Characteristics of sleep disorders in adults – inhabitants of the Silesian Province

Beata Łabuz-Roszak1, Michał Becelewski1, Janusz Becelewski2, Justyna Ozimek3, Maria Leksowska3, Filip Szeremeta3,
Małgorzata Torbus3, Barbara Rybus-Kalinowska1, Jakub Warakomski4, Krystyna Pierzchała3

1 Katedra i Zakład Podstawowych Nauk Medycznych, Wydział Zdrowia Publicznego w Bytomiu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Bytom, Polska

2 Górnośląskie Centrum Rehabilitacji Repty, Tarnowskie Góry, Polska

3 Katedra i Klinika Neurologii, Wydział Lekarski z Oddziałem Lekarsko-Dentystycznym w Zabrzu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Zabrze, Polska

4 Katedra Patofizjologii i Endokrynologii w Zabrzu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Zabrze, Polska

Streszczenie:

Wstęp: Zaburzenia snu stanowią istotny problem epidemiologiczny, są przyczyną dyskomfortu, braku efektywności w pracy oraz wypadków komunikacyjnych. Istotnie pogarszają jakość życia. Celem pracy była analiza charakteru zaburzeń snu wśród osób dorosłych – mieszkańców województwa śląskiego.

Materiał i metody: Badaniem objęto 324 osoby dorosłe (193 kobiety, 131 mężczyzn). Badanie przeprowadzono za pomocą autorskiej ankiety. Analizie poddano rodzaj i częstość zgłaszanych zaburzeń snu, a także związek z wiekiem, płcią, masą ciała, wykonywana pracą oraz porą roku.

Wyniki: 69% respondentów zgłaszało zaburzenia snu. Do najczęstszych należały: chrapanie (44,1%), konieczność wstawania z łóżka w ciągu nocy (21,2%), utrudnione, przedłużone zasypianie (20,4%), wielokrotne budzenie się w ciągu nocy (16,0%). Zaburzenia snu częściej występowały u osób z nieprawidłowym wskaźnikiem BMI oraz u osób z wysokim poziomem stresu. Tryb pracy nie wpływał na częstość zaburzeń snu. Nadmierna senność w ciągu dnia najczęściej występowała zimą (75%) i jesienią (55%).

Wnioski: Występowanie zaburzeń snu jest problemem bardzo powszechnym, wpływającym na jakość życia chorego. Tryb pracy nie wpływa na jakość snu. Badanie ankietowe ma jedynie charakter przesiewowy i wstępna diagnoza powinna zostać potwierdzona poprzez badania specjalistyczne w Pracowni Zaburzeń Snu w celu wdrożenia odpowiedniego leczenia

Abstract

Background: Sleep disorders constitute an essential epidemiological problem being a reason of discomfort, lack of efficiency in the work and a cause of road accidents. The purpose of the study was to characterize sleep disorders in adults living in Silesia in Poland.

Material and methods: 324 adults (193 female, 131 male) took part in the study. The study was performed using the self-structured questionnaire. We analysed frequency and type of sleep disorders and its association with age, sex, weight, type of work, and season.

Results: In the examined group, 69% of adults declared sleep disorders. To the most frequent belonged: snoring (44.1%), necessity to stand up in the night (21.2%), difficulties in falling asleep (20.4%), and multiple waking up in the night (16.0%). The sleep disorders were more common in adults with abnormal BMI and in those who noticed a lot of stress factors in their life. Type of the work did not influence quality of sleep. Excessive daytime sleepiness was most frequent in winter (in 75%) and in the autumn (in 55%).

Conclusions: Sleep disorders occur commonly among adults in Poland. The questionnaire is only a screening method and the diagnosis of sleep disorders should be confirmed by the specialist.

Public Health Forum 2018;IV(XII)1(44):30-33

Wprowadzenie

Funkcjonowanie organizmu ludzkiego podlega różnym rytmom biologicznym, a jednym z nich jest naprzemienne występowanie fazy snu i czuwania. Sen jest stanem świadomości przeciwnym do stanu czuwania i wyjątkową funkcją ośrodkowego układu nerwowego, w której uczestniczą różnorakie sieci neuronalne. Pomimo że od tysiącleci zaburzenia snu są istotnym problemem zdrowotnym i epidemiologicznym, ich rozpoznawanie i leczenie nie nadąża za rozwojem wiedzy i możliwości technicznych w dziedzinie medycyny snu.

