THE MEDIA INFLUANCE ON THE MODIFICATION OF THE DIET IN YOUNG WOMEN

Agata Bilińska1, Paweł Dobrakowski2, Brygida Adamek1, Barbara Rybus-Kalinowska1, Michał Becelewski1, Beata Łabuz-Roszak1

1KATEDRA I ZAKŁAD PODSTAWOWYCH NAUK MEDYCZNYCH, WYDZIAŁ ZDROWIA PUBLICZNEGO W BYTOMIU, ŚLĄSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W KATOWICACH, BYTOM, POLSKA

2INSTYTUT PSYCHOLOGII, WYŻSZA SZKOŁA HUMANITAS, SOSNOWIEC, POLSKA

Streszczenie

Wstęp: Większość przedstawicieli młodego pokolenia używa masmediów jako narzędzia do komunikacji, inspiracji oraz wyrażania samego siebie. Oprócz pozytywnych funkcji, internet może przyczyniać się do kreowania nierealnych wzorców i motywacji do zmiany zachowań, w tym żywieniowych.

Cel pracy: Ocena, czy w grupie młodych dorosłych kobiet media mają wpływ na akceptację własnego ciała, samopoczucie oraz zmianę sposobu odżywiania.

Materiał i metody: Grupę badaną stanowiło 150 studentek Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Anonimowe badanie ankietowe przeprowadzono za pomocą autorskiego kwestionariusza.

Wyniki: Treści znajdowane w Internecie u ponad połowy badanych powodowały zauważalną zmianę nastroju, były źródłem inspiracji i wiedzy na temat sposobów odżywiania. Znajdowane w mediach treści u ponad połowy stały się mobilizacją do podjęcia działań w celu redukcji masy ciała. Niemal wszystkie (98%) badane wyraziły przekonanie, że mass media kreują nierealny obraz współczesnej kobiety, ale równocześnie utożsamiały one piękno i szczęście z byciem osobą szczupłą.

Wnioski: Internet staje się głównym źródłem inspiracji do zmiany stylu życia, a zarazem wiedzy młodych kobiet na temat sposobów redukcji masy ciała. Media wywierając wpływ na zachowania żywieniowe młodych kobiet mogą mieć istotny udział w powstawaniu zaburzeń odżywiania.

Abstract

Introduction: Most of young women use mass media for communication, as a source of inspiration and a way of expressing themselves. Besides the common advantages, the Internet can trigger eating disorders among women. The aim of the study was to investigate whether mass media influence the acceptance of one’s body, state of being as well as the occurrence of eating disorders among female students.

Materials and methods: The subject of the study were female students of the University of Silesia in Katowice (150 students; Faculty of Social Science). The study was carried out by using the self-constructed questionnaire.

Results: Content found on the Internet caused a noticeable change in mood in more than half of the respondents, was a source of inspiration and knowledge about diet. Media content became a mobilization to take action to reduce body mass in more than half of them. Almost all (98%) of respondents expressed the belief that mass media create an unreal image of a contemporary woman, but at the same time they equated beauty and happiness with being a slim person.

Conclusions: The Internet is becoming the main source of inspiration for changing the lifestyle and, at the same time, the knowledge of young women on how to reduce weight. The media influencing the nutritional behavior of young women can have a significant contribution to the development of eating disorders.

 

