Assessment of the physical state and the occurrence of depression in geriatric patients residing in the Cracow’s care and health care facilities

Mariola Seń1, 2, Dorota Lizak1, 3, Edyta Laska1

1 Wydział Lekarski i Nauk o Zdrowiu, Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Kraków, Polska

2 Katedra Zdrowia Publicznego Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, Wrocław, Polska

3 I Oddział Chorób Wewnętrznych i Alergologii, Szpital Specjalistyczny im. J. Dietla w Krakowie, Kraków, Polska

 

Streszczenie

Wstęp: Ze starzeniem się organizmu i wejściem w wiek podeszły wiąże się wiele problemów, m.in. zjawisko wielolekowości. Starzenie się jest jedną z głównych przyczyn wzrostu rozpowszechnienia depresji.

Cel pracy: Wskazanie, jaki jest stan psychiczny i poziom występowania depresji mierzony Skalą Oceny Depresji GDS wśród mieszkańców domu pomoc społecznej (DPS) i pacjentów przebywających w szpitalu w wieku podeszłym.

Materiał i metody: Badaniami objęto grupę 100 osób w wieku ≥60 lat: 50 leczyło się na oddziale chorób wewnętrznych i alergologii, a kolejne 50 to mieszkańcy DPS. Warunkiem włączenia do badań był brak zaburzeń funkcji poznawczych. Badania przeprowadzono metodą sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem Geriatrycznej Skali Oceny Depresji Yesavage’a (GDS) w wersji skróconej. Zastosowano analizę korelacji rang Spearmana oraz test niezależności chi-kwadrat Pearsona. Hipotezy weryfikowano na poziomie istotności p=0,05.

Wyniki: 52% badanych to kobiety, 48% mężczyźni. Badani byli w wieku między 60 a 90 i więcej lat. Tylko 6% badanych żyło w związku małżeńskim. Wszyscy najczęściej przyjmowali leki z powodu schorzeń kardiologicznych (48%) oraz leki przeciwbólowe (19%) i leki przeciwdepresyjne (18% ). Według skali GDS rosnące nasilenie depresji częściej obserwowano wśród pacjentów przebywających w szpitalu – dotyczyło to co drugiego badanego (52,4%) w porównaniu z częściej niż co trzecim mieszkańcem DPS (37,9%). Zależność nie była istotna statystycznie (p= 0,151).

Wnioski: Badania potwierdzają częste występowanie depresji wśród ankietowanych. U większości badanych (86%) stwierdzono występowanie depresji o umiarkowanym natężeniu. Ma to związek z m.in. z utratą aktywności życiowej i zainteresowań.

Abstract

Introduction: With the aging of the body and entering into old age, a lot of problems appear, such as the phenomenon of polypharmacy. Ageing is one of the main reasons of increasing prevalence of depression.

The aim: To indicate the mental state and the level of depression occurrence, measured by the Geriatric Depression Scale (GDS), among residents of Social Welfare Homes and patients hospitalized in the geriatric age.

Material and methods: The study covered a group of 100 people over the age of 60 years: 50 of them were treated in the Department of Internal Diseases and Allergology and the remaining 50 people were the residents of Social Welfare Homes. The condition for inclusion in the study was a lack of cognitive impairment. The research was conducted using a diagnostic survey with the use of the Yesavage Geriatric Depression Scale (GDS) in abbreviated version. When the peak test result (above 5 points) is indicated, consultation with a psychiatrist or psychologist is advisable. Spearman’s rank correlation analysis and the Pearson’s chi-squared independence test were applied. Hypotheses were verified at significance level of p=0.05.

Results: 52 percent of examined were women and remaining 48 percent – were men. The subjects were aged between 60 and 90 years old and more. Only 6% of the respondents were married. Patients most commonly took medicines for cardiological disorders (48%), painkillers (19%) and antidepressants (18%). According to the GDS scale, the increasing severity of depression was more commonly observed among patients in hospital – this was related to every second patient (52.4%), compared with significantly more than every third resident of Social Welfare Homes. Such a dependence was not statistically significant (p=0.151).

Conclusions: Research confirms the frequent occurrence of depression among the respondents. Most of the subjects (86%) reported moderate depression intensity. It has a connection with, among others, the loss of vital activity and interests.

