga się szybkiego i efektywnego przyswajania wiedzy jest szczególnie zobligowana do dbałości o kondycję umysłową. Studenci odczuwając potrzebę poprawy pamięci i koncentracji sięgają po metody niefarmakologiczne (65%). W badaniu zaobserwowano, że te działania w większości były skierowane na czerpanie przyjemności (słuchanie muzyki, spacer, zjedzenie czegoś słodkiego, wypicie kawy), a nie na wykonywanie wysiłku, tj. ćwiczeń umysłowych. Niechęć do podejmowania wysiłku potwierdza się również przy stosowaniu diety wspomagającej pamięć. Studenci wiedzą, jakie produkty włączone do ich diety wpływają pozytywnie na sprawność umysłową. Ponad połowa jest przekonana o ich skuteczności, jednak próbował stosować tę dietę tylko co dziesiąty respondent.

Zakładana hipoteza, iż korzystanie ze środków „na pamięć i koncentrację” wśród studentów jest znacznie wyższe niż wśród ogółu Polaków potwierdziła się. W badaniu co trzeci student i co dziesiąty Polak stosuje suplementy diety i leki OTC w celu poprawy pamięci i koncentracji. Studenci, chcąc podołać zadaniom akademickim (szczególnie podczas sesji egzaminacyjnej) oraz z powodu dbałości o własne zdrowie, odczuwają potrzebę suplementacji takimi środkami. Podczas stosowania suplementacji zauważają efekt przypływu energii oraz mają poczucie łatwiejszego zdania egzaminów. Młodzież akademicka upodobała sobie preparaty wieloskładnikowe w postaci tabletek, w których wiodącymi składnikami były: magnez, żeń-szeń oraz lecytyna. Poprawa pamięci i koncentracji spowodowana wypiciem niewielkich ilości alkoholu i nauka w takim stanie jest znana co drugiemu studentowi, aczkolwiek tylko nieliczni zadeklarowali, że tę metodę wprowadzili w życie. Równie niepopularne wśród studentów jest stosowanie leków w sposób niezgodny z ich przeznaczeniem. Niewielu z nich deklarowało, że w ich środowisku jest to praktykowane.

W najbliższym czasie rekomendowane byłoby ponowne przeprowadzenie badań, które umożliwiłyby rozszerzenie grupy badanej o studentów ze wszystkich województw. Zasadne byłoby również ustalenie wpływu zróżnicowania profilu kształcenia przy podejmowaniu farmakologicznych i niefarmakologicznych metod poprawy pamięci i koncentracji.

Kolejnym krokiem do ustrukturyzowania wiedzy na temat stosowanych metod poprawy pamięci i koncentracji, byłoby podjęcie kompleksowych badań na poziomie szkół średnich i podstawowych, a także rozpropagowanie niefarmakologicznych sposobów poprawy pamięci i koncentracji.

PIŚMIENNICTWO

1. Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia Dz.U. z 2006 r. nr 171, poz. 1225.

2. Centrum Badania Opinii Społecznej. Leki dostępne bez recepty i suplementy diety, nr 158/2016. Warszawa; 2016.

3. Rynek suplementów diety czekają ograniczenia. [dostęp: 12.11.2018 r.]. Dostępny w Internecie: http://www.rynekzdrowia.pl/Farmacja/Rynek-suplementow-diety-czekaja-ograniczenia,171808,6.html

4. NIK o dopuszczeniu do obrotu suplementów diety. [dostęp: 04.04.2018]. Dostępny w Internecie: https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/nik-o-dopuszczaniu-do-obrotu-suplementow-diety.html.

5. Sigłowa A, Bertrandt B, Conder M, Bertrandt K, Lisiecka A, Kubiak P, Urbańska A. Suplementacja diety wśród studentów. Żywność Nauk Technol Jakość. 2009;4(65):236–249.

6. Bieżanowska-Kopeć R, Leszczyńska T, Kopeć A. Suplementacja diety studentów wyższych uczelni województwa małopolskiego witaminami i/lub składnikami mineralnymi. Żywność Nauk Technol Jakość. 2010;4(71):132–140.

7. Kardjalik K, Bryła M, Maniecka-Bryła I. Zachowania zdrowotne związane z odżywianiem oraz występowanie nadwagi i otyłości w grupie studentów. Probl Hig Epidemiol. 2012;1(93):71–79.

8. Ciszek P, Duma P. Analiza stosowania suplementów diety i świadomości zagrożeń wynikających z ich pobrania wśród studentów Uniwersytetu Rzeszowskiego. Bromat Chem Toksykol. 2013;3(46):404–412.

9. Kowalik M, Mendyk K, Klimek M, Antos-Latek K, Pagacz K, Lewicki M, Obel E..Popularność oraz powody stosowania suplementów diety w populacji studentów w wieku 19–26 lat. Piel Zdr Publ . 2016;6(4):295–299.

10. Myrcik D, Trzepizur M, Makarska J et al. Dietary supplementation among university students of Silesian and Lesser Poland Voivodeships. In: Wellness and age. Lublin: Wydawnictwo Naukowe NeuroCentrum, 2016, 89–101.

