PHOTOTOXIC REACTION AND FACTORS CAUSING THAT REACTION

Klaudia Klimas, Agnieszka Fischer

Katedra i Zakład Toksykologii i Bioanalizy, Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej w Sosnowcu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Sosnowiec, Polska

 

Streszczenie

Promieniowanie słoneczne jest niezbędne do życia. Może także wywoływać negatywne skutki dla organizmu, w tym dla skóry. Do najczęściej występujących niepożądanych reakcji skórnych zalicza się rumień, fotostarzenie oraz reakcje fototoksyczne. Reakcje fototoksyczne powstają przy współudziale dwóch czynników: substancji fotouwrażliwiająceji promieniowania słonecznego. Istotnym źródłem substancji fotouwrażliwiających są rośliny zarówno uprawne, jak i dziko rosnące (m. in. seler, barszcz Sosnowskiego, dziurawiec, rośliny cytrusowe). Leczenie następstwa reakcji fototoksycznej polega na ograniczeniu kontaktu z czynnikiem toksycznym i rozjaśnianiu przebarwień skórnych.

Abstract

Sun radiation is necessary to life. It can cause negative effects on the body, including skin. The most common undesirable reactions include erythema, photoaging and phototoxic reactions. Phototoxic reaction occurs after application of the photosensitizing substances and UV irradiation. The main source of photosensitive substances are crop plants as well as wild plants such as celery, Sosnowski borscht, St. John’s wort, and citrus. Treatment of the effects of a phototoxic reaction consists in limiting contact with a toxic agent and brightening of skin discolorations.

Public Health Forum 2018;IV(XII)2(45):83-88

 

WSTĘP

Promieniowanie emitowane przez Słońce pod względem fizycznym jest strumieniem fal elektromagnetycznych o szerokim spektrum długości. W jego zakres wchodzi zarówno promieniowanie tzw. widzialne odbierane przez narząd wzroku pod postacią światła, jak i promieniowanie niewidzialne. Długość fal światła widzialnego (VIS) mieści się w średnim zakresie i wynosi 400−700 nm. Promieniowanie emitowane przez fale krótsze, poniżej 400 nm, to promieniowanie ultrafioletowe (UV), najdłuższe fale dostarczają promieniowania podczerwonego (IR) [1−3]. Wyemitowane fale świetlne są częściowo zatrzymywane przez składniki atmosfery. Porcja promieniowania docierająca do powierzchni Ziemi jest niezbędna dla utrzymania fizjologicznych procesów życiowych. Zapewnia także odpowiednie warunki i określa jakość życia poprzez wpływ na stan ludzkiego umysłu i ciała. W niektórych warunkach promieniowanie słoneczne może wywoływać efekt szkodliwy, głównie dla skóry [1, 2]. Celem niniejszej pracy jest usystematyzowanie informacji odnośnie czynników mogących wywołać reakcje fototoksyczne oraz podkreślenie, iż powszechnie występujące rośliny w połączeniu z promieniowaniem ultrafioletowym mogą wywoływać odczyny skórne w postaci zaczerwienienia, obrzęku oraz pęcherzy.

WPŁYW PROMIENIOWANIA
ULTRAFIOLETOWEGO NA SKÓRĘ

Promieniowanie słoneczne bezpośrednio oddziaływuje na skórę. Za niekorzystne efekty dermatologiczne odpowiedzialne jest głównie promieniowanie z zakresu fal krótkich (długość do 400 nm), czyli promieniowanie ultrafioletowe (UV). W tym spektrum wyróżniamy zróżnicowane długością zakresy fal. Najbardziej zbliżone do światła widzialnego jest promieniowanie UVA, kolejne, krótsze UVB i najkrótsze UVC [1, 2].