Public Health Forum 2017;III(XI)4(43):273-280

WSTĘP

Proces starzenia się organizmu dotyczy wszystkich płaszczyzn zdrowia człowieka i przebiega nie tylko na poziomie somatycznym („zużywanie narządów”, ograniczenie motoryczności), ale i psychicznym (zmniejszenie zdolności poznawczych, zaburzenia percepcji) oraz społecznym (ograniczenie aktywności społecznej, osamotnienie), co może prowadzić także do depresji. Należy jednak pamiętać, że depresja u ludzi starszych nie jest naturalnym elementem procesu starzenia się. Wręcz przeciwnie, osoby starsze są w stanie w miarę pogodnie funkcjonować będąc na emeryturze [1]. Rozpatrując starzenie się organizmu i wejście w wiek podeszły, należy wziąć pod uwagę wielość problemów, z jakimi boryka się pacjent geriatryczny, z czego na pierwszy plan wysuwa się wielochorobowość i często związane z tym zjawisko wielolekowości. W Polsce odsetek osób, które przekroczyły 65 r.ż. wynosi około 13,4% (ponad 5,1 mln osób) [2]. Rozpowszechnienie zaburzeń depresyjnych w tym okresie życia sięga 15–20%, a wśród osób w wieku podeszłym korzystających z pomocy medycznej – do 30%. Dane te wskazują na rangę depresji wieku podeszłego, która jest narastającym problemem klinicznym i społecznym” [3]. Wielu autorów zwraca uwagę na fakt, że u osób starszych często może występować trudna do rozpoznania depresja, tzw. depresja maskowana, której przebieg może mieć dosyć nietypowy obraz, w związku z czym zmiana nastroju czy zaburzenia myślenia zostają przysłonięte przez objawy, które utrudniają jej rozpoznanie, a nawet mogą sugerować występowanie innego schorzenia psychicznego bądź somatycznego. W związku z powyższym depresja, która może prowadzić do zaburzeń snu, spadku masy ciała, jadłowstrętu czy innych niespecyficznych objawów somatycznych lub też przypominać symptomy zespołu otępiennego (otępienie rzekome) bywa nierozpoznana [4–6]. Istotne jest zatem zastosowanie wiarygodnego a zarazem miarodajnego narzędzia, za pomocą którego możliwe będzie dokonanie oceny nasilenia symptomów depresji u osób w starszym wieku. Takim narzędziem jest Geriatryczna Skala Depresji (GDS – Geriatric Depression Scale), stosowana na całym świecie, w różnych wersjach językowych, stanowiąca narzędzie przesiewowe. Wynik uzyskany na podstawie badania z zastosowaniem tego narzędzia nie jest równoznaczny ze stwierdzeniem (diagnozą) depresji, natomiast może służyć jako wskazówka diagnostyczna.

Celem badań było wskazanie, jaki jest stan psychiczny i poziom występowania depresji mierzony Skalą Oceny Depresji GDS wśród mieszkańców DPS i pacjentów przebywających w szpitalu w wieku podeszłym.

MATERIAŁ I METODY

Badaniami objęto grupę 100 osób w wieku ≥60 lat: 50 leczyło się na Oddziale Chorób Wewnętrznych i Alergologii Szpitala Specjalistycznego im. J. Dietla w Krakowie, a kolejne 50 to mieszkańcy Domu Pomocy Społecznej im. L.A. Helclów w Krakowie. Badania przeprowadzono na przełomie 2016/2017 roku, a udział w nich był dobrowolny. Warunkiem włączenia do badań był wiek powyżej 60 r.ż. oraz brak zaburzeń funkcji poznawczych, co stwierdzono na podstawie analizy dokumentacji medycznej oraz w bezpośrednim kontakcie z badanym. Badania przeprowadzono metodą sondażu diagnostycznego wykorzystując technikę ankietową. W pierwszej części badań zastosowano anonimową, autorską ankietę składającą się z 6 pytań dotyczących danych socjodemograficznych badanych, występowania i leczenia się z powodu schorzeń przewlekłych oraz stosowanej farmakoterapii i przestrzegania zaleceń lekarskich. Druga część badań została przeprowadzona z wykorzystaniem standaryzowanego narzędzia – Geriatrycznej Skali Oceny Depresji Yesavage’a (GDS) w wersji skróconej, składającej się z 15 pytań (tzw. GDSSF (short form). Podobnie jak w przypadku testów przesiewowych, wynik uzyskany na podstawie badania z zastosowaniem tego narzędzia nie jest równoznaczny ze stwierdzeniem (diagnozą) depresji, natomiast może służyć jako wskazówka diagnostyczna. W sytuacji, gdy badany uzyska podwyższony wynik (powyżej 5 pkt.), wówczas wskazana jest konsultacja u psychiatry lub psychologa. Uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej, wykorzystując pakiet statystyczny IBM SPSS 24.0. Zastosowano następujące metody statystyczne: analizę korelacji rang Spearmana, test niezależności chi-kwadrat Pearsona. Różnice istotne statystycznie przyjmowano na poziomie p=0,05.

