Bronchial asthma prevalence among pupils of classes IV-VI and parental state of knowledge about this disease in selected primary schools in Bielsko-Biala

Dariusz Góra

Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Śląski, Sosnowiec, Polska

Streszczenie

Cel pracy: Próba przedstawienia oceny występowania astmy wśród dzieci klas IV−VI w wybranych szkołach podstawowych na terenie miasta Bielska-Białej.

Materiał i metody: W marcu 2017 r. za zgodą dyrektorów szkół podstawowych w Bielsku-Białej skierowano anonimowe ankiety do rodziców, których pytania dotyczyły przebiegu występowania astmy u dzieci (klasy IV−VI szkół podstawowych). Pytania dotyczące znajomości istoty choroby oraz czynników ją wywołujących były skierowane również do rodziców. Na podstawie zebranych danych sporządzono odpowiednie tabele.

Wyniki: W badaniu ankietowym wzięło udział 999 uczniów. Na podstawie uzyskanych danych stwierdzono, że spośród tej liczby 132 uczniów jest chorych na astmę. Najliczniejsza grupa chorych dzieci występuje w dzielnicach miasta, w których dominują zakłady przemysłowe (Komorowice i Wapienica). W pozostałych szkołach podstawowych usytuowanych na obrzeżach miasta lub w dzielnicy typowo turystycznej liczba uczęszczających dzieci chorych na astmę w pojedynczej klasie wynosi między 1 a 2 w przeciwieństwie do uczniów ze szkół terenów przemysłowych (liczba uczniów chorych na astmę w pojedynczej klasie wynosi między 5 a 6). Rodzice uczniów zazwyczaj posiadają wiedzę dotyczącą przyczyny choroby, jak i postępowania w przypadku występowania napadu duszności u dziecka.

Wnioski: 1.Istotne znaczenie dla występowania astmy ma miejsce zamieszkania.

2. Mieszkanie na terenach zakładów przemysłowych przyczynia się do powstania choroby (w przeciwieństwie do obrzeża miasta).

3. Rodzice chorych dzieci na astmę (i nie tylko chorych) są zaznajomieni z istotą choroby.

Abstract

The Aim: The aim of the present article is an attempt to present an assessment of occurrence of asthma among children in classes IV-VI in selected primary schools in the city of Bielsko-Biala.

Materials and methods: In March 2017 by courtesy of principals of primary schools in Bielsko-Biala the anonymous survey was carried out among parents and the questionnaires included questions about the occurrence of asthma in children (classes IV-VI in primary schools). The questions were addressed to parents also about the knowledge of the essence of the disease and its triggers. On the basis of collected data, appropriate tables were drawn up.

Results: 999 pupils participated in the survey. On the basis of collected data it was found that 123 of these pupils are asthmatic. The most numerous group of ill children is in the districts were industrial plants are located (Komorowice and Wapienica). In the remaining schools situated on the outskirts or in typically touristic districts the number of asthmatic pupils attended to one class is between 1 and 2 in contrast to pupils from industrial areas (the number of asthmatic pupils in one class is between 5 and 6). Pupils’ parents usually have knowledge of the cause of the disease as well as the occurrence of dyspnea.

Conclusions: 1. The place of residence is important for the occurrence of asthma.

2. Living in industrial areas contributes to the emergence of disease (as opposed to the outskirts of the city).

3. Parents who have asthmatic children (and not only ill ones) are familiar to the essence of the disease).

 

Public Health Forum 2018;IV(XII)1(44):24-29

WSTĘP

Astma oskrzelowa to choroba przewlekła dróg oddechowych. Wywołać ją może atopia, narażenie na infekcje wirusowe oraz predyspozycje genetyczne [1] czyli uwarunkowana genetycznie skłonność do rozwoju odpowiedzi immunologicznej IgE-zależnej w kontakcie z alergenami, które nie wywołują takiej odpowiedzi u osoby bezatopowej [2, 3]. Stanowi ona poważny problem medyczny, społeczny i ekonomiczny [4, 5]. To najczęstsza przewlekła choroba układu oddechowego, która występuje u dzieci i młodzieży. Występowanie astmy w populacji dziecięcej na świecie waha się od 2 do30%. W Polsce występowanie astmy u dzieci w wieku szkolnym kształtuje się na poziomie około 8% [3], a w grupie wiekowej 6−8 lat jest bardzo często niedostatecznie zdiagnozowana [6]. Ocenia się, że w każdej klasie uczy się przynajmniej jeden astmatyk i już milion dzieci w Polsce choruje na astmę [7]. Astma oskrzelowa w wieku dziecięcym występuje częściej u chłopców, a w grupie osób dorosłych u kobiet [1].

