FACTORS INFLUENCING THE STRATEGIES OF COPING WITH STRESS PRESENTED BY NURSING STAFF WORKING IN SURGERY WARDS

Małgorzata Paplaczyk1, Alicja Domagała2, Zuzanna Radosz3, Marta Przybycień4, Joanna Bonior5

1 Studia III stopnia, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie, Szpital Uniwersytecki w Krakowie, Kraków, Polska

2 Zakład Polityki Zdrowotnej i Zarządzania, Instytut Zdrowia Publicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum, Kraków, Polska

3 Studia III stopnia, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medium, Kraków, Polska

4 Szpital Uniwersytecki w Krakowie, Kraków, Polska

5 Zakład Fizjologii Medycznej, Instytut Fizjoterapii, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum, Kraków, Polska

 

Streszczenie

Wstęp: Stres jest nieodłącznym elementem pracy personelu pielęgniarskiego. Na jego powstawanie wpływa szereg czynników osobniczych, środowiskowych i organizacyjnych. Ze względu na to, że praca z drugim człowiekiem przebiega bardzo dynamicznie, niemożliwe jest całkowite wyeliminowanie tego zjawiska. Aby zapobiec występowaniu negatywnych skutków przewlekłego stresu, należy wypracować wśród osób narażonych na stres odpowiednie strategie radzenia sobie z nim.

Materiał i metody: Badanie przeprowadzono wśród personelu pielęgniarskiego (n=71) pracującego na oddziałach o profilu zabiegowym w Szpitalu Uniwersyteckim w Krakowie. Wykorzystano metodę sondażu diagnostycznego, technikę ankietowania. Dane socjodemograficzne oraz informacje dotyczące zatrudnienia zebrano przy pomocy autorskiego kwestionariusza. Strategie radzenia sobie ze stresem określono za pomocą Kwestionariusza MiniCOPE autorstwa Carvera w polskiej adaptacji Juczyńskiego i Ogińskiej-Bulik.

Wyniki: Analiza wyników wskazuje, że większość badanego personelu pielęgniarskiego stosuje strategie skoncentrowane na problemie oraz negatywne strategie koncentrujące się na emocjach. Na rodzaj stosowanych strategii wpływają wiek i miejsce zamieszkania badanych oraz staż pracy i świadczenie usług zdrowotnych w dodatkowym miejscu pracy.

Wnioski: Personel pielęgniarski w dużej mierze stosuje negatywne strategie radzenia sobie ze stresem. Wyniki wskazują na konieczność wdrożenia rozwiązań mających na celu zmniejszenie obciążeniem pracą personelu pielęgniarskiego. Należy tworzyć zespoły wsparcia składające się z profesjonalistów różnych zawodów medycznych w celu wymiany doświadczeń i wypracowania właściwych strategii radzenia sobie ze stresem.

Abstract

Introduction: The stress is an inseparable element of the work of the nursing staff, whose formation is influenced by a number of individual, environmental and organizational factors. Due to the fact that working with another person is very dynamic, it is impossible to completely eliminate this phenomenon. In order to prevent the occurrence of negative effects of a chronic stress, appropriate strategies for dealing with the stress should be developed among people exposed to the stress.

Material and methods: The research was conducted among nursing staff (n = 71) working in the treatment departments in the University Hospital in Krakow. The diagnostic survey method and the questionnaire technique were used. The socio-demographic data and employment information were collected using the original questionnaire. Strategies for coping with stress were determined using the MiniCOPE Questionnaire by Ch. Carver in the Polish adaptation of Juczyński and Ogińska – Bulik.

Results:The analysis of the research results indicated that the majority of the nursing staff use problem-focused strategies and negative strategies focusing on emotions. The age and place of residence of the respondents, as well as seniority and provision of health services in an additional workplace affect for the type of strategies.

Conclusions: Nursing staff largely use negative strategies of coping with stress. The research indicates the need to implement solutions aimed at reducing the workload of nursing staff. Support teams consisting of professionals from various medical professions should be created in order to exchange experiences and develop appropriate strategies for coping with stress.

Public Health Forum 2018;IV(XII)2(45):68-74

 

WSTĘP

Problematyka stresu jest jednym z lepiej zbadanych, ale wciąż kryjących szereg tajemnic zagadnień w nauce. Wielu naukowców nadal próbuje znaleźć odpowiedź na pytanie, jak jeden z procesów stanowiących linię obrony człowieka może w krótkim czasie stać się jego wrogiem i doprowadzić do autodestrukcji.

Pionierem w tej dziedzinie był Hans Selye, który jako pierwszy przedstawił definicję stresu. Według autora stres jest doświadczeniem organizmu, które niesie za sobą wiele zmian na poziomie układu nerwowego i endokrynologicznego [1]. Stan napięcia jest adaptacją organizmu do napotkanego zagrożenia i przygotowaniem go do walki i ucieczki. W przypadku przedłużania się tego stanu, organizm zaczyna odczuwać negatywne skutki podwyższonego stężenia adrenaliny i kortyzolu we krwi, co wiąże się z większą podatnością zapadania m.in. na choroby reumatologiczne i autoimmunologiczne. Hormony te wpływają również na sferę psychologiczną, powodując zmniejszenie progu frustracji, zwiększenie poziomu lęku, zaburzenia seksualne, problemy z pamięcią i koncentracją, konflikty z osobami bliskimi, niechęć i trudności w organizacji życia codziennego oraz szereg problemów zdrowotnych mogących dotyczyć każdego z układów w organizmie [1−4]. Wyjątkową grupą zawodową, narażoną na występowanie szeregu czynników sprzyjających pojawianiu się przedstawionego przez autorów procesu i jego następstw są osoby pracujące w ochronie zdrowia, zwłaszcza personel pielęgniarski [5, 6].