WYNIKI

Najbardziej liczną grupę badanych stanowiły osoby w przedziale wiekowym 60–69 lat (45%), czyli tzw. młodzi-starzy. Osoby w wieku 70–79 lat stanowiły 24% ankietowanych, zaś nieco mniej – 23% seniorzy w wieku 80–89 lat. Najmniej liczną grupę (7%) tworzyli długowieczni, tj. badani w wieku powyżej 90 lat. Kobiety stanowiły 52% badanych, natomiast mężczyźni 48%. Zdecydowana większość ankietowanych (72%) to osoby mieszkające w mieście, a zaledwie 28% mieszkało na wsi. Rozkład procentowy wykształcenia badanych przedstawiał się niemal proporcjonalnie. Największą grupę tworzyły osoby z wykształceniem średnim (29%), następnie zawodowym (26%), a 24% badanych miało wykształcenie wyższe. Najmniej liczną grupę stanowiły osoby z wykształceniem podstawowym – 20% respondentów. Ponad połowa badanych (52%) utrzymywała się z emerytury, 24% pobierało rentę inwalidzką, zaś 23% zasiłek pielęgnacyjno-opiekuńczy. Co drugi respondent (52%) wskazywał na wdowieństwo jako swoją sytuację rodzinną, stanu wolnego (panna/kawaler) było 24% seniorów, zaś 18% badanych było rozwiedzionych. Niewielki odsetek (6%) badanych to osoby żyjące w związku małżeńskim (zamężne/żonaci). Badani najczęściej przyjmowali leki z powodu schorzeń kardiologicznych (łącznie 48% badanych) oraz leki przeciwbólowe (19%), na trzecim miejscu znalazły się leki przeciwdepresyjne, stosowanie których potwierdziło 18% ankietowanych (Tab. 1).

Analiza ilościowa farmakoterapii badanych pokazuje, że ponad połowa z nich (55%) zażywa na stałe w ciągu dnia 5–9 leków zleconych przez lekarza, aż 20% pacjentów wskazywało na 10–15, a nawet powyżej 15 tabletek dziennie (2%), co wiąże się często ze współwystępowaniem wielochorobowości. Jedynie 17% ankietowanych zażywa poniżej 5 leków dziennie.

Mniej niż połowa badanych (47%) ściśle stosuje się do zaleceń lekarskich, tylko czasem stosuje się do nich 20% i podobnie tyle samo osób (20%) czasem się nie stosuje, a 8% respondentów przestrzega zaleceń tylko w sytuacji, gdy źle się czuje. Pacjenci, którzy ściśle przestrzegali zaleceń lekarza, najczęściej uzyskiwali niewielką liczbę punktów według skali oceny depresji GDS, co oznacza, że nie stwierdzono u nich depresji (p=0,001). Z kolei największy odsetek osób ze znaczną liczbą punktów w tej skali występował w grupie przestrzegającej zaleceń lekarskich czasami lub tylko w przypadku złego samopoczucia, co może sugerować, że zaburzenia nastroju jako jeden z objawów depresji mogły zmniejszać motywację do zażywania leków, a z drugiej strony nasilać objawy depresji (Tab. 2).