Obecnie jest to choroba nieuleczalna, a zwiększona zawartość pyłu zawieszonego w powietrzu i zanieczyszczeń w środowisku wpływa niekorzystnie na jej przebieg [4]. W przebiegu astmy oskrzelowej dochodzi do rozwoju procesu zapalnego w pęcherzykach płucnych, wskutek czego ściana oskrzeli zmienia swoją budowę, nadmiernie wydziela się śluz, uszkodzony zostaje nabłonek wyścielający drogi oddechowe i dochodzi do upośledzenia przepływu powietrza przez drogi oddechowe. Pierwsze objawy astmy oskrzelowej najczęściej związane są z zakażeniami wirusowymi i występują zazwyczaj przed ukończeniem 6. roku życia [3].

Astma jako choroba przewlekła ma też ścisły związek z wdychaniem pyłu zawieszonego PM2,5 oraz pyłu zawieszonego PM10, który jest w zanieczyszczonym powietrzu. Są to mikropyły o średnicy 2,5 oraz 10 µg, które powstają w wyniku transportu samochodowego, emisji z palenisk domowych, przemysłu grzewczego, używania kominków będące mieszaniną cząstek fazy stałej i ciekłej. Mogą one mieć różny skład i wielkość [8]. Substancje te stanowią jedne z najgroźniejszych zanieczyszczeń dla zdrowia i życia człowieka. Pyły zawieszone są przyczyną powstawania astmy oskrzelowej [4, 9]. Poza tym wywołują w organizmie zapalenia płuc, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc oraz zawały serca [10].

Astma oskrzelowa może prowadzić do zaburzeń w rozwoju fizycznym dziecka. Dzieci takie mają charakterystyczny wzorzec wzrastania podobny do opóźnionego wzrastania i dojrzewania. W okresie niemowlęcym obserwuje się prawidłowy wzrost dziecka, natomiast w okresie przedpokwitaniowym do jego zahamowania. Również opóźnione jest dojrzewanie płciowe. Do najważniejszych czynników zakłócających prawidłowy przebieg wzrastania i dojrzewania zalicza się stany przewlekłego niedotlenienia tkanek, nawracające infekcje układu oddechowego, osłabienie funkcji płuc, przewlekły stres oraz zaburzenia snu związane z dusznością występującą w nocy [3].

U dzieci chorujących na astmę oskrzelową zauważyć można zachwiane prawidłowe proporcje ciała w budowie klatki piersiowej i tułowia, proporcje długości kończyn dolnych oraz tułowia w stosunku do wysokości samego ciała. Klatka piersiowa dzieci chorych na astmę oskrzelową ma beczkowaty kształt i występuje u nich bruzda Harrisa (objaw zaawansowanej krzywicy), która jest znacznie głębsza w stosunku do szerokości. Nieprawidłowości te są spowodowane głównie długotrwającym wysiłkiem mięśni oddechowych, napadami duszności i kaszlu oraz silną obturacją oskrzeli. Zmieniona proporcja klatki piersiowej dzieci chorych na astmę oskrzelową jest przyczyną przodopochylenia barków, co może powodować ich mniejszą szerokość [3]. Nadwaga i otyłość jest częstsza u dziewcząt [3, 5].

Astma oskrzelowa jako choroba przewlekła postrzegana jest przez rodziców i dzieci jako zjawisko traumatyczne. Zmienia relacje pomiędzy członkami rodziny czy też między chorym dzieckiem a kolegami, koleżankami i nauczycielami w szkole [6].

W środowisku szkolnym dzieci te narażone są na kontakt z czynnikami uczulającymi, które nasilają przebieg choroby. Należą do nich kurz w klasach i szatniach, w mapach i planszach i w materacach używanych w trakcie lekcji wychowania fizycznego. Alergeny obecne są również w pracowniach biologicznych, w których występują zwierzęta i rośliny oraz w pracowniach chemicznych. Podrażnienie spojówek może wywołać również pył z kredy. Dlatego istotne znaczenie ma wietrzenie sal lekcyjnych [7].

CEL PRACY

Celem niniejszego artykułu jest próba przedstawienia oceny występowania astmy wśród dzieci klas IV-VI w wybranych szkołach podstawowych na terenie miasta Bielska-Białej.