Praca pielęgniarki to szczególny rodzaj kontaktu z drugim człowiekiem, niosący ze sobą wiele dynamiki. Pojawiają się sytuacje trudne do przewidzenia, a stan chorego w ciągu kilku godzin może ulec całkowitemu pogorszeniu. Każde nagłe zdarzenie wymaga od personelu pielęgniarskiego dodatkowej koncentracji sił, powodując spadek efektywności i naraża na poczucie bezsilności w wypadku porażki. Pozostałymi, równie istotnymi źródłami stresu zachodzącymi na drodze interakcji personalnych są kontakty z  rodzinami pacjentów, praca w zespole interdyscyplinarnym, szczególnie kontakt formalny i nieformalny z innymi pracownikami oraz różnice pokoleniowe wśród personelu pielęgniarskiego [5−8].

W pracy pielęgniarza/pielęgniarki często dochodzi do kontaktu ze śmiercią pacjenta. Jest ona nieodłącznym elementem dnia codziennego i silnym bodźcem mogącym wywoływać stres u personelu. Obcowanie ze śmiercią wpływa na późniejsze postawy dotyczące egzystencji człowieka. Może budzić lęk przed utratą osób bliskich lub przed własną śmiercią. Może jednak też wpływać pozytywnie, uczyć szacunku do życia, uwrażliwiać na drugiego człowieka. Badanie przeprowadzone przez Slezione i Krzyżanowskiego w 2011 roku na 120 pielęgniarkach wskazało, iż ٧٠٪ badanych odczuwa smutek, stykając się ze śmiercią pacjenta. W badaniu tym wskazano także, iż u 55% badanych doświadczenia te wzmagają świadomość konieczności korzystania z życia. Źródłem tych emocji jest fakt, iż to pielęgniarki są osobami mającymi najczęstszy kontakt pacjentem. Silniej także odczuwają śmierć pacjenta, z którym nawiązały przyjazną relację [٨, 9].

Raporty publikowane przez różne instytucje m.in. Raport z 2017 roku opublikowany przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD − Organization for Economic Co-operation and Development) pokazują, że Polska należy do krajów, które wśród państw Unii Europejskiej znajdują się na końcu listy zestawiającej liczbę personelu pielęgniarskiego przypadającej na 1000 mieszkańców [10]. Według danych Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych (NRPiP), wskaźnik ten na rok 2016 wynosił 5,66. Jest to wynik bardzo niekorzystny i niepokojący w porównaniu do pozostałych krajów Unii Europejskiej. Braki kadrowe powodują nadmierne obciążenie pracą, które według definicji jest skutkiem zaangażowania w wykonywanie powierzonych zadań i zleceń, odczuwane przez organizm [11]. Innymi, równie istotnymi czynnikami wywołującymi stres są źle zorganizowana praca i przeciążenie obowiązkami, a także poczucie potrzeby bycia niezawodnym. Szereg przeprowadzonych badań wskazuje także na fakt występowania zaburzeń w sferze zdrowotnej wynikających z pracy w trybie zmianowym i nocnym, spowodowanych nieodpowiednią ergonomią pracy [7].

W profilaktyce i prewencji stresu należy zastosować odpowiednie metody walki ze stresem, które określane są w piśmennictwie jako Strategie Radzenia Sobie ze Stresem. Lazarus i Folkman zdefiniowali je jako „[…] stale zmieniające się poznawcze behawioralne wysiłki mające na celu uporanie się z określonymi zewnętrznymi wewnętrznymi wymaganiami ocenianymi przez osobę jako obciążające lub przekraczające jej zasoby” [3]. Także Carver i wsp. nawiązują do sposobów radzenia sobie nazywając je:

1. stylami aktywnego radzenia sobie (aktywne radzenie sobie, planowanie, pozytywne przewartościowanie);

2. sposobami wskazującymi na bezradność (zażywanie substancji psychoaktywnych, zaprzestanie działań, obwinianie się);

3. stylami przebiegającymi z poszukiwaniem wsparcia (poszukiwanie wsparcia emocjonalnego i instrumentalnego);

4. stylami związanymi z unikaniem problemu (zajmowanie się czymś, zaprzeczenie, wyładowywanie się).

Określili również strategie, których nie przypisali do żadnej z kategorii: zwrot ku religii, akceptacja i  poczucie humoru. Poszczególne strategie mają przełożenie na ich efektywność i sukces w procesie radzenia sobie ze stresem. Autorzy określają, iż strategiami, przynoszącymi pozytywny efekt są style aktywnego radzenia sobie, natomiast style oparte na emocjach mają negatywny skutek i w wielu przeprowadzonych na ten temat badaniach korelują rozwojem depresji [12−14].

Jak wskazuje analiza piśmiennictwa, praca pod presją i towarzyszące jej napięcie mogą powodować występowanie chronicznego stresu, którego następstwem najczęściej jest wypalenie zawodowe. Stąd pojawia się istotna potrzeba analizy dotyczącej sposobów radzenia sobie ze stresem podejmowanych przez personel szczególnie obciążony poszczególnymi czynnikami ryzyka [15].

Celem pracy było zbadanie czynników, które wpływają na sposoby radzenia sobie ze stresem prezentowane przez personel pielęgniarski pracujący na oddziałach chirurgicznych.