Zaburzenia snu są przyczyną dyskomfortu, braku efektywności w różnych sferach aktywności człowieka, np. w nauce, pracy zawodowej czy też zdolności do prowadzenia pojazdów mechanicznych, doprowadzając do występowania wypadków komunikacyjnych. Jakość życia osób z klinicznymi zaburzeniami snu jest bardzo obniżona i wymaga wdrożenia stosownego postępowania terapeutycznego [1, 2].

Badania kliniczne dowodzą, że następstwa zaburzonego lub niedostatecznego snu są istotne i mogą obejmować: zmęczenie, zmniejszoną motywację lub zdolność do pracy; upośledzenie koncentracji, czujności, pamięci; zaburzenia psychiczne (depresje, lęki); nieswoiste dolegliwości somatyczne.

(ICSD-2; 2005) wyróżnia schorzenia ujęte w 8 grupach:

1. insomnie;

2. zaburzenia oddychania podczas snu;

3. hipersomnie;

4. zaburzenia rytmiki okołodobowej;

5. parasomnie;

6. zaburzenia ruchowe podczas snu;

7. inne zaburzenia snu;

8. zaburzenia snu dzieci.

Celem niniejszej pracy była analiza charakteru zaburzeń snu wśród osób dorosłych – mieszkańców województwa śląskiego, jak również analiza wpływu różnych czynników na ich występowanie.

Materiał i metody

Badanie przeprowadzono wśród osób dorosłych, mieszkańców województwa śląskiego, losowo dobranych spośród pacjentów zgłaszających się na wizytę do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Narzędziem badawczym była autorska ankieta składająca się z 31 pytań dotyczących charakterystyki badanych (wiek, płeć, waga, wzrost, rodzaj pracy) oraz zgłaszanych zaburzeń snu. Ze względu na nieinwazyjny charakter, badanie nie wymagało zgody komisji bioetycznej.

Analizie poddano rodzaj i częstość zgłaszanych zaburzeń snu, a także związek z wiekiem, płcią, masą ciała, wykonywana pracą oraz porą roku.

Analiza statystyczna została przeprowadzona przy użyciu STATISTICA 12, Stat Soft Poland. Dane wyrażono jako średnia z odchyleniem standardowym (X±SD) lub jako wartości procentowe. Różnica była istotna statystycznie, gdy p<0,05.

Wyniki

Badaniem objęto łącznie 324 osób. Mężczyźni stanowili 40,4% (n=131), kobiety – 59,6% (n=193). Wiek osób badanych wynosił od 18 do 83 lata (37±14 lat). U większości (n=204; 63%) wskaźnik BMI mieścił się w normie, osoby z nadwagą stanowiły 23% (n=74), osoby z otyłością – 8,3% (n=27). Osoby pracujące stanowiły 67,3% (n=218), wśród nich pracę zmianową wykonywało 39% (n=85).

Zaburzenia snu występowały u 69,2% (n=222) ankietowanych, u podobnego odsetka kobiet (n=133; 68,9%) i mężczyzn (n=92; 70,2%) (NS). Najczęściej występujące zaburzenia snu zebrano w Tabeli I.

Częstość zaburzeń snu zwiększała się wraz z wiekiem (p<0,05) (Ryc. 1).

W grupie badanej, 13,5% (n=30) twierdziło, że problemy ze snem ma od co najmniej kilkunastu lat.

Pacjenci nie zgłaszali podczas wizyt swoich problemów – z lekarzem rozmawiały tylko 22 osoby, co stanowiło 9,3% spośród osób, u których stwierdzono zaburzenia snu.

W grupie osób z BMI ≥ 25 kg/m2 zaburzenia snu zgłaszało 75% ankietowanych (n=88), w grupie z BMI<25 kg/m2
– 67% (n=137) (p<0,05).

Wśród ludzi pracujących w trybie dziennym kłopoty ze snem zgłaszało 67,4%, zaś u osób pracujących zmianowo – 65,5%. Również osoby niepracujące skarżyły się na problemy ze snem – 75,2%. Nie stwierdzono istotnej statystycznie zależności pomiędzy obecnością pracy zawodowej i jej trybem a występowaniem zaburzeń snu.

Wśród osób zgłaszających zaburzenia snu, 60% (n=143) twierdziło, że poziom stresu w ich życiu zwiększył się w ostatnim czasie. Poziom stresu w grupie osób bez zaburzeń nasilił się w ciągu ostatniego roku u 43 badanych (44%) (p<0,05).

Senność w ciągu dnia występowała u 88,6% badanych (n=284), w tym w grupie z zaburzeniami snu – 93% (n=207) oraz w grupie bez zgłaszanych zaburzeń snu – 79,6% (n=79) (p<0,05).