MATERIAŁ I METODY

W marcu 2017 r. za zgodą dyrektorów szkół podstawowych (SP 22, SP 26, SP 28, SP 29, SP 32, SP 36) w Bielsku-Białej skierowano anonimowe ankiety do rodziców, których pytania dotyczyły występowania u ich dzieci astmy oskrzelowej jako przewlekłej choroby układu oddechowego. Uczniowie uczęszczali do klas IV−VI szkół podstawowych. Wybrane szkoły podstawowe zlokalizowane są w różnych częściach miasta Bielska-Białej. Szkoła Podstawowa nr 22 w Zespole Szkół Ogólnokształcących im. Stefana Żeromskiego znajduje się w dzielnicy Dolnego Przedmieścia, w centrum miasta, gdzie brak jest zakładów przemysłowych. Otacza ją zabudowa mieszkalno-usługowa (kamienice), bloki mieszkalne, obiekty handlowe, kulturalne, naukowe oraz biura. Szkoła Podstawowa nr 26 im. Zygmunta Lubertowicza znajduje się w dzielnicy Straconki (południowo-wschodnia część miasta). Dominuje w niej zabudowa jednorodzinna, jest miejscem licznych górskich szlaków turystycznych. Występują obiekty gastronomiczne i brak jest przemysłu. Szkoła Podstawowa nr 28 im. gen. Józefa Kustronia usytuowana jest w najbardziej wysuniętej północno-wschodnią części miasta (dzielnica Hałcnów). To typowa zabudowa jednorodzinna uzupełniona nielicznymi budynkami handlowymi i gastronomicznymi. Szkoła Podstawowa nr 29 im. Janusza Korczaka znajduje się w dzielnicy Komorowice (najbardziej wysunięta na północ część miasta). Jest to typowa zabudowa przemysłowa i usługowa, występują budynki mieszkalne jednorodzinne i liczne bloki mieszkalne. To część miasta, gdzie występują liczne zakłady przemysłowe. Są to między innymi: TI Poland, Strabag, Polmotors, Nemak Poland, Fiat Auto Poland, Celma Indukta, Marbet, Marpol, Power Train Technologies, Grammer Automotive Poland oraz Electropoli-Galwanotechnika. Emitują one do atmosfery toksyczne zanieczyszczenia mające istotny wpływ na powstawanie choroby. Przez północną dzielnicę Bielska-Białej przebiegają: droga ekspresowa S1 (E75) E462 do Cieszyna, droga krajowa nr 1 (E75) E462 do Tychów, droga krajowa nr 52 do podkrakowskiego Głogoczowa oraz droga wojewódzka nr 942 do Wisły.

Również Szkoła Podstawowa nr ٣٢ im. Ludwika Waryńskiego znajduje się w strefie przemysłowej miasta (Wapienica). Także w tej dzielnicy występują zakłady przemysłowe, do których zaliczyć można głównie: Dimico, Klingspor, Proseat, Eko-Export, Hutchinson Poland oraz Eaton Automotive Poland. Zakłady te emitują do atmosfery toksyczne związki chemiczne, które działają na organizm człowieka. Zaliczyć możemy do nich pył zawieszony PM٢,٥ oraz pył zawieszony PM10, tlenki azotu, tlenek węgla, dwutlenek siarki, benzen, benzo(a)piren, a także metale ciężkie (ołów, kadm, nikiel oraz arsen).

Szkoła Podstawowa nr 36 z Oddziałami Integracyjnymi w Zespole Szkół Ogólnokształcących im. Armii Krajowej usytuowana jest w południowej części miasta. Jest to typowa zabudowa bloków (os. Beskidzkie).

Na podstawie zebranych danych sporządzono odpowiednie tabele. Obliczenia dokonano przy pomocy arkusza kalkulacyjnego Microsoft Office Excel (2007). Ankieta zawierała następujące pytania (pytania skierowane do rodziców uczniów) na temat znajomości istoty astmy:

1. Czy Państwa dziecko ma astmę stwierdzoną przez lekarza?

2. Jakie, według Państwa, są podstawowe objawy kliniczne astmy?

3. Jakie, według Państwa, są czynniki wywołujące u dzieci napady duszności?

4. Jak należy postępować w przypadku napadów duszności?

Wyniki i ich analiza

W badaniu ankietowym wzięło udział 999 uczniów. Na podstawie uzyskanych danych obliczono, że spośród tej liczby 132 uczniów jest chorych na astmę.