MATERIAŁ I METODY

Badanie zostało przeprowadzone wśród 71 pielęgniarek pracujących na trzech różnych oddziałach chirurgicznych w Szpitalu Uniwersyteckim w Krakowie. Posłużono się w nim metodą sondażu diagnostycznego, techniką ankietowania, w której wykorzystano kwestionariusz własnej konstrukcji składający się z 13 pytań dotyczących danych socjodemograficznych (wiek, płeć, miejsce zamieszkania, stan cywilny, wykształcenie zawodowe i podyplomowe, staż pracy) oraz pytań odnoszących się do zatrudnienia (zadowolenie z wynagrodzenia, dodatkowa praca w innej placówce medycznej, opinia dotycząca możliwości rozwoju zapewnianego przez pracodawcę). Wykorzystano także Kwestionariusz MiniCOPE Inwentarz do Pomiaru Radzenia Sobie ze Stresem opracowany przez Carvera, a w polskiej adaptacji przez Juczyńskiego i Ogińską-Bulik, który służy do zbadania rodzajów strategii radzenia sobie ze stresem zarówno u osób zdrowych, jak i chorych. Zawiera on 28 pytań, w których osoba badana określa częstość odczuwania danej sytuacji w skali od 1 (nigdy nie postępuję) do 4 (zawsze postępuję). Następnie wyniki są sumowane i oceniane w poszczególnych kategoriach: Aktywne Radzenie Sobie, Planowanie, Pozytywne Przewartościowanie, Akceptacja, Poczucie Humoru, Zwrot ku Religii, Poszukiwanie Wsparcia Emocjonalnego, Poszukiwanie Wsparcia Instrumentalnego, Zajmowanie się Czymś Innym, Zaprzeczanie, Wyładowanie, Zażywanie Substancji Psychoaktywnych, Zaprzestanie Działań, Obwinianie Siebie [16].

Analizę zmiennych jakościowych (tj. niewyrażonych liczbą) przeprowadzono wyliczając liczbę i  odestek wystąpień każdej z wartości. Porównanie wartości zmiennych ilościowych w dwóch grupach wykonano za pomocą testu Manna-Whitney’a (gdy rozkładu normalnego nie miała). Porównanie wartości zmiennych ilościowych w trzech i więcej grupach wykonano za pomocą testu Kruskala-Wallisa (gdy rozkładu normalnego nie miała). Korelację pomiędzy dwiema zmiennymi ilościowymi analizowano wykorzystując współczynnik Spearmana (gdy co najmniej jedna z nich rozkładu normalnego nie miała). Normalność rozkładu zmiennych badano za pomocą testu Shapiro-Wilka. W analizie przyjęto poziom istotności 0,05. Badanie zostało przeprowadzone zgodnie z założeniami Deklaracji Helsińskiej i każda z osób badanych wyraziła ustną zgodę na przeprowadzenie badania.

WYNIKI

Charakterystyka badanej grupy

Średni wiek badanych wynosił 41 lat (SD=10,75) i wahał się od 23 do 60 lat. Połowa ankietowanych była starsza niż 42 lata. Typowy wiek w grupie badanej to pomiędzy 31,5 50 lat. Średni staż pracy w zawodzie wynosił 17,82 roku (SD=11,28). Połowa ankietowanych pracowała w zawodzie dłużej niż 20 lat. Typowy staż pracy w zawodzie w badanej grupie to od 6 do 27 lat. Połowę grupy badanej stanowiły osoby będące w związkach małżeńskich (53,52%). Znaczącą grupą były osoby niebędące w związkach formalnych (32,39%). Badana grupa była jednorodna pod względem wykształcenia: osoby z wykształceniem średnim stanowiły 30,99% badanych, osoby z wykształceniem licencjackim 33,80%, a osoby z wykształceniem magisterskim 35,21%. Wśród badanego personelu prawie połowa (49,30%) posiadała specjalizację w danej dziedzinie kształcenia. Tylko 2,82% badanych było zadowolonych ze swojego wynagrodzenia w podstawowym miejscu pracy, a 67,61% spośród badanych osób świadczy usługi medyczne w dodatkowym miejscu pracy. Prawie wszystkie pielęgniarki wskazały, że wzrost wynagrodzenia w podstawowym miejscu pracy byłby powodem rezygnacji z dodatkowego zatrudnienia.

STYLE RADZENIA SOBIE ZE STRESEM

Respondenci najczęściej stosowali strategie aktywnego radzenia sobie, planowania, poszukiwania wsparcia emocjonalnego, poszukiwania wsparcia instrumentalnego, akceptacji, pozytywnego przewartościowania i zajmowania się czymś innym (średnia w zaokrągleniu równa 2, a więc te strategie były stosowane często) (Tab.1).

DETERMINANTY STOSOWANYCH
STRATEGII RADZENIA SOBIE ZE STRESEM

Wiek badanych

Wynik MiniCOPE nie miał rozkładu normalnego (p z testu Shapiro-Wilka poniżej 0,05), a więc do analizy wykorzystano współczynnik korelacji Spearmana. Wiek wpływa istotnie na częstość stosowania 5 z 14 strategii (p<0,05). Zależności ze strategiami zwrotu ku religii, zaprzeczania, wyładowania i zaprzestania działań są dodatnie, tzn. im starszy wiek, tym częściej stosowane są te strategie. Zależność ze strategią pozytywnego przewartościowania jest ujemna, tzn. im starszy wiek, tym rzadziej stosowana jest ta strategia. Najsilniej wiek wpływa na częstość stosowania strategii zaprzestania działań (Tab. 2).

Miejsce zamieszkania badanych

Wynik MiniCOPE nie miał rozkładu normalnego w analizowanych grupach (p z testu Shapiro-Wilka poniżej 0,05), a więc analizę przeprowadzono za pomocą testu Kruskala-Wallisa, a na wykresie przedstawiono mediany, kwartyle oraz zakresy wartości. Wartości p są niższe od 0,05 dla 4 z 14 strategii, a więc częstość ich stosowania zależała od miejsca zamieszkania. Aby odpowiedzieć na pytanie, jak dokładnie wygląda ta zależność, wykonano analizę post-hoc. Pokazała ona, że: osoby z dużych miast (DM) stosowały istotnie częściej niż osoby z małych miast (MM) strategię zajmowania się czymś innym, osoby ze wsi (W) stosowały istotnie częściej niż osoby z małych miast strategię wyładowania, osoby z dużych miast i ze wsi stosowały istotnie częściej niż osoby z małych miast strategię zażywania substancji psychoaktywnych, osoby z dużych miast i ze wsi stosowały istotnie częściej niż osoby z małych miast strategię obwiniania siebie (Tab. 3).