Public Health Forum 2018;IV(XII)3(46):125-130

WSTĘP

Kult szczupłej, wysportowanej sylwetki oraz przekonanie, że wygląd zewnętrzny decyduje o odniesieniu sukcesu w życiu są ostatnio szeroko propagowane w gwałtownie rozwijających się środkach masowego przekazu. Najpotężniejszy z nich − internet − zaczyna funkcjonować jako medium kreujące i propagujące wizerunek nowoczesnego człowieka [1]. Różne aspekty zdrowego stylu życia, w tym przede wszystkim kwestia aktywności fizycznej oraz zdrowego odżywiania, poruszane są regularnie w radiu, prasie i telewizji. Można więc stwierdzić, że poprzez kampanie medialne zwiększa się świadomość odbiorców, co docelowo ma przynieść pożądane modyfikacje stylu życia i poprawę kondycji zdrowotnej społeczeństwa. Poszczególne media mają swoich zwolenników, jednak zwykle pożądana jest wiedza podawana w sposób szybki i uproszczony. Wiedza fachowa czy specjalistyczne stwierdzenia mogą być dla użytkownika spoza świata medycznego zbyt skomplikowane, a co za tym idzie nieużyteczne. Tym, co odróżnia internet od pozostałych mediów jest ponadto możliwość szybkiej interakcji z innymi użytkownikami, dlatego też jest najbardziej atrakcyjny dla ludzi młodych. Pierwotnie jego dostępność była ograniczona do sprzętu, jakim był komputer, znajdujący się głównie w ,,zaciszu domowym”. Obecnie dostęp do internetu możliwy jest poprzez odbiorniki telewizyjne, tablety i telefony, a w miejscach publicznych zapewnia go również sieć wi-fi (bezprzewodowa sieć komputerowa). Taka infrastruktura sprawia, że użytkowanie internetu staje się potencjalnie nieograniczone [2].

Propagowane poprzez Instagram, Facebook, Pinterest, Snapchat − narzędzia mediów społecznościowych − nowoczesne standardy pięknej sylwetki, sposobu odżywiania się i stylu życia w konsekwencji kształtują światopogląd, estetykę i tożsamość użytkownika. Młodzi ludzie nie posiadają jeszcze całkowicie ukształtowanego systemu wartości oraz nie są świadomi tego, że to, co widzą w mediach, może być obrazem zmanipulowanym. Z jednej strony zmasowany zalew określonego zestawu informacji, a z drugiej trudności z przełożeniem tych treści na własne osiągnięcia, stają się źródłem frustracji. Równocześnie, szczególnie wśród młodych osób, obserwowane jest narastanie zjawiska zaburzeń odżywiania. Problem jest złożony, ale w poszukiwaniu jego źródeł należy zwrócić szczególną uwagę na wzorce kultury zachodniej, które propagowana są w mediach i poprzez nie.

W 1996 roku profesor Cialdini opracował sześć reguł, które opisują zasady oddziaływania na ludzi w trakcie procesu komunikacji społecznej [3]. Reguły te obserwować można w interakcji pomiędzy użytkownikami, na przykład aplikacji Instagram.

1. Społeczna reguła słuszności – jeśli inni ludzie postępują w pewien sposób, oznacza to, że ten sposób jest prawidłowy. Tę regułę obserwuje się w relacjach pomiędzy trenerami a ich podopiecznymi.

1. Reguła lubienia i sympatii − skłonność do ulegania wpływom osób nam podobnych i lubianych przez nas. Przykładem jej zastosowania jest udział osób szanowanych i lubianych w reklamach zachęcających użytkowników/ konsumentów do kupna jakiegoś produktu lub udziału w określonych aktywnościach.

2. Reguła wzajemności − wynika z tzw. prawa odwzajemniania, czyli wewnętrznego przymusu odwzajemnienia się za coś, co dla nas zrobiono. W „rzeczywistości instagramowej” przedstawia się tak: like for like; follow for follow. Można rozumieć to w sposób następujący – coś za coś, na przykład obserwacja profilu za obserwację profilu; interakcja pomiędzy użytkownikami.

3. Reguła zaangażowania i konsekwencji − podążanie za działaniami, w które się już zaangażowaliśmy. Konsekwentnie obserwuje się innych użytkowników, śledząc ich codzienność.

4. Wpływ autorytetu − uleganie wpływom autorytetów, np. trenerzy, aktorzy, blogerzy. Młodzi ludzie bardziej ufają swoim autorytetom − nawet, jeśli przekazywana wiedza z zakresu żywienia i aktywności fizycznej nie jest podparta publikacjami naukowymi − niż specjalistom w tej dziedzinie.

5. Reguła niedostępności − większa atrakcyjność rzeczy trudno dostępnych. Obraz idealnego ciała na zdjęciach publikowanych w mediach społecznościowych jest często dla użytkowników niedostępny, co tym bardziej potęguje jego atrakcyjność i wpływa na poczucie estetyki młodych ludzi. Ten mechanizm może prowadzić do zaburzeń odżywiania u osób, dla których dążenie do osiągnięcia idealnej sylwetki staje się celem nadrzędnym. Równocześnie indywidualne potrzeby, zainteresowania, upodobania zostają wyparte przez wzorce narzucone w mediach.