Spośród wszystkich fal UV, promieniowanie UVC oddziałuje na skórę w najmniejszym stopniu. Wynika to głównie z tego, że większość promieniowania UVC zostaje zatrzymana przez warstwę ozonową atmosfery i nie dociera do powierzchni skóry. Mimo iż stopień absorpcji promieniowania UVB przez składniki atmosfery jest znaczny, to ma ono zdolność oddziaływania na skórę. Promieniowanie UVB zwane jest powszechnie pasmem rumieniotwórczym − odpowiada za powstawanie oparzeń słonecznych oraz zaczerwienienie skóry. Przenikając tylko do naskórka, nie ma wpływu na elastyczność i strukturę skóry właściwej [2−9]. Promieniowanie ultrafioletowe, które w największej ilości (ponad 95%) dociera do powierzchni i ma zdolność oddziaływania na organizm mieści się w przedziale najdłuższych fal. Jest to promieniowanie o zakresie UVA. W sposób zdecydowany pobudza ono produkcję barwników skórnych przy niewielkim działaniu rumieniotwórczym [2−5]. Promieniowanie UVA dociera do głębiej położonych warstw skórnych – także do skóry właściwej, dzięki czemu wywiera duży wpływ na jej komórki, naczynia krwionośne oraz włókna budujące macierz pozakomórkową. Odgrywa ważną rolę w procesie fotostarzenia, karcynogeny i powstawania fotodermatoz. Dodatkowo UVA potęguje działanie rumieniotwórcze promieniowania UVB, co zostało nazwane zjawiskiem fotowzmacniania [2−10].

Niekorzystne zmiany zachodzące w obrębie zdrowej skóry powiązane z ekspozycją na promieniowanie ultrafioletowe można podzielić na ostre i przewlekłe. Do zmian ostrych zalicza się: przebarwienia skórne, oparzenia słoneczne, zmiany trądzikopodobne i immunosupresje [2, 5–8]. Przewlekłe działanie UV może przyspieszyć proces starzenia się skóry, prowadzić do powstania elastozy posłonecznej, teleangiektazji, zmian przedrakowych w postaci rogowacenia posłonecznego,a także nowotworów skóry (głównie czerniak, rak kolczysto i podstawnokomórkowy) [4–8].

Klasyfikacja zaproponowana przez Wolską [9] wyróżnia 4 podstawowe grupy zmiany skórnych powstających w odpowiedzi na działanie promieniowania słonecznego. Do pierwszej z nich zalicza się reakcje posłoneczne występujące w obrębie niezmienionej chorobowo skóry (oparzenie posłoneczne, fotostarzenie, zmiany przedrakowe i nowotwory). Druga to fotodermatozy klasyczne (wielopostaciowe osutki świetlne, pokrzywka świetlna, skóra pergaminowa i barwnikowa, odczyny fototoksyczne i fotoalergiczne). Do trzeciej grupy należą genodermatozy z nadwrażliwością na światło. Ostatnią grupę stanowią dermatozy, które mogą się zaostrzyć pod wpływem światła (liszaj płaski, toczeń rumieniowaty) [9].

REAKCJA FOTOTOKSYCZNA

Fototoksyczne zapalenie skóry, zwane także odczynem fototoksycznym, jest to reakcja fotochemiczna, do której wystąpienia niezbędne są dwa elementy: obecność określonej substancji chemicznej i działanie promieniowania słonecznego.

Reakcja fototoksyczna jest odczynem dermatologicznym występująca wśród populacji stosunkowo często. W konsekwencji na skórze pojawiają się zmiany, których wygląd przypomina oparzenie słoneczne. Obserwowane jest zaczerwienienie, obrzęk, niekiedy pęcherze (ryc. 1). Może także prowadzić do powstawania przebarwień pozapalnych na skórze lub do oddzielenia się od łożyska płytki paznokciowej. W trakcie reakcji czynnika fototoksycznego z promieniowaniem UV dochodzi do powstania wolnych rodników, które następnie uszkadzają keratynocyty. Zmiany o charakterze odczynu fototoksycznego obserwuje się u większości osób, które zostały narażone na działanie substancji fotouwrażliwiającej, przyjmowanej doustnie bądź bezpośrednio na skórę [9, 11, 12].