Staż pracy badanych osób

Wynik MiniCOPE nie miał rozkładu normalnego (p z testu Shapiro-Wilka poniżej 0,05), a więc do analizy wykorzystano współczynnik korelacji Spearmana. Staż pracy wpływa istotnie na częstość stosowania 4 z 14 strategii (p<0,05). Zależności ze strategiami poczucia humoru, zwrotu ku religii, poszukiwania wsparcia emocjonalnego i zażywania substancji psychoaktywnych są ujemne, tzn. im dłuższy staż pracy, tym rzadziej stosowane są te strategie. Najsilniej staż pracy wpływa na częstość stosowania strategii poszukiwania wsparcia emocjonalnego (Tab. 4).

Posiadanie dodatkowego miejsca pracy

Wynik MiniCOPE nie miał rozkładu normalnego w analizowanych grupach (p z testu Shapiro-Wilka poniżej 0,05), a więc analizę przeprowadzono za pomocą testu Manna-Whitney’a. Wartość p jest niższa od 0,05 dla strategii planowania, a więc częstość jej stosowania zależała od podejmowania dodatkowej pracy. Strategię tę częściej stosowały osoby, które dodatkowej pracy nie miały (Tab. 5).

DYSKUSJA

Postęp cywilizacyjny niesie ze sobą szereg czynników stresogennych, a rozpowszechnienie technologii powoduje utratę właściwych relacji interpersonalnych. Grupa pielęgniarek jest jedną z lepiej zbadanych grup pod względem stresu związanego z wykonywanym zawodem. Zapewne wynika to z faktu, że zawód pielęgniarki/pielęgniarza nie tylko w Polsce obarczony jest szczególnie wieloma obciążeniami. Głównym źródłem stresu dla personelu pielęgniarskiego jest kontakt z drugim człowiekiem i poczucie odpowiedzialności za jego zdrowie lub życie. Otrzymane w niniejszej pracy wyniki badań są w dużym stopniu porównywalne z wynikami dostępnymi w innych publikacjach naukowych.

W zakresie podejmowanych strategii radzenia sobie ze stresem badane osoby najczęściej stosowały strategie skoncentrowane na problemie, tj. planowanie, pozytywne przewartościowanie, akceptację, poczucie humoru, zwrot ku religii oraz podejście emocjonalne, tj. poszukiwanie wsparcia emocjonalnego i instrumentalnego. Otrzymana analiza jest porównywalna z wynikami uzyskanymi przez innych badaczy, m.in. Grochowską i Bodys-Cupak, które badając pielęgniarki pediatryczne także wskazały strategie skoncentrowane na problemie oraz podejście emocjonalne jako stosowane najczęściej [17].

Przeprowadzone badanie wykazało zależność pomiędzy stażem pracy  podejmowanymi strategiami radzenia sobie ze stresem. W odniesieniu do wieku badanych jest to wynik całkowicie odmienny, m.in. w zakresie strategii zwrotu ku religii – im dłuższy staż pracy, tym rzadziej stosowana jest ta strategia. Także u pielęgniarek, które mają krótszy staż pracy częściej podejmowane są strategie emocjonalne oraz zażywanie substancji psychoaktywnych. Dokładnie takie same wyniki uzyskano w badaniu pielęgniarek pracujących na oddziałach różnych profilach szpitala klinicznego w Warszawie, gdzie Burba i Gotlib także wykazały podobne zależności wśród personelu pielęgniarskiego [١٨]. Sygnalizuje to konieczność udzielenia młodym pielęgniarkom wsparcia zarówno ze strony starszego stażem personelu, jak i ze strony pracodawcy. Widoczna jest potrzeba wspólnego wypracowania umiejętności stosowania strategii radzenia sobie ze stresem mających pozytywne podłoże. Niepokojący jest także fakt sięgania przez młody personel po substancje psychoaktywne i używki.

Analiza wyników badania wskazała, że miejsce zamieszkania ma wpływ na sposoby radzenia sobie ze stresem. Badane pielęgniarki zamieszkujące duże miasta zdecydowanie częściej stosują takie strategie radzenia sobie ze stresem, jak zajmowanie się czymś innym, sięganie po substancje psychoaktywne, natomiast osoby mieszkające na wsiach częściej stosują strategie wyładowania się. Zarówno osoby mieszkające na wsiach, jak i w dużych miastach stosują strategię obwiniania siebie. Analiza wyników badania wskazuje, że grupy te stosują ten rodzaj strategii, które niosą za sobą negatywne skutki, szczególnie strategie obwiniania siebie i sięgania po substancje psychoaktywne. Zapewne wyniki te mają swoje powiązanie z wynikiem podejmowanych strategii radzenia sobie ze stresem w odniesieniu do stażu pracy − młode pielęgniarki większości zamieszkują w Krakowie (duże miasto). Wielu autorów prowadzi badania na temat spożycia alkoholu wśród studentów. Z niepokojem należy stwierdzić, iż wśród społeczności akademickich spędzenie czasu wolnego i integracja wiążą się ze spożywaniem alkoholu. Badanie przeprowadzone przez Kurpas i wsp. wśród studentów kierunków medycznych wskazują wyraźnie, iż studenci często sięgają po alkohol, a zachowania te są wysoce ryzykowne [19]. Być może fakt sięgania po substancje psychoaktywne wśród młodych pielęgniarek związany jest ze stylem spędzania wolnego czasu wypracowanym jeszcze w okresie studiowania.