Ankietowanych zapytano o zadowolenie z życia, biorąc pod uwagę cały jego dotychczasowy przebieg, trzy czwarte badanych (75%) wskazało, że są z niego zadowoleni, zaś co czwarty badany (25%) temu zaprzeczył. Pomimo to zdecydowana większość badanych (82%) stwierdziła, że liczba ich aktywności i zainteresowań zmniejszyła się w ostatnim czasie, co może wiązać się z brakiem aktywności zawodowej oraz stanem zdrowia (przebywanie w szpitalu lub w DPS). Największy odsetek osób wyrażających opinię, że ich ilość aktywności i zainteresowań uległa znacznemu obniżeniu w ostatnim czasie występował w najmłodszej grupie badanych (60–69 lat), co należałoby być może wiązać z oczekiwaniami tych osób, co do możliwości dalszego aktywnego życia; zależność ta była istotna statystycznie (p=0,049); (Tab. 3).

Ponieważ ponad 70% pytanych deklarowała zadowolenie ze swojego dotychczasowego życia nie dziwi fakt, że tylko niespełna jedna trzecia (29%) spośród pacjentów przyznało, że ich życie w ciągu dwóch ostatnich tygodni było puste, 27% respondentów odpowiedziało, że odczuwa obniżony nastrój, a jeszcze mniej, bo 17% miała obawy, co do negatywnych wydarzeń, jakie mogą nastąpić w ich życiu.

Podobnie badani odpowiedzieli na pytanie dotyczące ogólnego znudzenia, które odczuwało 38% respondentów. Częściej na to zjawisko wskazywały osoby żyjące samotnie (rozwiedzeni, owdowiali, panny/kawalerowie); zależność była istotna statystycznie (p=0,016); (Tab. 4).

Dwie trzecie badanych (64%) odczuwa, że ma więcej niż inni ludzie trudności związanych z pamięcią. Częściej na trudności związane z pamięcią wskazywały osoby z wykształceniem zawodowym, podstawowym, ale także, co zastanawiające, z wykształceniem wyższym; najrzadziej opinię taką wrażały osoby ze średnim poziomem wykształcenia (Tab. 5).

Jedno z pytań zawarte w skali GDS dotyczyło zadowolenia z życia, biorąc pod uwagę cały jego dotychczasowy przebieg, trzy czwarte badanych (75%) wskazało, że są z niego zadowoleni, a jeszcze większy odsetek pacjentów szpitali i mieszkańców DPS (82%) uważa, że wspaniale jest żyć, pomimo wyrażonej opinii o zmniejszonej liczbie aktywności i zainteresowań w ostatnim czasie. Tylko prawie co piąty (18%) badany nie zgadza się ze stwierdzeniem, że żyć jest wspaniale. W tej grupie badanych są zapewne osoby deklarujące zażywanie leków przeciwdepresyjnych, a więc te, u których lekarz rozpoznał kliniczne objawy depresji oraz twierdzące, że w ciągu ostatnich tygodni utraciły swoje dotychczasowe aktywności i zainteresowania (Tab. 3).

Znacznie ponad dwie trzecie pacjentów (75%) nie czuje się gorsza od innych, 74% nie ocenia swojej sytuacji jako beznadziejnej i nie uważa, że inni ludzie są od nich lepsi (73%). Niemniej co czwarty chory (25%) czuł się gorszy od innych i miał poczucie beznadziejności.

Według skali GDS rosnące nasilenie depresji częściej obserwowano wśród pacjentów przebywających w szpitalu – dotyczyło to co drugiego badanego (52,4%) w porównaniu z częściej niż co trzecim mieszkańcem DPS (37,9%) (p= 0,151); (Tab. 6). Częstsze występowanie depresji wśród pacjentów szpitala może mieć związek z pogorszeniem stanu zdrowia, jak też z brakiem akceptacji sytuacji, czyli pobytu w szpitalu.