Z tabeli 1 wynika, iż w SP 29 i SP 32, które znajdują się w strefach typowo przemysłowych (Komorowice i Wapienica) wśród uczniów klas IV−VI uczy się 97 osób chorych na astmę. Liczba oddanych ankiet w tych szkołach wynosiła 487. W SP 29, gdzie oddano 208 ankiet, na astmę choruje 44 uczniów (21%), natomiast w SP 32 na oddanych 279 ankiet 53 ma stwierdzoną astmę (19%). Do szkół tych uczęszcza największa liczba uczniów (SP 29 oraz SP 32), a zarazem dzieci chorych na astmę. Istotny jest fakt, że do pozostałych placówek oświatowych uczęszcza mniej uczniów (liczba oddziałów klasowych wynosi między 3 a 4), co zostało potwierdzone przez dyrektorów badanych szkół na podstawie statystycznej dokumentacji szkolnej, w przeciwieństwie do SP 29 i SP 32, gdzie liczba oddziałów klasowych jest wyższa i wynosi 6−8.

Na pytanie dotyczące podstawowych objawów choroby wskazywano następujące odpowiedzi: duszności, napadowy kaszel, świst oddechowy, szybkie męczenie się, szybszy oddech, drażliwość, lęk oraz trudności w koncentracji (Tab. 2).

Analizując odpowiedzi dotyczące znajomości czynników wywołujących napady duszności u dziecka, rodzice wymieniali zależności pomiędzy alergenami wziewnymi a pokarmowymi, wysiłek fizyczny, niesystematyczne przyjmowanie leków, stres i napięcie emocjonalne (Tab. 3).

Natomiast na pytanie dotyczące sposobu postępowania rodziców w przypadku napadu duszności odpowiadali oni, że pytamy się dziecka, czy przyjęło lek, wzywamy pogotowie, zapewniamy dziecku ciszę i spokój, nie okazujemy paniki, pytamy się dziecka, czy ma inhalator przy sobie i rozluźniamy odzież (Tab.4).

Należy zaznaczyć również, że w pytaniach numer 2−4 rodzice mogli wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Choroba przewlekła jest zazwyczaj traktowana przez dziecko jako źródło wielkich frustracji. Spędza ono dużą ilość czasu w domu. Dlatego istotne jest analizowanie problemów natury psychofizycznej wynikających z faktu przebywania chorego dziecka w domu pod opieką rodziców. Każdy rodzic powinien mieć podstawowe wiadomości dotyczące istoty choroby gdyż taka wiedza pozwoli mu rozpoznać wszystkie potrzeby ucznia.

W przeprowadzonych ankietach rodzice stwierdzili, że potrafią wskazać przyczynę choroby i jej przebieg. Zauważyli też, że astma może wywoływać w szkole i w domu wiele sytuacji stresowych, do których zaliczyć możemy przede wszystkim wstyd, że napad duszności może się pojawić w miejscu publicznym. Istotnym czynnikiem warunkującym dobre samopoczucie chorych dzieci jest likwidacja alergenów w domowym środowisku. Dlatego należy wyeliminować dywany i wykładziny, zminimalizować kurz oraz zużycie chemicznych środków czystości, a także dbać o prawidłową wentylację w miejscu zamieszkania, by zapobiegać powstawaniu wilgoci.

Podsumowanie

Występowanie astmy oskrzelowej (w pojedynczej klasie 5−6 uczniów) wśród uczniów Szkoły Podstawowej nr 29 im. Janusza Korczaka oraz Szkoły Podstawowej nr 32 im. Ludwika Waryńskiego ma ścisły związek z ich miejscem usytuowania w strefach przemysłowych miasta (Komorowice i Wapienica).

Astma jest najczęstszą przyczyną hospitalizacji dzieci w wieku od 3 do 16 lat oraz częstą przyczyną korzystania z dodatkowej pomocy medycznej z powodu jej silnego zaostrzenia. Jest też najczęstszą przyczyną nieobecności szkolnych. Uczniowie chorzy na astmę mają średnio dwa razy więcej nieobecności w szkole w porównaniu do ich rówieśników [7].

Choroba ta może też powodować pogarszanie sprawności intelektualnej chorych uczniów i w ten sposób przyczynia się do pogorszenia wyników w nauce. Chory na astmę po nocnym napadzie duszności odczuwa silne zmęczenie i ma trudności z koncentracją uwagi. Dochodzi również do konfliktów i nieporozumień między nauczycielami wskutek braku wiedzy o chorobie. Nieprawidłowo leczona astma ogranicza w znaczny sposób uprawianie sportu i rekreacji. Wpływa na pogorszenie sprawności fizycznej dziecka i uzyskiwanie niższych ocen z wychowania fizycznego. Natomiast mała aktywność fizyczna prowadzi zazwyczaj do osłabienia wydolności fizycznej i gorszej tolerancji wysiłku. Dzieci chore na astmę tracą wówczas kontakt z rówieśnikami, izolują się od najbliższych i rówieśników szkolnych, mają poczucie mniejszej wartości i mogą mieć pierwsze objawy depresji oraz fobii szkolnej.