Rozwój mediów społecznościowych i lansowany w środkach masowego przekazu wzorzec osoby idealnej zbiega się z narastaniem zjawiska zaburzeń odżywiania, które przybiera rozmiary problemu społecznego. Do najczęstszych zaburzeń odżywiania obecnie należą: anoreksja, bulimia, ortoreksja, bigoreksja i kompulsywne objadanie się.

Anoreksja, inaczej jadłowstręt psychiczny, częściej obserwowana jest u młodych kobiet niż u mężczyzn. Zaburzenie to wynika z celowego unikania pokarmów, co prowadzi do utraty masy ciała lub jej podtrzymania na poziomie co najmniej 15% poniżej normy dla wieku oraz wzrostu. Podczas rozwoju choroby obserwuje się postępujący, często gwałtownie, spadek masy ciała, obniżenie nastroju i napędu. Osoby z anoreksją w swych działaniach kierują się nierzeczywistym obrazem własnego ciała, a dokładniej uważają się za otyłe. Na podstawie takiego przekonania podejmują „działania naprawcze” − redukują ilość przyjmowanych posiłków, usuwając z diety produkty uważane przez siebie za źródło nadmiernej ilości kalorii, podejmują nadmierną aktywność fizyczną, która ma na celu przyspieszenie redukcji tkanki tłuszczowej – niezależnie od rzeczywistego odsetka tej tkanki składającego się na masę ciała [4]. Ciągła obawa, że mógłby nastąpić nawet minimalny wzrost masy ciała prowadzi w konsekwencji do jadłowstrętu − unikania spożywania pokarmów przez chorych. W tych działaniach Internet stanowi bardzo pomocne medium. To tam znajduje się ogrom informacji pod hasłem: ,,jak schudnąć”. Osoby zainteresowane, najczęściej młode dziewczyny, wspierają się w przeprowadzaniu głodówek, tworząc przy tym społeczność pro-ana. Według lekarzy i psychologów niebezpieczne jest to, że zwolennicy pro-ana nie uważają anoreksji za chorobę, lecz za styl czy filozofię życia. W Internecie funkcjonują fora wsparcia, w których ludzie wymieniają się przepisami, ćwiczeniami fizycznymi oraz okazują sobie wzajemne wsparcie w dążeniu do ,,idealnej” sylwetki.

Bulimia polega na przesadnej koncentracji wokół tematyki jedzenia, z obsesyjną potrzebą kontrolowania własnej masy ciała oraz z okresowymi epizodami niekontrolowanego napadu kompulsywnego objadania się. Po takim napadzie pacjent podejmuje szereg czynności umożliwiających pozbycie się spożytego pokarmu: prowokowanie/wymuszenie wymiotów, zastosowanie środków przeczyszczających, odwadnianie czy okresowe głodówki. Osoby chore na bulimię nie wykazują obniżonej (poniżej norm w stosunku do wzrostu i wieku) masy ciała. Często objadają się w samotności, spożywając posiłki bogate w węglowodany proste i tłuszcze, na przykład ciastka, lody, hamburgery. Nie spożywają standardowych potraw z bliskimi, mają problemy z odczuwaniem głodu oraz nasycenia. Akt objadania się kończy zazwyczaj w momencie dyskomfortu, czasami bólu związanego z nadmiarem pokarmu w żołądku. To z kolei przyczynia się do poczucia winy i strachu przed zwiększeniem się masy ciała. Dlatego pacjenci przeplatają dni objadania się z dniami prowadzenia skrupulatnej diety lub całkowitego niejedzenia [5].

Zaburzenia odżywiania typu ortoreksja charakteryzują się przesadną, nadmierną, a wręcz obsesyjną uwagą skierowaną w kierunku zdrowego odżywiania i zdrowej żywności. Takie nastawienie przeradza się w lęk przed żywnością wysoko przetworzoną, obfitującą w tłuszcz, konserwanty, chemiczne dodatki oraz taką, którą chory na ortoreksję subiektywnie uważa za niezdrową, szkodliwą. Brak możliwości spożycia żywności uważanej za zdrową jest jednoznaczne z rezygnacją zjedzenia czegokolwiek innego. Konsekwentne utrzymywanie takiej postawy może prowadzić do wielu niedoborów i/lub niedożywienia, rozwoju stanów patologicznych na tym podłożu, a nawet śmierci. Ortoreksja zaliczana jest do zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych [7].