Na stosowane strategie radzenia sobie ze stresem wpływ miał także wiek badanego personelu. Starsze pielęgniarki częściej stosują strategie zwrotu ku religii oraz strategie negatywne, tj. wyładowanie się, zaprzeczanie, zaprzestanie działania. Rzadko także stosują pozytywne strategie, m.in. pozytywne przewartościowanie. Najsilniej wiek wpływa na częstość stosowania strategii zaprzestania działań. Wyniki te porównano z badaniami przeprowadzonymi przez Grochowską, Bodys-Cupak i wsp. wśród pielęgniarek pediatrycznych. Autorki za pomocą kwestionariusza MiniCOPE określiły, iż także w tej grupie starsze pielęgniarki najczęściej wybierały strategie zwrotu ku religii, natomiast nie występowała zależność pomiędzy negatywnymi strategiami wiekiem badanych [١٧]. kolei analiza badania prowadzonego przez Nowickiego, Ślusarską i wsp. wśród ratowników medycznych wskazała na brak zależności pomiędzy wiekiem a aktywnymi strategiami radzenia sobie ze stresem, natomiast grupa ratowników medycznych wraz z wiekiem częściej poszukuje wsparcia emocjonalnego i instrumentalnego oraz ma tendencję do przejawu negatywnych strategii (m.in. obwiniania się).

Wyniki badania wskazują, że pielęgniarki pracujące na oddziałach chirurgicznych stosują podobne strategie radzenia sobie ze stresem, jak pielęgniarki pracujące na oddziałach o innych profilach. Występujące trudności w radzeniu sobie ze stresem mogą być powodem występowania wycofania, braku zaangażowania w wykonywane czynności, a w końcu prowadzić do rozwoju depresji. Carver, autor kwestionariusza MiniCOPE wskazuje, iż stosowanie w dłuższej perspektywie strategii opartych na emocjach, stosowanych w dużej mierze przez badany personel może zagrażać wystąpieniem depresji, co wskazuje na wysokie zagrożenie badanego personelu tym schorzeniem [14].

Personel pielęgniarski, zmagający się z wieloma trudnościami i czynnikami środowiska pracy obarczony jest wieloma zagrożeniami wpływającymi nie tylko na życie zawodowe, ale mającymi swoją eskalację także w życiu osobistym. Polsce istnieje silna potrzeba organizowania miejscach pracy zespołów wsparcia zawodowego składającego się ze współpracowników różnych zawodów medycznych, z którymi personel mógłby wzajemnie dzielić się swoimi spostrzeżeniami, trudnościami oraz czerpać doświadczenia innych.

W pracy personelu pielęgniarskiego nieuniknionym jest narażenie na stres. Kontakt z drugim człowiekiem, praca pod presją czasu oraz coraz większe wymagania stawiane personelowi pielęgniarskiemu zawsze w mniejszym czy większym stopniu będą czynnikami stresogennymi. Jednak istnieją czynniki, które mogą w znacznym stopniu ograniczyć intensywność bodźców wywołujących stres, m.in. odpowiednia organizacja i struktura pracy oraz zmniejszenie obciążenia pracą. Dodatkowo umiejętności stosowania odpowiednich strategii radzenia sobie ze stresem w znaczący sposób pozwolą na zmniejszenie występowania i odczuwania dotkliwych skutków stresu w miejscu pracy.

Na podstawie przeprowadzonego badania można stwierdzić, że lepsze warunki pracy przełożą się na zmniejszenie stresu pracowników, a to wpłynie przede wszystkim na polepszenie jakości opieki zdrowotnej świadczonej przez personel pielęgniarski. Należy podnosić świadomość, że stres wśród pracowników zawodów medycznych stanowi bezpośrednie zagrożenie dla najważniejszych wartości, czyli zdrowia i życia pacjentów.

WNIOSKI

1. Badany personel stosuje najczęściej takie strategie radzenia sobie ze stresem, jak strategie skoncentrowane na problemie oraz strategie negatywne koncentrujące się na emocjach.

2. Na rodzaj stosowanych strategii radzenia sobie ze stresem wpływają wiek i miejsce zamieszkania badanych.

3. Na podejmowane strategie radzenia sobie ze stresem wpływają staż pracy oraz posiadanie dodatkowego miejsca zatrudnienia.

4. Badanie wskazuje na konieczność wdrożenia rozwiązań mających na celu zmniejszenie obciążeniem pracą personelu pielęgniarskiego.

5. Należy tworzyć zespoły wsparcia składające się z profesjonalistów różnych zawodów medycznych w celu wymiany doświadczeń i wypracowania właściwych strategii radzenia sobie ze stresem.

Piśmiennictwo

1. Selye H. Stres życia. Warszawa: PZWL; 1960.

2. Selye H. The stress of life. Nowy Jork: McGraw-Hill;1956.

3. Lazarus RS, Folkman S. Stress, appraisal and coping. Nowy Jork: Springer Verlag; 1984.

4. Strelau J. Temperament a stres: Temperament jako czynnik moderujący stresory, stan i skutki stresu oraz radzenie sobie ze stresem. In: Heszen-Niejodek I, Ratajczak Z (eds). Człowiek w sytuacji stresu. Problemy teoretyczne i metodologiczne. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego; 1996. p. 88–130.

5. Mroczkowska R, Wawros K. Analiza stresu związanego z wykonywaniem obowiązków zawodowych przez pielęgniarki anestezjologiczne na podstawie ich subiektywnej oceny. Piel Spec. 2014;4 (1):164 – 170.

6. Kuriata E, Felińczak A, Grzebieluch J et al. Czynniki szkodliwe oraz obciążenie pracą pielęgniarek zatrudnionych w szpitalu. Część II. Piel Zdr Publ. 2011;1 (3):269–273.