W odróżnieniu od reakcji fototoksycznej, w przypadku oparzenia słonecznego, zmiany skórne są skutkiem nadmiernej eskpozycji na promieniowanie UV i lokalizują się w obrębie miejsc naświetlanych, a ich przebieg jest ciężki (Ryc. 1) [11].

Czynniki fotouwrażliwiające są bardzo zróżnicowaną grupą substancji chemicznych. Mogą być one stosowane zarówno zewnętrznie na skórę, jak i wewnętrznie. Substancje podawane wewnętrznie to głównie leki o szerokim spektrum działania. Do substancji fotouwrażwiających zaliczamy m.in.: antybiotyki chinolowe (ciprofloksacyna, orfloksacyna, pefloksacyna), leki odwadniające (furosemid, chlorotiazyd),przeciwarytmiczne (chinidyna, amiodaron), niektóre antydepresanty (np. klomipramina, amitryptylina, imipramina), hormony (estrogeny, progesteron), leki zmniejszające stężenie lipidów (klofibrat, benzafibrat, fenofibrat), leki przeciwpadaczkowe oraz przeciwcukrzycowe. Preparaty o działaniu przeciwzapalnym (naproksen, ibuprofen, piroksylan) i tetracykliny mogą być stosowane zarówno w postaci zewnętrznej, jak i wewnętrznej [14, 15]. Dużą grupę substancji fotouwrażliwiających stanowią substancje aplikowane miejscowo (np. psolareny, dziegcie, smoły). Ze względu na swoje właściwości są to substancje bardzo często używane w produktach kosmetycznych [14, 15].

Stosowanie produktów kosmetycznych jest częstą przyczyną występowania reakcji fototoksycznych. Wiąże się między innymi ze stosowaniem produktów perfumeryjnych zawierających popularnie używany olejek bergamotowy czy preparatów pielęgnacyjnych opartych o wyciągi roślinne. Na skutek używania produktów kosmetycznych najczęściej dochodzi do zmian dermatologicznych pod postacią Berloque dermatitis Phytophotodermatitis [١٤].

Berloque dermatitis to rodzaj reakcji fototoksycznej wywołany przez kosmetyki (głównie perfumy i wody toaletowe) zawierające w swoim składzie olejek bergamotowy. W efekcie zastosowania tych kosmetyków przy ekspozycji na promieniowanie UV obserwowane są zmiany skórne. Ich lokalizacja ograniczona jest do miejsc zastosowania substancji i nie przybiera charakteru uogólnionego. Objawy z czasem ustępują, często pozostawiając linijne, trwale utrzymujące się zmiany hiperpigmentacyjne. Ze względu na najczęstsze miejsca aplikacji kosmetyków zmiany pojawiają głównie na policzkach, szyi oraz na górnej części klatki piersiowej [11, 14].

Phytophotodermatitis to odmiana reakcji fototoksycznej powstająca na skutek działania obecnych w roślinach psolarenów. Psolareny (furanokumaryny) są to związki chemiczne będące połączeniem pierścienia furanowego z kumaryną za pośrednictwem atomów węgla [15]. Występują naturalnie w niektórych warzywach (seler, pietruszka, lubczyk, owoce cytrusowe). Psolareny są także stosowane do produkcji kosmetycznych substancji zapachowych.

Działanie furanokumaryny polega na tym, iż gromadząc się w komórkach barwnikowych, uwrażliwia skórę na działanie promieniowania ultrafioletowego. Następnie łącząc się z kwasem deoksyrybonukleinowym (DNA) komórek skóry powoduje powstawanie różnego typu zmian, głównie prowokując powstanie pigmentu w jej obrębie [16, 17].

Uaktywnione przez promieniowanie słoneczne psolareny mogą być przyczyną zmian dermatologicznych przypominających oparzenie. Ustępujące ostre objawy skórne mogą często pozostawiając przetrwałe przebarwienia. Dermatozy związane z używaniem psolarenów najczęściej diagnozowane są w okresie wiosenno-letnim. Związane jest to z obecnością w środowisku w pełni rozwiniętych roślin o zwiększonej zawartości substancji światłouczulających oraz wysokim natężeniem promieniowania ultrafioletowego [11, 14, 18].