Przesadna koncentracja na osiąganiu rozbudowanej muskulatury w połączeniu z zaburzonym postrzeganiem własnych rozmiarów jest właściwa dla kolejnego zaburzenia odżywiania zwanego bigoreksją [8]. Obserwowana jest głównie u mężczyzn jako realizacja kultu wysportowanego ciała, które powinno się cechować odpowiednim wyglądem, wypracowanym w efekcie połączenia ćwiczeń kulturystycznych i odpowiedniego sposobu odżywiania. Instagram, jako narzędzie wpływu, coraz częściej promuje ideał silnej, wysportowanej sylwetki kobiecej, za czym idzie wzrost przypadków bigoreksji także u młodych kobiet. W przekonaniu naśladowców tego trendu taki wygląd koreluje z sukcesem, samoakceptacją oraz poczuciem spełnienia i szczęścia.

Kompulsywne objadanie się nazywane jest także wewnętrzną potrzebą nadmiernego spożycia pokarmu. Swoimi objawami przypomina bulimię. Cechą odróżniającą ten zespół od bulimii jest niepodejmowanie działań prowadzących do usunięcia z organizmu przyjętych wcześniej porcji pożywienia. Przyczyną nadmiernego objadania może być poczucie nudy i braku sensu oraz frustracja, smutek, poczucie bezsilności i złość, że nie udało się sprostać własnym/wykreowanym oczekiwaniom odnośnie przestrzegania diety redukcyjnej i aktywności fizycznej oraz osiągnąć idealnej sylwetki propagowanej w mediach [6].

Celem pracy było przeprowadzenie oceny, czy w grupie młodych kobiet w trakcie zdobywania wyższego wykształcenia korzystanie z mediów społecznościowych ma związek ze zmianami samopoczucia, wpływa na akceptację własnego ciała oraz sprzyja wywoływaniu zaburzeń odżywiania.

MATERIAŁ I METODY

Badanie przeprowadzono przy pomocy autorskiej, anonimowej ankiety adresowanej do osób spełniających założone kryteria włączenia: kobieta w wieku 18−28 lat, z uzyskanym wykształceniem średnim i w trakcie studiów wyższych. Ankieta stworzona na potrzeby badania składała się z dwóch części; pierwsza dotyczyła aspektów samooceny (17 pytań), natomiast druga dotyczyła wpływu mediów na zaburzenia odżywiania (7 pytań). Pytania miały strukturę pytania zamkniętego oraz jedno- i wielokrotnego wyboru.

Ostatecznie w badaniu wzięło udział 150 kobiet studiujących na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

Do analizy statystycznej użyto programu Microsoft Excel 2007 i Statistica.

WYNIKI

Spośród 150 kobiet uczestniczących w badaniu, 93 osoby (62%) były w wieku 21–24 lata, 39 (26%) − w wieku 25–28 lat, zaś 18 (12%) − znajdowało się w grupie poniżej 20. roku życia.

Pierwsza część ankiety dotyczyła samooceny. Aż 57 studentek (38%) oceniło swoje samopoczucie jako przeciętne, 48 ankietowanych (32%) zadeklarowało, że ich samopoczucie jest dobre, tylko 33 badane (22%) oceniło je jako bardzo dobre. Pozostałe 12 osób (8%) stwierdziło, że ich samopoczucie jest złe.

Następnie studentki zapytano, czy zwracają uwagę na swoją masę ciała. Aż 63 osoby (42%) wybrały odpowiedź – raczej tak, kolejne 51 (34%) – zdecydowanie tak, 30 (20%) – raczej nie i 6 (4%) − zdecydowanie nie. W tej samej grupie, 87 studentek (58%) posiadało masę ciała w przedziale 51–69 kg, 33 (22%) – poniżej 50 kg, 27 (18%) – w przedziale 70−79 kg, zaś 3 osoby (2%) – powyżej 80 kg. Równocześnie, oceniając aktualną masę ciała, 48 (32%) osób uważało ją za satysfakcjonującą. Aż 45 ankietowanych (30%) uważało się za osoby otyłe, 33 osoby (22%) wybrały odpowiedź – nie mam zdania i tylko 24 (16%) spośród badanych uważało się za osoby szczupłe.