7. Książek I, Książek J. Badanie pielęgniarskie. Obciążenia psychiczne i stres. Mag Piel Pol. 2008;3.

8. Płaszewska-Żywko L, Tobolewska-Albrycht K. Źródła stresu i sposoby radzenia sobie ze stresem u pielęgniarek oddziałów kardiochirurgicznych – wyniki wstępne. IV Zjazd: Pielęgniarstwo w anestezjologii i intensywnej opiece: wymogi i oczekiwania, a realia. Poznań; 2005, 110–125.

9. Sleziona M, Krzyżanowski D. Postawy pielęgniarek wobec umierania i śmierci pacjenta. Piel Zdr Publ. 2011;1(3):217–223.

10. OECD Health Data 2016 – pielęgniarki zatrudnione bezpośrednio przy opiece nad pacjentem. 2016. Dostępny: http://stats.oecd.org/index.aspx?DataSetCode=HEALTH_STAT. Data dostępu 29.03. 2018.

11. Raport Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych – Zabezpieczenie Społeczeństwa Polskiego w Świadczenia Pielęgniarek i Położnych. 2017. Dostępny: http://nipip.pl/wp-content/uploads/2017/03/Raport_druk_2017.pdf. Data dostępu 29.03.2018.

12. Endler NS, Parker JDA. Multidimensional assessment of coping: A critical evaluation. Journal Person Soc Psychol. 1992;58(5):844–854.

13. Ziarko M. Choroba przewlekła jako źródło stresu. Radzenie sobie z chorobą przewlekłą – psychologiczne uwarunkowania i konsekwencje. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu; 2014, 31–47.

14. Carver CS. You want to measure coping but your protocol’s too long: consider the Brief COPE. Int J Behav Med. 1997;4:92−100.

15. Hatchett GT, Park HL. Relationships among optimism, coping styles, psychopathology, and counseling outcome. Pers Indiv Differ. 2004;36:1755−1769.

16. Juczyński Z, Ogińska-Bulik N. Narzędzia pomiaru stresu i radzenia sobie ze stresem. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych; 2009.

17. Grochowska A, Bodys-Cupak I, Monika Korus M. Sposoby radzenia sobie z trudnościami przez pielęgniarki pracujące na oddziałach pediatrycznych. Piel Pol. 2017;63(1):97–104.

18. Burba M, Gotlib J. Ocena występowania stresu w grupie pielęgniarek zatrudnionych w samodzielnym publicznym szpitalu klinicznym im. Prof. Witolda Orłowskiego w Warszawie. Piel Pol. 2017;63 (1):54–61.

19. Kurpas D, Mroczek B, Bielska D et al. Poziom spożycia alkoholu i palenia tytoniu wśród studentów Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Post Hig. 2013;94(4): 757 – 761.

Konflikt intresu

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Autor korespondujący

Joanna Bonior

Zakład Fizjologii Medycznej, Instytut Fizjoterapii,

Wydział Nauk o Zdrowiu,

Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum,

ul. Michałowskiego 12, 33-332 Kraków,

tel: 601 597 184,

e-mail: joanna.bonior@uj.edu.pl

Nadesłano: 09.05.2018

Zaakceptowano: 20.07.2018

Tabela 1. Strategie radzenia sobie ze stresem badanych.

Table 1. Strategies for coping with stress of the respondents.

Strategia radzenia sobie ze stresem (podskala Mini-COPE)

Strategies for coping with stress (mini-COPE subscale)

N

Średnia/Mean

SD1

Mediana/Median

Min2

Max3

Q14

Q35

1

Aktywne Radzenie Sobie/Active action

71

2,03

0,7

2

0

3

1,5

2,5

2

Planowanie/Planning

71

1,89

0,67

2

0,5

3

1,5

2,25

3

Pozytywne Przewartościowanie/Positive revaluation

71

1,61

0,64

1,5

0

3

1

2

4

Akceptacja/Acceptance

71

1,74

0,61

2

0

3

1,5

2

5

Poczucie Humoru/Sense of humor

71

0,87

0,6

1

0

2,5

0,5

1,5

6

Zwrot ku Religii/Turn to religion

71

1,27

0,92

1

0

3

0,5

2

7

Poszukiwanie Wsparcia Emocjonalnego/Looking for emotional support

71

1,87

0,8

2

0

3

1,5

2,5

8

Poszukiwanie Wsparcia Instrumentalnego/ Looking for instrumental support

71

1,74

0,69

2

0

3

1,25

2

9

Zajmowanie się Czymś Innym/Doing something else

71

1,58

0,76

1,5

0

3

1

2

10

Zaprzeczanie/Denial

71

0,87

0,73

1

0

3

0,5

1,5

11

Wyładowanie/Abreaction

71

1,19

0,63

1

0

3

1

1,5

12

Zażywanie Substancji Psychoaktywnych/Use of psychoactive substance

71

0,32

0,56

0

0

2,5

0

0,5

13

Zaprzestanie Działań/No action

71

0,97

0,76

1

0

3

0,5

1,5

14

Obwinianie Siebie/Blaming yourself

71

1,2

0,76

1

0

3

0,5

1,5

1Odchylenie standardowe/Standard Deviation; 2Minimum/Minimal value; 3Maksimum/Maximal value; 425 percentyl
/25 percentile value; 575 percemtyl/75 percentile value

Tabela 2. Wpływ wieku badanych na stosowane strategie radzenia sobie ze stresem.

Table 2. The influence of age respondents on strategies of coping with stress.