Chory na astmę nie może też zostać w przyszłości fryzjerem, chemikiem, garbarzem czy też mechanikiem samochodowym. Przy uczuleniu na pyłki niewskazane są też zawody ogrodnika, rolnika, leśnika a przy uczuleniu na środki spożywcze cukiernika i piekarza. Również zawód weterynarza, hodowcy zwierząt oraz kuśnierza nie jest wskazany ze względu na uczulenie na sierść zwierząt [7].

Znajomość problematyki choroby dziecka pozwala na podjęcie właściwych kroków, które spowodować powinny ścisłą współpracę chorego dziecka z jego rodzicem.

WNIOSKI

1. Istotne znaczenie dla występowania astmy ma miejsce zamieszkania.

2. Przebywanie w pobliżu zakładów przemysłowych przyczynia się do powstania choroby (w przeciwieństwie do obrzeży miasta).

3. Rodzice dzieci chorych na astmę (i nie tylko chorych) są zaznajomieni z istotą choroby.

Piśmiennictwo

1. Dzielska A, Małkowska-Szutnik A, Mazur J et al. Astma a palenie tytoniu wśród nastolatków. Przegl Lek. 2001;68(10):662-666.

2. Lipińska-Ojrzanowska A, Rybacki M, Wiszniewska M et al. Badania profilaktyczne uczniów narażonych na czynniki alergizujące drogi oddechowe. Med Pr. 2011;62(4): 403-413.

3. Umławska W. Budowa i proporcje ciała dzieci chorych na astmę oskrzelową. Med Wieku Rozw. 2011;15(2):162-166.

4. Ścibor M, Balcerzak M, Czernecka Ź et al. Ocena jakości życia pacjentów z astmą oskrzelową mieszkających w Krakowie w strefach różniących się stężeniem pyłu zawieszonego w powietrzu (PM10). Med Środow. 2015;18(1):45-53.

5. Ziora D, Sitek P, Machura E et al. Otyłość a astma oskrzelowa- czy istnieje odrębny fenotyp astmy? Pneumonol Alergol Pol. 2012;80(5):454-462.

6. Łukasik R, Woś H. Problemy funkcjonowania dzieci z astmą oskrzelową w środowisku szkolnym. Probl Pielęg. 2009;17(1):18-25.

7. Trojanowska A, Bernat K, Tymecka I. Zadania edukacyjne pielęgniarki wobec dzieci chorych na astmę oskrzelową. Med Og Nauk Zdr. 2013;19(2):95-98.

8. Moździerz A, Juszko-Piekut M, Stojko J. Zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi a stan zdrowia populacji. Ann. Acad. Med. Siles.2010;64(1/2):60-65.

9. Pac A, Jacek R., Sochacka-Tatara E et al. Zanieczyszczenie powietrza pyłem drobnym (PM2.5) oraz benzo(a)pirenem w Krakowie. Med. Śr.2008;11(2):17-22.

10. Bakera B, Gawrońska H. Zanieczyszczenia powietrza w pomieszczeniach. Kosmos. 2015;64(1):137-143.

Adres do korespondencji:

Dariusz Góra

doktorant Uniwersytetu Śląskiego

Wydziału Nauk o Ziemi

ul. Będzińska 60, 41-200 Sosnowiec

e-mail: dareczekg@op.pl

Nadesłano: 20.08.2017

Zaakceptowano: 15.03.2018

Tabela 1. Występowanie astmy wśród uczniów klas IV-VI.

Table 1. Asthma occurrence among pupils from classes IV-VI.

Tabela 2. Wiedza rodziców na temat podstawowych objawów klinicznych astmy.

Table 2. Parental knowledge about the underlying clinical symptoms of asthma.

Tabela 3. Znajomość czynników wywołujących u dzieci napady duszności.

Table 3. Familiarity with factors triggering asthma attacks in children.

Tabela 4. Formy postępowania rodziców w przypadku napadu duszności u dziecka.

Table 4. Forms of parental behaviour in case of child’s dyspnea.