Senność ta najczęściej występowała zimą (75%) i jesienią (55%); najczęściej po południu (66,3%), najrzadziej wieczorem (8,3%).

Dyskusja

Sen o właściwej jakości i długości jest stanem czynnościowym ośrodkowego układu nerwowego, który jest niezbędny do efektywnego funkcjonowania człowieka i dlatego eksperci opracowują wskaźniki dobrego snu [3, 4]. Powszechnie wiadomo, że sen osób starszych jest płytszy, bardziej podatny na zakłócenia oraz, że kładą się oni spać wcześniej [5]. Autorzy podkreślają, iż częściowa utrata snu spowodowana zakłóceniem jego ciągłości jest o wiele bardziej szkodliwa dla pozytywnego samopoczucia niż częściowa utrata snu wynikająca z jego opóźnienia [6].

Zaburzenia snu u zdrowych dorosłych osób pomimo, że stanowią ważny problem epidemiologiczny, są często przez nich bagatelizowane. Wśród osób badanych w niniejszej pracy, aż 69% przyznało, że ma problemy ze snem, a 13,5% podawało, że występują one od zawsze, od dzieciństwa lub co najmniej od kilku lat. Zastanawiającym, ale też znamiennym jest fakt, iż spośród badanych pacjentów tylko 9,3% zgłaszało te problemy swojemu lekarzowi. Interesujące jest też, że 18,46% osób włączonych do grupy z zaburzeniami snu, w pytaniu o rozmowę z lekarzem na temat zaburzeń snu, podało odpowiedź: nie mam takiego problemu.

U ankietowanych najczęstszym zaburzeniem snu było chrapanie. Wielu autorów badających ten problem wśród populacji różnych narodowości to potwierdza [7, 8]. Adams i wsp. podają, że wśród badanych Australijczyków chrapanie zgłaszało 24% mężczyzn i 17% kobiet, a spośród nich aż 70% skarżyło się na zaburzenia snu w ciągu dnia [9]. Inni autorzy potwierdzają, że senność w ciągu dnia u chrapiących jest wyższa niż u osób niezgłaszających tego problemu [10-12].

Wśród ankietowanych stwierdziliśmy znamienną statystycznie różnicę występowania zaburzeń snu wśród osób z BMI przekraczającym 25 kg/m2 w odniesieniu do badanych z prawidłową wartością tego wskaźnika.

Xiao i wsp. wykazali wśród dorosłych Amerykanów, że chrapanie, krótki sen i słaba jakość snu były związane z otyłością [13]. Z kolei Resta i wsp. podają, że otyłość jest związana z nadmierną sennością w ciągu dnia, nawet przy braku bezdechu sennego [14]. Kanagasabai i wsp. badając otyłych z BMI>30 kg/m2 pod kątem zaburzeń snu zwrócili uwagę, że jedna trzecia spośród tej grupy jest zdrowa metabolicznie (MHO – metabolically healthy obesity) i osoby te mają mniej zaburzeń snu w porównaniu z grupą otyłych z postacią metabolicznie nietypową (MAO – metabolically abnormal obesity) [15].

Wśród badanych osób z zaburzeniami snu, 60% podało, że poziom stresu w ich życiu w ciągu ostatniego roku wzrósł. Od wielu lat wiadomo, że jedną z podstawowych reakcji fizjologicznych wywołanych przez stres jest aktywacja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, która pełni ważną rolę w regulacji snu i czuwania [16].

Wilsmore i wsp. pośród badanych dawców krwi w Nowej Zelandii stwierdzili, że 45% zgłaszało bezsenność co najmniej 1 raz w tygodniu i wykazali, iż długie godziny pracy, uzależnienie od alkoholu i rotacyjna zmianowość pracy zwiększają senność w ciągu dnia [12]. Wśród naszych ankietowanych tryb pracy nie wpływał na jakość snu.

WNIOSKI

1. Występowanie zaburzeń snu jest problemem powszechnym wśród dorosłych mieszkańców województwa śląskiego.

2. Zaburzenia snu pojawiają się w równym stopniu u obu płci, a najczęściej w szóstej i siódmej dekadzie życia.

3. Otyłość jest czynnikiem sprzyjającym zaburzeniom snu.

4. Wysoki poziom stresu jest czynnikiem wyzwalającym pojawienie się zaburzeń snu.

5. Problem zaburzeń snu jest często bagatelizowany przez chorych, pomimo możliwych negatywnych skutków w ich życiu zawodowym.

6. Badanie ankietowe ma jedynie charakter przesiewowy, wstępna diagnoza powinna zostać potwierdzona poprzez badania specjalistyczne w Pracowni Zaburzeń Snu w celu wdrożenia odpowiedniego leczenia.