11. Wawryk-Gawda E, Budzyńska B, Lis-Sochocka M, Chylińska-Wrzos P, Zarobkiewicz M, Jodłowska-Jędrych B. Suplementy diety – ocena konsumencka na podstawie badania ankietowego. Przegl Epidemiol. 2018;72(1):93–103.

12. Wilczewska B, Cybulski M, Krajewska-Kułak E.Wiedza uczniów i studentów z Białegostoku na temat stosowania suplementów diety. Med Rodz. 2015;4(18):165–171.

13. Wybieralska K. Determinanty stosowania witaminowo-mineralnych suplementów diety oraz napojów funkcjonalnych przez wybrane grupy konsumentów. Probl Hig Epidemiol. 2014;95(1):70–74.

14. Kozłowski P, Kozłowska M, Kozłowska K. Ocena powszechności stosowania suplementów diety wśród młodych osób dorosłych. J Educ Heal Sport. 2017;8:106–113.

15. Bojarowicz H,,Dźwigulska P. Suplementy diety. Część II. Wybrane składniki suplementów diety oraz ich przeznaczenie. Hygeia Public Heal . 2012;47(4):433–441.

16. Zdrojewicz Z, Pypno D, Bugaj B, Cabała K, Waracki M. Próby zastosowania szałwii w leczeniu zaburzeń poznawczych i choroby Alzheimera. Post Fitoter. 2015;4(16):263–267.

17. Kucharska-Ambrożej K. Aktualny stan wiedzy na temat chemizmu i aktywności biologicznej lukrecji gładkiej Glycyrrhiza glabra L. Post Fitoter . 2017;18(2):158–164.

18. Kościołek A, Hartman M, Spiołek K, Kania J, Pawłowska-Góral K. Ocena czynników wpływających na zakup i stosowanie preparatów witaminowo-mineralnych przez uczniów szkół policealnych. Bromat Chem Toksykol. 2011;44(3):987–992.

19. CBOS: 89 proc. Polaków stosuje leki dostępne bez recepty i suplementy. [dostęp:11.01.2017]. Dostępny w Internecie: http://www.pap.pl/aktualnosci/news,712621,cbos-89-proc-polakow-stosuje-leki-dostepne-bez-recepty-i-suplementy.html.

20. Krejpcio Z, Staniek H, Chmielewska A. Ocena powszechności spożycia suplementów diety w wybranych grupach studentów. Probl Hig Epidemiol. 2013;94(3):622–625.

21. Spiołek K, Kościołek A, Kania J, Hartman M, Pawłowska-Góral K. Czynniki decydujące o zakupie suplementów diety zawierających witaminy i składniki mineralne przez studentów Śląskiego Uniwersytetu Medycznego. Rocz PZH. 2011;62(1):37–40.

22. Mózg 9 patentów na poprawę pamięci i koncentracji. [dostęp: 04.04.2018]. Dostępny w Internecie: https://www.menshealth.pl/zdrowie/Mozg-9-patentow-na-poprawe-pamieci-i-koncentracji,5099,3.

23. 10 sposobów na poprawę pamięci i sprawności umysłu. [dostęp: 04.04.2018]. Dostępny w Internecie: http://wyborcza.pl/10,82983,19771807,10-sposobow-na-poprawe-pamieci-i-sprawnosci-umyslu.html.

24. Pamięć na wspomaganiu. [dostęp: 04.04.2018]. Dostępny w Internecie: http://zwierciadlo.pl/zdrowie/porady/pamiec-na-wspomaganiu.

25. Cass SP. Alzheimer’s Disease and Exercise: A Literature Review. Curr Sport Med Rep. 2017;16(1):19–22.

26. Mózg w formie – 35 produktów na pamięć i koncentrację. [dostęp: 04.04.2018]. Dostępny w Internecie: https://www.womenshealth.pl/zdrowie/Mozg-w-formie-35-produktow-na-pamiec-i-koncentracje,5216,4.

27. McDougall GJ, Becker H, Areheart KL. Older women’s cognitive and affective response to moderate drinking. Int J Geriatr Psychiatry. 2004;19(11):1095–102.

28. Piątek A, Koziarska-Rościszewska M, Zawilska JB. Rekreacyjne używanie leków dostępnych w odręcznej sprzedaży: odurzanie i doping mózgu. Alcohol Drug Addict. 2015;28(1):65–77.

Konflikt interesów:

Wszyscy Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Autor korespondujący

Justyna Jeżewska

Zakład Medycznych Nauk Społecznych

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

ul. Bartla 5, 51-618 Wrocław
tel.: 71 784 18 15
e-mail:
jezewska.justyna@gmail.com

Nadesłano: 29.08.2018

Zaakceptowano: 25.10.2018

Źródło: opracowanie własne

Ryc. 1. Składniki spożywanych suplementów i leków OTC (pytanie wielokrotnego wyboru).

Źródło: opracowanie własne

Ryc. 2. Sposoby wspomagania pamięci i koncentracji wśród osób korzystających z metod niefarmakologicznych (pytanie wielokrotnego wyboru).

Źródło: opracowanie własne

Ryc. 3. Opinia respondentów nt. produktów, które regularnie wprowadzone do diety zwiększają wydolność intelektualną (wg respondentów).

Źródło: opracowanie własne

Ryc. 4. Deklarowane powody przyjmowania preparatów poprawiających pamięć i koncentrację (pytanie wielokrotnego wyboru).