Strategia radzenia sobie ze stresem (podskala Mini-COPE)

Strategies for coping with stress (mini-COPE subscale)

Współczynnik korelacji/Correlation coefficient

Korelacja z wiekiem/Correlation with age

Kierunek zależności/direction of correlation

p*

Siła zależności/strenght of correlation

1

Aktywne Radzenie Sobie/Active action

-0,144

0,23

2

Planowanie/Planning

-0,04

0,738

3

Pozytywne Przewartościowanie/Positive revaluation

-0,236

0,047

ujemny/negative

bardzo słaba/very weak

4

Akceptacja/Acceptance

-0,03

0,801

5

Poczucie Humoru/Sense of humor

-0,123

0,305

6

Zwrot ku Religii/Turn to religion

0,319

0,007

dodatni/positive

Słaba/weak

7

Poszukiwanie Wsparcia Emocjonalnego/Looking for emotional suport

0,048

0,691

8

Poszukiwanie Wsparcia Instrumentalnego/Looking for instrumental suport

0,068

0,571

9

Zajmowanie się Czymś Innym/Doing something else

0,199

0,097

10

Zaprzeczanie/Denial

0,291

0,014

dodatni/positive

bardzo słaba/very weak

11

Wyładowanie/Abreaction

0,414

<0,001

dodatni/positive

słaba/weak

12

Zażywanie Substancji Psychoaktywnych/Use of psychoactive substance

0,207

0,083

13

Zaprzestanie Działań/No action

0,488

<0,001

dodatni/positive

słaba/weak

14

Obwinianie Siebie/Blaming yourself

-0,144

0,23

*korelacja Spearmana / Spearman corelation (p<0,05)

Tabela 3. Wpływ miejsca zamieszkania badanych na stosowane strategie radzenia sobie ze stresem.

Table 3. The influence of the respondents place of residence on the strategies of coping with stress.

Strategia radzenia sobie ze stresem (podskala Mini-COPE)

Strategies for coping with stress (mini-COPE subscale)

Miejsce

Zamieszkania/place of residence

n

Śre-dnia/Mean

SD1

Me-diana/Median

Min2

Max3

Q14

Q35

p *

1

Aktywne Radzenie Sobie/Active action

Wieś/Village

28

1,96

0,79

2

0

3

1,5

2,5

0,807

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

2,12

0,65

2

0,5

3

1,88

2,5

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

2,02

0,63

2

0,5

3

1,5

2,5

2

Planowanie/Planning

Wieś/Village

28

1,88

0,59

2

0,5

3

1,5

2

0,973

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

1,92

0,71

2

0,5

3

1,5

2

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

1,87

0,74

2

0,5

3

1,25

2,5

3

Pozytywne

Prze-

Wartościowanie/Positive evaluation

Wieś/Village

28

1,55

0,69

1,5

0

2,5

1

2

0,822

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

1,7

0,62

1,5

0,5

3

1,5

2

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

1,61

0,64

1,5

1

3

1

2

4

Akceptacja/Acceptance

Wieś/Village

28

1,61

0,58

1,5

0

3

1,38

2

0,261

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

1,75

0,55

2

1

3

1,38

2

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

1,89

0,69

2

0,5

3

1,5

2,25

5

Poczucie Humoru/Sense of humor

Wieś/Village

28

0,75

0,62

0,75

0

2

0

1,12

0,403

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

0,85

0,49

1

0

1,5

0,5

1,12

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

1,02

0,65

1

0

2,5

0,5

1,5

6

Zwrot ku Religii/Turn to religion

Wieś/Village

28

1,48

0,74

1,5

0

3

1

2

0,24

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

1,05

0,96

1

0

3

0

2

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

1,2

1,05

1

0

3

0

2

7

Poszukiwanie Wsparcia Emocjonalnego/Looking for emotional support

Wieś/Village

28

1,77

0,75

2

0

3

1,5

2

0,626

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

1,98

0,83

2

0

3

1,38

2,5

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

1,89

0,85

2

0

3

1,25

2,5

8

Poszukiwanie Wsparcia Instrumentalnego/Looking for instrumental support

Wieś/Village

28

1,75

0,59

2

0

3

1,5

2

0,982

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

1,73

0,68

2

0,5

3

1

2

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

1,74

0,84

1,5

0

3

1

2,25

9

Zajmowanie się Czymś Innym/Doing something else

Wieś/Village

28

1,62

0,69

1,5

0

3

1

2

0,032

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

1,23

0,7

1,5

0

2,5

0,5

1,62

DM >

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

1,85

0,8

2

0

3

1

2,5

MM

10

Zaprzeczanie/Denial

Wieś/Village

28

0,75

0,73

0,5

0

3

0,5

1

0,146

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

0,8

0,71

1

0

2

0

1,5

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

1,09

0,72

1

0

2,5

0,75

1,5

11

Wyładowanie/Abreaction

Wieś/Village

28

1,36

0,49

1,5

0,5

3

1

1,5

0,023

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

0,9

0,6

1

0

2

0,5

1

W >

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

1,24

0,75

1

0

2,5

1

1,5

MM

12

Zażywanie Substancji Psychoaktywnych/Using psychoactive substance

Wieś/Village

28

0,3

0,63

0

0

2,5

0

0,5

0,004

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

0,08

0,24

0

0

1

0

0

DM >

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

0,57

0,59

0,5

0

2

0

1

MM, W

13

Zaprzestanie Działań/No action

Wieś/Village

28

1,2

0,77

1

0

2,5

0,5

1,62

0,083

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

0,75

0,77

0,5

0

2,5

0

1

Miasto > 100 tys. /Town above 100 tys.

23

0,89

0,67

1

0

3

0,5

1

14

Obwinianie Siebie/Blaming yourself

Wieś/Village

28

1,39

0,67

1,5

0

3

1

1,62

<0,001

Miasto do 100 tys./Town to 100 tys.

20

0,65

0,49

0,5

0

1,5

0,5

1

DM,W

Miasto > 100 tys./Town above 100 tys.

23

1,46

0,82

1,5

0

2,5

1

2

> MM

1Odchylenie standardowe/Standard Deviation; 2Minimum/Minimal value; 3Maksimum/Maximal value; 425 percentyl
/25 percentile value; 575 percemtyl/75 percentile value; * test Kruskela-Welisa; Kruskel-Welisa test/p<0,05;

Tabela 4. Wpływ stażu pracy badanych na stosowane strategie radzenia sobie ze stresem.