Na pytanie o stosowanie diety redukcyjnej przez ankietowane, 60 osób (40,8%) przyznało, że już je wcześniej stosowało. Najczęściej wybieraną metodą było spożywanie produktów niskokalorycznych − 42 osoby (70%), w drugiej kolejności spożywanie produktów o niskiej zawartości tłuszczu oraz/lub węglowodanów – 33 osoby (55%). Tyle samo ankietowanych stosowało metodę nadmiernego wysiłku fizycznego oraz rygorystycznego ograniczenia spożywanego jedzenia. Na dietę opracowaną przez dietetyka zdecydowało się 21 studentek (35%). Tak samo liczne – po 15 (25%) kobiet – były grupy stosujące jako sposób odchudzania okresowe głodówki, wywoływanie wymiotów i nadużywanie środków odwadniających, przeczyszczających lub odchudzających.

Głównym źródłem informacji dla ankietowanych był internet (n=48; 72,7%), tylko 9 osób (13,6%) odpowiedziało, że wiedzę na temat żywienia czerpało od dietetyka, pozostałe 6 (9,1%) wybrało reklamy telewizyjne, zaś 3 (4,5%) – pisma kobiece jako kompendium wiedzy niezbędnej w redukcji nadmiernej masy ciała.

Spośród badanych młodych kobiet 102 osoby (69,4%) uważały, że mają prawidłowy stosunek do jedzenia; pozostałe 45 (30,6%) – nieprawidłowy.

Następnie zapytano, czy studentki dzieliły kiedykolwiek produkty na ,,dobre” i ,,złe”. 90 kobiet (61,2%) spośród ankietowanych wybrało odpowiedź – tak, natomiast pozostałe 57 (38,8%), nie dzieliło w ten sposób produktów spożywczych.

45 (30%) kobiet przyznało, że zdarzało im się oszukiwać bliskie osoby co do ilości spożywanych posiłków. Dla 45 (30,6%) respondentek odchudzanie stało się tak ważne, że inne życiowe sprawy zostały odstawione na bok.

Następne pytanie dotyczyło utożsamiania piękna i poczucia szczęścia z byciem szczupłą osobą. Respondentki zostały poproszone o zaznaczenie odpowiedzi – tak lub nie. Aż 111 kobiet (74%) zgodziło się z poglądem, iż piękno i szczęście utożsamiane jest z byciem szczupłym.

105 ankietowanych (70%) przyznało, że miewa poczucie winy po spożyciu posiłku obfitującego w tłuszcze i/lub węglowodany. Wśród wszystkich badanych kobiet, 78 (52%) miewało momenty kompulsywnego objadania się. 114 ankietowanych (77,6%) nie uważało się za osobę z zaburzeniami odżywiania. Pozostałe 33 kobiety (22,4%) rozpoznawały u siebie zaburzenia odżywiania.

Następny blok pytań dotyczył badania wpływu mediów na zaburzenia odżywiania u młodych kobiet. Pierwsze pytanie poruszało kwestię posiadania konta na jednym z portali społecznościowych. Wszystkie ankietowane osoby posiadały konto w aplikacji Facebook, z kolei 114 kobiet potwierdziło posiadanie profilu na Instagramie (76%), 90 studentek używało też komunikatora Snapchat (60%), a 45 (30%) – aplikację Pinterest. Odpowiedzi ankietowanych dotyczące najbardziej interesującej tematyki, dostępnej w mediach społecznościowych, przedstawiono na rycinie 1.

Kolejne pytanie dotyczyło wzorca estetycznego (modelka, celebrytka, aktorka), które dla respondentek mogły stanowić inspirację. 102 kobiety (68%), stwierdziły, że naśladują / inspirują się wybranym przez siebie wzorcem estetycznym, pozostałe uczestniczki badania zaprzeczyły takiemu zjawisku. 99 ankietowanych (66%) twierdziło, że zauważa u siebie zmianę nastroju po przeglądaniu treści dostępnych w internecie, reklamach telewizyjnych oraz prasie kobiecej.