ROŚLINY JAKO ŹRÓDŁO
SUBSTANCJI FOTOTOKSYCZNYCH

Fototoksyczne reakcje skórne wywoływane przez rośliny są związane z obecnością w nich pochodnych furanokumaryny. Związki te w zależności od swojej budowy chemicznej wykazują zróżnicowaną toksyczność. Szczególnie dużą szkodliwością cechują się związki o budowie psolarenu (np. bergapten), inną grupę stanowią substancje o niższej toksyczności strukturą podobne do angalicyny (np. pimpinelina) [18].

Rośliny, poprzez substancje chemiczne w nich zawarte, są bardzo częstym źródłem substancji fotouwrażliwiających. Ze skórki owoców cytrusowych (pomarańczy bergamoty) pozyskiwany jest eteryczny olejek bergamotowy (Oleum Bergamottae). Jednym z głównych jego składników jest limonen, który stanowi około 30−70% całego olejku. Limonen jest substancją lotną, o charakterystycznym zapachu, posiadającą silne właściwości bakterio- i grzybobójcze [19]. Substancja jest szeroko wykorzystywana w farmakologii i aromaterapii, także w leczeniu stanów lękowych i zmniejszeniu stresu [20]. Także w kosmetologii ma swoje szerokie zastosowanie, między innym przy produkcji perfum. Jest jednym z najbardziej popularnych olejków zapachowych. Olejek ten cechuje się także silnymi właściwościami fototoksycznymi. Składową olejku, której przypisuje się niekorzystne reakcje skórne jest bergapten, należący do pochodnych furanokumaryny [16].

Przykłady roślin wywołujących reakcje fototoksyczne

Ważną grupą roślinnych czynników fototoksycznych stanowią przedstawiciele rodziny selerowatych, baldaszkowatych (Apiaceae). Są to rośliny zielne o drobnych kwiatach zebranych w charakterystyczne kwiatostany nazywane baldachami. Zaliczamy do nich takie rośliny, jak: barszcz Sosnowskiego, barszcz Mantegazziego, seler zwyczajny, pasternak zwyczajny, arcydzięgiel litwor oraz aminek większy. Swoje działanie toksyczne na skórę po ekspozycji na promieniowanie ultrafioletowe zawdzięczają obecności różnego typu związków z grupy furanokumaryny [16, 17].

Inne grupy to rośliny zawierające czynniki fotouwrażliwiające:

− rutowate (np. cytryna zwyczajna, ruta zwyczajna, dyptam jesionolistny);

− morwowate (np. figowiec pospolity);

− dziurawiec;

− dziegcie [13].

Barszcz Sosnowskiego (Heracleumsosnovskii) (Ryc. 2) wywodzi się z terenu Kaukazu, gdzie pierwotnie był uprawiany w charakterze pastewnym. Jest rośliną wieloletnią, charakteryzującą się szybkim i intensywnym wzrostem. Ma charakter ekspansywny, obecnie na terenie Polski jest zaliczony do inwazyjnych roślin zadomowionych. Posiada parzące włoski, odpowiedzialne za wydzielanie substancji fototoksycznych. Włoski zlokalizowane są na łodydze, dolne części blaszki liścia i ogonku [16, 17, 21].