Table 4. The influence of the seniority of the respondents on the strategies of coping with stress.

Strategia radzenia sobie ze stresem (podskala Mini-COPE)

Strategies for coping with stress (mini-COPE subscale)

Współczynnik korelacji/Correlation coeficient

Korelacja ze stażem pracy/correlation with seniority of respondents

Kierunek zależności/direction of correlation

p*

Siła zależności/Strenght of correlation

1

Aktywne Radzenie Sobie/Active action

0,188

0,116

2

Planowanie/Planning

-0,047

0,7

3

Pozytywne Przewartościowanie/Positive revaluation

-0,079

0,514

4

Akceptacja/Acceptance

-0,105

0,383

5

Poczucie Humoru/Sense of humor

-0,26

0,028

ujemny/negative

bardzo słaba/very weak

6

Zwrot ku Religii/Turn to religion

-0,269

0,023

ujemny/negative

bardzo słaba/very weak

7

Poszukiwanie Wsparcia Emocjonalnego/Looking for emotional support

-0,278

0,019

ujemny/negative

bardzo słaba/very weak

8

Poszukiwanie Wsparcia Instrumentalnego/Looking for instrumental suport

-0,23

0,054

9

Zajmowanie się Czymś Innym/Doing something else

0,012

0,923

10

Zaprzeczanie/Denial

-0,167

0,163

11

Wyładowanie/Abreaction

-0,224

0,061

12

Zażywanie Substancji Psychoaktywnych/Use of psychoactive substance

-0,263

0,026

ujemny/negative

bardzo słaba/very weak

13

Zaprzestanie Działań/No action

0,07

0,562

14

Obwinianie Siebie/Blaming yourself

-0,064

0,597

*korelacja Spearmana / Spearman corelation (p<0,05)

Tabela 5. Wpływ posiadania dodatkowego zatrudnienia na podejmowane strategie radzenia sobie ze stresem.

Table 5. The impact of having additional employment on the strategies of coping with stress.

Strategia radzenia sobie ze stresem (podskala Mini-COPE)

Strategies for coping with stress (mini-COPE subscale)

Dodatkowe miejsce pracy/additional employment

n

Śre-dnia/Mean

SD1

Me-diana/Median

Min2

Max3

Q14

Q35

p *

1

Aktywne Radzenie Sobie/Active action

Nie/No

23

2,04

0,72

2

0

3

2

2,5

0,704

Tak/Yes

48

2,02

0,69

2

0

3

1,5

2,5

2

Planowanie/Planning

Nie/No

23

2,09

0,62

2

0,5

3

2

2,5

0,048

Tak/Yes

48

1,79

0,68

2

0,5

3

1,5

2

3

Pozytywne Przewartościowanie/Positive revaluation

Nie/No

23

1,67

0,65

1,5

0,5

3

1,25

2

0,548

Tak/Yes

48

1,58

0,65

1,5

0

3

1

2

4

Akceptacja/Acceptance

Nie/No

23

1,85

0,55

2

1

3

1,75

2

0,25

Tak/Yes

48

1,69

0,64

1,5

0

3

1,38

2

5

Poczucie Humoru/Sense of humor

Nie/No

23

0,96

0,52

1

0

2

0,5

1,5

0,265

Tak/Yes

48

0,82

0,63

0,5

0

2,5

0,5

1,12

6

Zwrot ku Religii/Turn to religion

Nie/No

23

1

0,71

1

0

2

0,5

1,5

0,092

Tak/Yes

48

1,4

0,98

1,5

0

3

0,5

2

7

Poszukiwanie Wsparcia Emocjonalnego/Looking for emotional support

Nie/No

23

1,78

0,94

2

0

3

1,5

2,25

0,725

Tak/Yes

48

1,91

0,73

2

0

3

1,38

2,5

8

Poszukiwanie Wsparcia Instrumentalnego/Looking for instrumental support

Nie/No

23

1,67

0,75

1,5

0

3

1,25

2

0,565

Tak/Yes

48

1,77

0,67

2

0

3

1,38

2

9

Zajmowanie się Czymś Innym/Doing something else

Nie/No

23

1,59

0,86

1,5

0

3

1

2

0,975

Tak/Yes

48

1,58

0,72

1,5

0

3

1

2

10

Zaprzeczanie/Denial

Nie/No

23

0,8

0,72

0,5

0

2,5

0,25

1,5

0,593

Tak/Yes

48

0,91

0,73

1

0

3

0,5

1,5

11

Wyładowanie/Abreaction

Nie/No

23

1,15

0,68

1

0

2,5

0,75

1,5

0,665

Tak/Yes

48

1,21

0,62

1

0

3

1

1,5

12

Zażywanie Substancji Psychoaktywnych/Use of psychoactive substance

Nie/No

23

0,33

0,61

0

0

2

0

0,5

0,824

Tak/Yes

48

0,32

0,54

0

0

2,5

0

0,5

13

Zaprzestanie Działań/No action

Nie/No

23

0,85

0,65

0,5

0

2,5

0,5

1

0,347

Tak/Yes

48

1,03

0,8

1

0

3

0,5

1,5

14

Obwinianie Siebie/Blaming yourself

Nie/No

23

1,2

0,75

1

0

2,5

0,5

1,75

0,975

Tak/Yes

48

1,21

0,77

1

0

3

0,5

1,5

1Odchylenie standardowe/Standard Deviation; 2Minimum/Minimal value; 3Maksimum/Maximal value; 425 percentyl
/25 percentile value; 575 percemtyl/75 percentile value; * test test Manna-Whitneya/Mann-Whitney test; p<0,05;