Następnie studentki zostały zapytane, czy media wywierają wpływ na postrzeganie świata i siebie samej. Większość, bo aż 144 osoby (96%) przyznała, iż media wywierają istotny wpływ, natomiast tylko 6 osób (4%) stwierdziło, że przekaz medialny nie kreuje postrzegania świata i samej siebie.

Respondentki zostały również zapytane, czy są aktywne w masmediach; 102 ankietowane (68%) stwierdziły, że tak.

Ostatnie pytanie kwestionariusza dotyczyło problematyki kreowania nierealnego obrazu współczesnej kobiety. Większość ankietowanych zaznaczyła odpowiedź twierdzącą – 147 (98%). Tylko 3 (2%) osoby – przeczącą.

Wykazano obecność istotnej statystycznie korelacji pomiędzy stosowaniem diety redukcyjnej a czerpaniem wiedzy na temat żywienia z internetu (R=0,8; p<0,05). Ponadto istniała słaba korelacja pomiędzy utożsamianiem piękna i szczęścia z faktu bycia szczupłą osobą, a posiadaniem poczucia winy po spożyciu niezdrowych posiłków – obfitujących w tłuszcze oraz węglowodany (R=0,3; p<0,05). Posiadanie konta na portalach społecznościowych nie wpływało na samopoczucie badanych (R=0,17; NS).

DYSKUSJA

Popkulturowy obraz współczesnej kobiety narzuca normy, które dla sporej części odbiorców staja się wręcz imperatywem. Przede wszystkim są to nowoczesne standardy piękna. Wszechobecne media społecznościowe wytwarzają gotowy ,,produkt”, jakim jest nierealny kanon pewnej siebie, szczupłej i wysportowanej kobiety. Aplikacje typu Instagram, Snapchat, Facebook, Pinterest promują aktorki, piosenkarki, modelki, celebrytki, które dla wielu młodych kobiet stały się wzorem do naśladowania. Konfrontacja świata medialnego z rzeczywistym powoduje u kobiety zmiany w sposobie postrzegania samej siebie. Proces ten z kolei wywiera wpływ na zmiany samopoczucia, skłania do zmiany sposobu odżywiania oraz zaburza relacje między odżywianiem się a rzeczywistymi potrzebami człowieka.

W przeprowadzonej ocenie samopoczucia młodych kobiet aż 38% zadeklarowało, że jest ono ,,Przeciętne”. Tak samo wysoką punktację otrzymała odpowiedź ,,Raczej tak” i ,,Zdecydowanie tak” – w pytaniu ,,Czy zwraca Pani uwagę na swoją masę ciała”. Dla badanych kobiet ważne jest to, jak wyglądają, co rzutuje na ich samopoczucie. Podobne spostrzeżenia obserwuje się w badaniu Ostaszewskiej [9] oraz Rasińskiej i wsp., [10] z którego wynika, że porównywanie siebie z modelem współczesnej kobiety sukcesu o nienagannym wyglądzie powoduje pogorszenie samopoczucia oraz obniżenie poczucia własnej wartości.

Podobnie w pytaniu dotyczącym oceny aktualnej masy ciała przez respondentki, 30% uważało, że jest ona satysfakcjonująca, natomiast większa liczba badanych klasyfikowała siebie jako ,,osobę zbyt otyłą” (32%). Takie postrzeganie własnego ciała wynikać może z porównywania siebie z wyretuszowanymi zdjęciami zamieszczanymi w mass mediach. Problem ten staje się przedmiotem wielu badań [9, 11, 12].

Niniejsze badanie wykazało, że aż dla 72,7% ankietowanych to internet stanowił źródło informacji na temat modyfikacji sposobu odżywiania. Nie była to więc wiedza fachowa, podparta badaniami naukowymi, lecz ogólnodostępne posty osób, niekoniecznie posiadających kwalifikacje z zakresu żywienia człowieka. Konsekwencją dobrania sposobu odżywiania niewłaściwego do aktualnych potrzeb organizmu jest niedobór składników odżywczych oraz brak energii i pogorszenie samopoczucia. Badania Sińskiej również wykazują, że większa część stosowanych diet jest niezgodna z zasadami zdrowego odżywiania [13].