Toksycznym działaniem na organizm ludzki charakteryzuje się także inny gatunek tej rośliny − barszcz Mantegazziego (Heracleummantegazzianum). Ze względu na podobieństwo morfologiczne, oba gatunki barszczu są często mylone. Cechują je także zbliżone właściwości toksyczne. Zawierają furanokumaryny, które mogą indukować reakcje fototoksyczne. Występowanie rośliny (powszechnie na terenach miejskich, w bliskim sąsiedztwie przebywania ludzi) powoduje, że rośliny te mają duże znaczenie dermotoksyczne. Zmiany skórne mają postać typu rumieniowego z towarzyszącym obrzękiem, często dochodzi do pojawienia się pęcherzy (Ryc. 2). Istotnym jest, iż furanokumaryny zawarte w Heracleum mają tak silne działanie toksyczne, że mogą powodować powstanie rekcji niepożądanych nawet bez bezpośredniego kontaktu rośliny ze skórą. Do wystąpienia objawów wystarczy tylko kontakt pośredni, czyli znajdowanie się w bliskim otoczeniu [16, 17]. Efekt działania toksycznego jest wynikiem lotności furanokumaryny, która uwalniając się z rośliny, może przemieszczać się wraz z powietrzem i osadzać się na powierzchni skóry w postaci tzw. oprysków. Proces ten wzmacnia wysoka temperatura i obecność wody. Wilgotność, zarówno powietrza, jak i skóry, wywołana np. procesem pocenia się, jest istotnym czynnikiem sprzyjającym powstawaniu reakcji toksycznej. Zarówno barszcz Sosnowskiego, jak i barszcz Mantegazziego mogą być także przyczyną odczynów fotoalergicznych. Oprócz reakcji skórnych roślina ta może sprowokować niekorzystne objawy ogólnoustrojowe, takie jak bóle głowy, nudności, wymioty oraz uszkodzenie wzroku [17].

Seler zwyczajny (Apiumgraveolens L. var. dulce Mill. Pers.) (ryc. 3) i pasternak zwyczajny (Pastinacasativa L.), mają podobną zdolność indukowania reakcji fototoksycznych. Trzeba zwrócić uwagę, że seler jest powszechnie używaną rośliną spożywczą. Oprócz działania zewnętrznego (poprzez dotyk czy obecność w kosmetyku) także kontakt wewnętrzny (przez spożycie) z tą rośliną może indukować reakcje niepożądane. W selerze znajdują się różnorodne substancje chemiczne będące pochodnymi furanokumaryny [21]. Za wywoływanie reakcji fototoksycznych odpowiedzialne są takie związki, jak: ksantotoksyna, psolareny, isopimpinellina oraz bergapten [22].

Arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica L.) (Ryc. 3) należy do roślin dwuletnich o wysokiej zawartości pochodnych furanokumaryny (m.in. innymi ksantoksyny, angelicyny, imperatoryny) wywołujących silne odczyny fototoksyczne. Furanokumaryny zwarte w arcydzięglu posiadają silne działanie grzybobójcze, dzięki czemu roślina ta wykorzystywana jest w terapii grzybic wywołanych przez dermatofity [16].

Aminek większy (Ammimajus L.) jest rośliną jednoroczną o drobnych kwiatach zebranych w kwiatostany [16]. Dojrzałe owocostany wykorzystywane są jako surowiec leczniczy w terapii zaburzenia pigmentacji skóry, jakim jest bielactwo (hipopigmentacja). Kluczowe składniki znajdujące się w owocu tej rośliny stanowią pochodne furanokumaryny, w postaci 8-metoksypsolarenu. Dodatkowo aminek większy zawiera inne substancje fotouwrażliwiające: bergapten i ksantoksynę. Aminek większy może prowokować reakcje niepożądane zarówno po bezpośrednim kontakcie ze skórą (aplikacja miejscowa) oraz po jego spożyciu (podanie doustne) [16, 21].

Oprócz roślin selerowatych, także rośliny z rodziny rutowatych są często odpowiedzialne za powstawanie reakcji fototoksycznych. Do tej grupy roślin zaliczamyrutę zwyczajną oraz dyptam jesionolistny.

Ruta zwyczajna (Ruta graveolens L.) to silnie pachnąca bylina pochodząca z terenów śródziemnomorskich, która także jest spotykana na terenie Polski. Gruczoły zlokalizowane w blaszkach liściowych i zalążni słupka produkują pomarańczową wydzielinę zawierającą pochodne furanokumaryny. Substancja ta, pozostając na powierzchni rośliny, po bezpośrednim kontakcie ze skórą powoduje odczyny fototoksyczne [16, 21].