Piśmiennictwo

1. Medic G, Wille M, Hemels ME. Short- and long-term health consequences of sleep disruption. Nat Sci Sleep. 2017;9:151-161.

2. Ramar K, Olsen EJ. Management of common sleep disorders. Am Fam Physician. 2013;88(4):231-238.

3. Ohayon M, Wickwire EM, Hirshkowitz M, et al. National Sleep Foundation’s sleep quality recommendations: first report. Sleep Health. 2017;3(1):6-19.

4. Scullin MK. Do Older Adults Need Sleep? A review of neuroimaging, sleep, and aging studies. Curr Sleep Med Rep. 2017;3(3):204-214.

5. Munch M. Sleep and biological clock in elderly. Ther Umsch. 2014;71(11):657-662.

6. Finan PH, Quartana PJ, Smith MT. The effects of sleep continuity disruption on positive mood and sleep architecture in healthy adults. Sleep. 2015;38(11):1735-1742.

7. Vela-Bueno A, De Iceta M, Fernandez C. Prevalence of sleep disorders in Madrid, Spain. Gac Sanit. 1999;13(6):441-448.

8. Frauscher B, Mitterling T, Bode A, et al.. A prospective questionnaire study in 100 healthy sleepers: non-bothersome forms of recognizable sleep disorders are still present. J Clin Sleep Med. 2014;10(6): 623-629.

9. Adams RJ, Appleton SL, Taylor AW, et al.. Sleep health of Australian adults in 2016: results of the 2016 Sleep Health Foundation national survey. Sleep Health. 2017;3(1):35-42.

10. Tassi P, Schimchowitsch S, Rohmer O, et al. Effects of acute and chronic sleep deprivation on daytime alertness and cognitive performance of healthy snorers and non-snorers. Sleep Med. 2012;13(1): 29-35.

11. Schmitt FA, Phillips BA, Cook YR, Berry DT, Wekstein DR. Self report on sleep symptoms in older adults: correlates of daytime sleepiness and health. Sleep 1996;19(1):59-64.

12. Wilsmore BR, Grunstein RR, Fransen M, Woodward M, Norton R, Ameratunga S. Sleep habits, insomnia, and daytime sleepiness in a large and healthy community- based sample of New Zealanders. J Clin Sleep Med. 2013;9(6):559-566.

13. Xiao Q, Gu F, Caporaso N, Matthews CE. Relationship between sleep characteristics and measures of body size and composition in nationally-representive sample. BMC Obes. 2016;3:48.

14. Resta O, Foschino-Barbaro MP, Legari G, et al. Sleep-related breathing disorders, loud snoring and excessive daytime sleepiness in obese subjects. Int J Obes Relat Metab Disord. 2001;25(5):669-675.

15. Kanagasabai T, Dhanoa R, Kuk JL, Ardern CI. Association between sleep habits and metabolically healthy obesity in adults: A cross-sectional study. J Obes. 2017; 2017:5272984.

16. Van Reeth O, Weibel L, Spiegel K, Leproult R, Dugovic C, Maccari S.
Physiology of sleep (Review) – Interactions between stress and sleep: from basic research to clinical situations. Sleep Medicine Reviews. 2000;4(2):201-219.

Adres do korespondencji:

Beata Łabuz-Roszak

Katedra i Zakład Podstawowych Nauk Medycznych

Wydział Zdrowia Publicznego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego

Ul. Piekarska 18, 41-902 Bytom, Poland

tel: +48 605097110;

e-mail: broszak@sum.edu.pl

Nadesłano: 02.02.2018

Zaakceptowano: 07.03.2018

Tabela 1. Rodzaj i częstość zaburzeń snu w badanej grupie.

Zaburzenia snu

Liczba osób

N=324

Wartość procentowa (%)

Chrapanie

143

44,1

Konieczność wstawania w czasie nocy

69

21,2

Koszmary senne

27

8,4

Zgrzytanie zębami podczas snu lub zasypiania

14

4,4

Utrudnione/ przedłużone zasypianie

66

20,4

Wczesne budzenie się

45

14,0

Wielokrotne budzenie się w ciągu nocy

52

16,0

Lęk przed zasypianiem w ciemności

3

0,9

Lęk przed spaniem w samotności

33

10,3

Sennowłóctwo

10

3,1

Mówienie przez sen

32

10,0

Problemy z oddychaniem (bezdechy)

99

30,6

Ryc. 1. Występowanie zaburzeń snu w różnych dekadach życia