Studentki były też pytane, czy dzielą produkty na ,,dobre” i ,,złe”. 61,2% ankietowanych udzieliło odpowiedzi twierdzącej. Można zauważyć, że reklama i marketing w mediach społecznościowych odgrywają bardzo ważną rolę w komponowaniu diety przez odbiorców, którzy z kolei subiektywnie dzielą produkty na „dobre” i „złe”, odrzucając przy tym potencjalnie ważne składniki odżywcze, na przykład nabiał oraz pszenicę. Dokonywanie selekcji poprzez podział produktów obserwuje się zwłaszcza wśród ortorektyków [7].

Bardzo ważne zagadnienie stanowi utożsamianie piękna i szczęścia z byciem szczupłą osobą. W masmediach pokazywane są przede wszystkim młode oraz szczupłe modelki. Ich aktywność na portalach społecznościowych skupia się przede wszystkim na pracy, życiu codziennym, podróżach, zarówno prywatnych, jak i służbowych, prowadzeniu zdrowego trybu życia i osiąganiu wielu kontraktów reklamowych, odbieranych jako sukces zawodowy. W taki sposób definiowane zostaje poczucie piękna i szczęścia (piękno − jako ciało kobiety, szczęście − jako dostatek i zdrowie). Ładna sylwetka kojarzona jest z sukcesem, natomiast nadwaga, otyłość – z porażką, niedopasowaniem do wzorca współczesnej kobiety [14]. W badaniu Majdy i wsp. większość (87%) ankietowanych zgadzała się ze stereotypem propagowanym w mediach, podobne przekonanie podzielała większość respondentek w niniejszym badaniu (74%).

Nieco ponad połowa (52%) badanych przyznała, iż miewa momenty niekontrolowanego spożywania pokarmu w ilości zbyt dużej w stosunku do aktualnych potrzeb organizmu. Nie zawsze jednak jest to łączone z zaburzeniami odżywiania, ponieważ często zdarza się, że potrawa posiada wysokie walory sensoryczne, czego powodem może być chęć zjedzenia jej w większej ilości [6]. Natomiast 70% studentek miewa poczucie winy po spożyciu posiłku kalorycznego, bogatego w tłuszcze oraz węglowodany. Podobnie w badaniu Makary – Studzińskiej i wsp. potwierdzono, że odstępstwo od diety wpływa na samopoczucie u osób, które ją stosują [15].

Spośród wszystkich badanych aż 96% wyraziło przekonanie, że media wywierają zasadniczy wpływ na postrzegania świata i samej siebie. Propagowane tam wzorce estetyczne stały się inspiracją dla 68% kobiet badanej grupy. Romanowska-Tołłoczko w badanej grupie zaobserwowała tę samą zależność − aż 77% dziewcząt przyznało, iż istnieje silne oddziaływanie przekazów w mediach na postrzeganie siebie i koleżanek oraz ogólnie kobiety [16].

W grupie respondentek około 1/3 posiada konto na minimum jednym z portali społecznościowych, jednak nie zamieszcza tam postów i nie podejmuje aktywności. Można założyć, iż konto służy wtedy jedynie do obserwowania materiałów udostępnianych w internecie. Pomimo to, 98% spośród wszystkich przebadanych kobiet (zarówno aktywnych, jak i biernych uczestniczek) uważało, że środki masowego przekazu kreują nierealny obraz współczesnej kobiety [16]. W badaniach Horeckiej – Lewitowicz i wsp. oraz Gajtkowskiej około połowa respondentek przyznała, że to właśnie informacje zawarte w internecie miały wpływ na kształtowanie się wyobrażeń na temat idealnej sylwetki, a w ślad za tym – na ich samopoczucie [17, 18].

WNIOSKI

1. Internet staje się głównym źródłem inspiracji do zmiany stylu życia, a zarazem wiedzy młodych kobiet na temat sposobów redukcji masy ciała.

2. Media wywierając wpływ na zachowania żywieniowe młodych kobiet mogą mieć istotny udział w powstawaniu zaburzeń odżywiania.

Piśmiennictwo

1. Karwat M. Kulturowe instrumentarium panowania. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2002.

2. Butkiewicz M, Konopacka S. Manipulacja w mediach. Opole: Wydawnictwo SCRIPTORIUM, 2012.

3. Cialdini RB. Wywieranie wpływu na ludzi. Teoria i praktyka. Warszawa: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2007.