Dyptam jesionolistny (Dictamnusalbus L.) ze względu na właściwości dekoracyjne i zapach w Polsce uprawiany jest jako roślina ozdobna. Łodygi zlokalizowane w górnej części pędów oraz kwiaty posiadają gruczoły wydzielające duże ilości olejków bogatych w furanokumaryny. Kontakt z górną częścią rośliny może wywołać reakcje fototoksyczne [16, 18, 21].

Szczególną rośliną wywołującą reakcje fototoksyczne jest dziurawiec zwyczajny (Hypericumperforatum L.) z rodziny dziurawcowatych (Hypericaceae) (Ryc. 4). Należy on do grupy bylin wieloletnich, posiadających żółte kwiaty i niewielkie liście, w komórkach których znajduje się olejek eteryczny [16]. Dziurawiec jest w Polsce szeroko rozprzestrzeniony jako roślina dziko rosnąca. Jest ceniony za swoje właściwości lecznicze, wykorzystywane w terapii ran, stanów zapalnych, a także nerwic i depresji. Do głównych składników aktywnych znajdujących się w roślinie zalicza się hiperycynę oraz pseudohiperycynę, będące związkami z grupy naftodiantronów o działaniu fotouczulającym. Hiperycyna poddana działaniu promieniowania słonecznego powoduję zwiększoną produkcję reaktywnych form tlenu (ROS), co w konsekwencji prowadzi do szybszego starzenia się oraz destrukcji komórek. Zarówno preparaty doustne, jak i stosowane miejscowo na skórę zawierające wyciągi z dziurawca mogą prowokować powstanie reakcji negatywnych po ekspozycji na UV [16, 21].

Wymienione gatunki roślin należą do tych, które najczęściej wywołują fototoksyczne reakcje skórne. Istnieją także rośliny rzadziej wymieniane w piśmiennictwie, lecz odnotowano przypadki pacjentów, u których wywołały one odczyny dermotoksyczne. Zaobserwowano np., że łopian (Lappa major) będący powszechnie występującym chwastem u niektórych osób wywołał reakcje fototoksyczne. Objawy dermatologiczne w postaci pęcherzy i silnego pieczenia, pojawiały się kilka minut po ekspozycji na roślinny czynnik toksyczny oraz promieniowanie UV. Po pewnym czasie w miejscu pęcherzy pojawiały się przebarwienia [26].

PODSUMOWANIE

W otaczającym środowisku występuje wiele substancji o właściwościach fototoksycznych. Mają one zdolność do uwrażliwiania komórek skóry na promieniowanie UV. Skutkiem tego oddziaływania jest wywoływanie reakcji toksycznej, której objawem są zmiany skórne, często przypominające oparzenia. Za odczyny fototoksyczne odpowiedzialna jest głównie grupa związków chemicznych będąca pochodnymi furanokumaryny. Ta zróżnicowana grupa substancji chemicznych bardzo często jest składnikami komórek roślinnych.

Spośród roślin zawierających substancje fotouwrażliwiające, wiele znajduje się pospolicie w naszym środowisku, często w bezpośrednim kontakcie z siedliskami ludzkimi. Kontakt z tymi roślinami może powodować w warunkach nasłonecznienia reakcje niepożądane. Wartym podkreślenia jest fakt, iż duża lotność furanokumaryny sprawia, że w niektórych wypadkach reakcja skórna pojawia się bez bezpośredniego kontaktu rośliny ze skórą. Związki toksyczne zawarte w powietrzu mogą osiadać na powierzchni skóry. Proces toksyczny potęguje obecność wody, zarówno w otoczeniu, jak i bezpośrednia wilgotność skóry. Ze względu na konieczność napromieniowania skóry, objawy reakcji fototoksycznych w Polsce obserwowane są głównie w okresie wiosenno-letnim.