4. Gawęcki J. Żywienie człowieka. Podstawy Nauki o Żywieniu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, 74-82.

5. Abraham S, Llewelyn-Jones D. Bulimia i anoreksja. Warszawa: Prószyński i S-ka, 1999.

6. Koszowska A, Dittfeld A, Zubelewicz-Szkodzińska B. Psychologiczny aspekt odżywiania oraz wpływ wybranych substancji na zachowania i procesy myślowe. Hygeia Public Health 2013;48(3). URL: http://www.h-ph.pl/pdf/hyg-2013/hyg-2013-3-279.pdf. DOI. Pobrane: 10.05.2018.

7. Kałędkiewicz E, Doboszynska A. Ortoreksja na tle innych zaburzeń odżywiania. Forum Medycyny Rodziennej 2013;6:307-315.

8. Urlych I. Wielka bigoreksja – w wielkiej sieci. Wych Fizy i Zdrow. 2013;1:20-25.

9. Ostaszewska A. Popkulturowe ramy tożsamości. Media, kultura popularna, internet, jako nowe środowiska ksztłtowania tożsamości: 2012. Ośrodek Rozwoju i Komunikacji. URL: http://sp12.sosnowiec.pl/images/artpopkulturowe.pdf. Pobrane: 10.05.2018

10. Rasińska R, Nowakowska I, Głowacka-Rębała A. Postrzeganie własnego ciała przez młodzież akademicką. Zdrowie Dobrostan 3/2013. Dobrostan Umysł, Uroda. URL: file:///C:/Users/Agata/Desktop/LICENCJAT%20SUM/Badania%20naukowe/rasińska_r3p.pdf. Pobrane 08.06.2018.

11. Pilecki M, Józefik B, Sałapa K. Kontekst kulturowy zaburzeń odzywiania się – badania własne. Psychiatria Polska 2012;47(2):189-200.

12. Strzelecki W, Cybulski M, Strzelecka M, Dolszewska-Samela A. Zmiana wizerunku medialnego kobiety a zaburzenia odżywiania we współczesnym świecie. Now Lek. 2007;76(2):173-181.

13. Sińska B, Gulińska E, Heropolitańska-Janik J. Mity i prawdy o dietach odchudzających. Model zdrowego stylu życia jako zadanie interdyscyplinarne. Ann UMCS 2003;58 (suppl.13):95-99.

14. Majda A, Braszczyk K. Rola mediów w w powstaniu zaburzeń odżywiania u młodzieży w wieku dojrzewania. Problemy Pielęgniarstwa 2012;20(1):34-42.

15. Makara-Studzińska M, Podstawka D, Królik L. Wsparcie emocjonalne a poziom lęku i depresji wśród młodych kobiet stosujących diety odchudzające. Hygeia Public Health 2013;48(3):340-345.

16. Romanowska-Tołłoczko A. Wizerunek kobiety w reklamie a percepcja i ocena własnego wyglądu przez dorastające dziewczęta. Rozprawy Naukowe Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2015;49:34-41.

17. Horecka-Lewitowicz A, Lewitowicz P, Adamczyk-Gruszka A. Czynniki wpływające na ocenę wyglądu w grupie studentek pielęgniarstwa UJK w Kielcach. Med Ogol Nauki Zdr. 2014;20: 287-290.

18. Gajtkowska M. Obraz własnego ciała współczesnej młodzieży a kultura popularna. Badania własne. Kultura – Społeczeństwo – Edukacja 2013;2(4) URL: file:///C:/Users/Agata/Downloads/103_pdfsam_KSEnr4.pdf Pobrane: 08.06.2018.

Konflikt interesów:

Wszyscy Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Autor korespondujący

Beata Łabuz-Roszak

Katedra i Zakład Podstawowych Nauk Medycznych,

Wydział Zdrowia Publicznego SUM;

ul. Piekarska 18, 42-600Bytom

tel: 605097110;

e-mail: broszak@sum.edu.pl

Nadesłano: 09.0918

Zaakceptowano: 28.10.2018

Ryc. 1. Odpowiedzi ankietowanych dotyczące najbardziej interesującej tematyki, dostępnej w mediach społecznościowych.