W artykule przedstawione zostały rośliny będące najczęściej przyczyną zmian fototoksycznych. Trzeba podkreślić fakt, że także aplikacja wewnętrzna czynnika fotouwrażliwiającego może przyczyniać się do wywołania reakcji niepożądanych. Zwracamy tu uwagę nie tylko na rośliny i ich produkty, ale także na inne substancje zawarte głównie w lekach o bardzo zróżnicowanym zastosowaniu, jak m.in.: antybiotyki, leki hormonalne, przeciwzapalne. Ważną grupą są także produkty kosmetyczne, zawierające w swoim składzie substancje o szczególnych właściwościach fotouwrażliwiających. Jest to olejek bergamotowy, który ze względu na charakterystyczny zapach stanowi popularny składnik perfum, a także produktów pielęgnacyjnych o wszechstronnym kosmetycznym zastosowaniu.

Mechanizm reakcji fototoksycznej wymaga wzajemnego udziału zarówno czynnika chemicznego, jak i promieniowania UV. Jednakże codzienne funkcjonowanie organizmu nie jest w stanie wykluczyć kontaktu z czynnikami mogącymi wywołać reakcje fototoksyczne. Dlatego bardzo ważna jest edukacja i zwiększanie świadomości ludzi, by posiadali jak najszerszą wiedzę na temat potencjalnych zagrożeń. Wiedza na temat ryzyka i mechanizmów działania toksycznego, a także właściwa diagnostyka objawów są w stanie ograniczyć powstawanie reakcji fototoksycznych [13].

Przebarwienia skórne będące wynikiem reakcji fototoksycznej mają charakter przewlekły i są trudne do usunięcia. Leczenie tych zmian polega głównie na unikaniu kontaktu z substancją oraz na podejmowaniu prób rozjaśnienia przebarwień poprzez zastosowanie miejscowo retinoidów, kwasów oraz innych substancji o działaniu rozjaśniającym [14].

Piśmiennictwo

1. Kong SZ, Li DD, Luo H et al. Anti-photoaging effects of chitosan oligosaccharide in ultraviolet-irradiated hairless mouse skin. Exp Gerontol. 2018; 103:27–34.

2. Pacholczyk M, Ferenc T, Czernicki J. Wpływ słonecznego promieniowania ultrfioletowego (UV) na organizm człowieka cz. I: Charakterystyka wybranych właściwości fizykochemicznych i biologicznych promieniowania UV. Acta Balneol. 2014;135(1):20–26.

3. Overmans S, Nordborg M, Díaz-Rúa R et al. Phototoxic effects of PAH and UVA exposure on molecular responses and developmental success in coral larvae. Aquat Toxicol. 2018;198:165–174.

4. Pacholczyk M, Czernicki J, Ferenc T. The effect of solar ultraviolet radiation (UVR) on induction of skin cancers. Med Pr. 2016;67(2):255–256.

5. Węgłowska J, Milewska A. Pozytywne i negatywne skutki promieniowania słonecznego. Post Kosmetol. 2011; 2(2): 93–97.

6. Skonieczna J, Olejniczak D, Zakrzewska K. Ocena stanu wiedzy gimnazjalistów na temat wpływu promieniowania UV na zdrowie oraz zachowanie zdrowotne związane z opalaniem się. Prz Epidemiol. 2016; 70(1): 141–145.

7. Rajnochová Svobodová A., Gabrielová E., Michaelides L et al. UVA-photoprotective potential of silymarin and silybin. Arch Dermatol Res. 201;, doi: 10.1007/s00403-018-1828-6.

8. Monteiro-Riviere N. Toxicology of the skin. Informa Healthcare, 2010; USA.

9. Wojas-Pelc A, Jaworek AK, Rajzer L. Choroby skóry związane z działaniem promieniowania słonecznego-przegląd wybranych zagadnień. Fam Med Primary Care Rev. 2007; 9(1): 131–135.

10. Łastowiecka-Moras E, Bugajska J. Naturalne promieniowanie UV a przedwczesne starzenie się skóry człowieka. Bezp Pr Nauk Prakt. 2011; 477(6): 8–10.

11. Kujawska-Dębiec K, Broniarczyk-Dyła G. Wybrane choroby skóry spowodowane wpływem działania promieni słonecznych. Post Dermatol Alergol. 2008;25(2):61–65.

12. Szybiak J, Wiechuła D. Problemy skórne związane ze stosowaniem kosmetyków. Przegl Dermatol 2013;100(6):392–399.

13. Galas N. Fotodermatozy – ,,uczulenia na słońce”. Kosmetol Estet 2015; 4(4): 237–239.

14. Jędrzejczyk-Komar M, Ryka K, Suwała-Jurczyk B. Fotodermatozy. Lekarz. 2009;(7/8): 61–67.

15. Lugović-Mihić L, Duvančić T, Ferček I et al. Drug-Induced Photosensitivity – a Continuing Diagnostic Challenge.Acta Clin. Croat. 2017, 56(2):277–283.

16. Muzykiewicz A, Nowak A, Klimowicz A et. al. Fotoalergeny i związki fototoksyczne pochodzenia roślinnego. Zagrożenia i korzyści terapeutyczne. KOSMOS. 2017;66(2):207–216.

17. Gałczyńska M, Gamrat R, Łysko A. Wpływ gatunków inwazyjnych z rodzaju Heracleum spp. (Apiaceae) na środowisko i zdrowie człowieka. KOSMOS. 2016; 65(4):591–599.

18. Weryszko-Chmielewska E, Chwil M, Wesołowski M et al. Rośliny wywołujące fotodermatozy. Alergoprofil. 2014; 10(4): 22–26.

19. Songsamoe S, Matan N. Effect of UV-C radiation and vapor released from a water hyacinth root absorbent containing bergamot oil to control mold on storage of brown rice. J Food Sci Technol. 2016;53(3):1445–1453.

20. Watanabe E, Kuchta K, Kimura M et al. Effects of bergamot (Citrus bergamia (Risso) Wright & Arn.) essential oil aromatherapy on mood states, parasympathetic nervous system activity, and salivary cortisol levels in 41 healthy females. Forsch Komplementmed. 2015;22(1):43–49.

21. Baj T. Fotodermatozy -uczulający wpływ substancji roślinnych na skórę. Panacea. 2011;35(2):10–12.

22. Najda A, Dyduch J, Świca K et al. Identification and profile of furanocoumarins from the Ribbed Celery (Apium Graveolens L Var. Dulce Mill./ Pers.). Food Science and Technology Research. 2015;21(1):67–75.

23. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Angelica_archangelica_litoralis_inf.jpg [data cytowania: 26.03.2018].

24. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Apium_graveolens_002.JPG [data cytowania: 26.03.2018].

25. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hypericum_perforatum-IMG_4352.jpg [data cytowania: 26.03.2018].

26. Bogdanowski T, Wyględowska-Kania M. Fototoksyczne działanie łopianu. Prz Dermatol. 1994; 81(4):384–387.

Konflikt interesu

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Adres do korespondencji:

Klaudia Klimas

ul. Królowej Jadwigi 1/30, 41-902 Bytom

tel. 793 792 303

e-mail: klaudiaklaudiak92@interia.pl

Nadesłano: 06.04.2018

Zaakceptowano: 20.07.2018

Ryc. 1. Zmiana skórna o charakterze reakcji fototoksycznej [13].

Fig 1. Skin change with the character of phototoxic reaction [13].

Ryc. 3. Rośliny z rodziny selerowate: arcydzięgiel litwor i seler zwyczajny [23, 24].

Fig. 3. Plants of the celery family: Angelica archangelica and celery [23, 24].

Ryc. 4. Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum L.) [25].

Fig. 4. Perforate St John’s-wort (Hypericum perforatum L.) [25].

Ryc. 2. Barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnovskii L.) [13].

Fig. 2. Sosnowsky’s hogweed (Heracleum sosnovskii L.) [13].