DYSKUSJA

Istotne problemy ludzi starszych to samotność, choroby (spadek zdolności adaptacyjnych człowieka w wymiarze biologicznym i psychospołecznym), inwalidztwo, często życie w ubóstwie oraz poczucie nieprzydatności. Wszystkie te czynniki mogą prowadzić do marginalizacji osób starszych w społeczeństwie oraz ograniczenia samodzielności życiowej. „Depresja występująca u starszej części populacji często bywa źle rozumiana. Czasami jej przejawy, takie jak problemy z pamięcią i utrata energii oraz różne objawy somatyczne są błędnie interpretowane jako starzenie się, nieodwracalne pogorszenie się możliwości umysłowych i fizycznych. W ten sposób uleczalna depresja może zostać rozpoznana jako problem, którego w dużej części nie da się rozwiązać” [7] . Pużyński podaje, że z badań epidemiologicznych przeprowadzanych wśród chorych przebywających na oddziałach chorób somatycznych i na oddziałach internistycznych wynika, że częstość występowania depresji jako objawu lub jako pełnego zespołu psychopatologicznego sięga kilkunastu procent (według niektórych autorów przekracza nawet 20%) i jest zjawiskiem dosyć częstym, natomiast wśród pacjentów poradni ogólnych i specjalistycznych (oprócz psychiatrycznych) wskaźniki występowania depresji są jeszcze wyższe i dotyczą nawet 30–40% populacji osób starszych [3]. Podobne dane przedstawia Wieczorowska-Tobis, wskazując ponadto, że zespoły otępienne rozpoznaje się u około 10% osób starszych, przy czym po 90. roku życia problem ten występuje aż u 40% osób, co wyraźnie wskazuje na tendencję wzrostową występowania różnych zaburzeń o podłożu psychicznym wprost proporcjonalnie do wieku [8]. W badaniach własnych 18% ankietowanych potwierdziło zażywanie leków przeciwdepresyjnych, co pozwala stwierdzić, że choroba, jaką jest depresja, została u nich rozpoznana. Pomimo stosunkowo nielicznej grupy badanej, uzyskany przez autorki niniejszego opracowania wynik jest porównywalny do danych uzyskanych przez innych badaczy [9–11]. Ponadto należy zwrócić uwagę na znaczny odsetek badanych (86%), u których na podstawie skali GDS stwierdzono depresję umiarkowaną. Wyniki analiz potwierdziły, że we wczesnym okresie starości dochodzi częściej do utraty dotychczasowych aktywności i zainteresowań badanych, co mogłoby sprzyjać depresji. Hammen zauważa, że wyraźnie niższe wskaźniki depresji u ludzi starszych wykazane w licznych badaniach epidemiologicznych mogą same w sobie stanowić artefakty metodologiczne. Wymaga to dostosowania do danej grupy wiekowej kryteriów diagnostycznych. Takie adaptacje mogą być przydatne do określenia doświadczeń depresyjnych przeżywanych przez osoby w wieku starszym [7]. Wyniki analiz przeprowadzonych przez autorki niniejszego opracowania potwierdziły, że we wczesnym okresie starości dochodzi częściej do utraty dotychczasowych aktywności i zainteresowań badanych, co mogłoby sprzyjać depresji, ale analizy nie potwierdziły tego w sposób jednoznaczny.

Ledwoch w swoich badaniach dowiódł, że nasilanie się objawów egzystencjonalnego wymiaru depresji wykazuje silny, negatywny związek z poczuciem sensu życia [12]. Badania autorskie wskazują, że znaczna część badanych odczuwa znudzenie (38%), bezradność (26%), nie czuje się szczęśliwa (25%) i ma poczucie, że ich życie jest beznadziejne (25%).

Z badań dotyczących wpływu leków na objawy depresyjne publikowanych przez różnych badaczy nasuwa się wniosek, że farmakoterapia stosowana w leczeniu jednych schorzeń może niekorzystnie oddziaływać na stan psychiczny osoby starszej i powodować kolejne problemy zdrowotne [10, 13]. Z badań własnych wynika, że grupą leków najczęściej stosowaną przez ankietowanych są leki przeciwnadciśnieniowe oraz inne stosowane w schorzeniach układu sercowo-naczyniowego (łącznie u 48% badanych), co oprócz ich efektu terapeutycznego może dodatkowo mieć wpływ na zaburzenia depresyjne. Pużyński podkreśla, że bardzo ważne jest wyeliminowanie leków, które mogą powodować depresję (dotyczy to szczególnie niektórych środków stosowanych w leczeniu nadciśnienia), a na tę grupę farmaceutyków wskazała największa liczba badanych (28%). Neumann-Podczaska i wsp. zwracają uwagę na inny istotny aspekt związany z farmakoterapią, która często prowadzi do wystąpienia zespołów jatrogennych, a te, stwarzając zagrożenie dla sprawności funkcjonalnej osób starszych, generują negatywne skutki społeczno-ekonomiczne dla całego społeczeństwa, dlatego też prawidłowa i bezpieczna farmakoterapia stanowi jedno z głównych wyzwań współczesnej geriatrii [9].

Starsi chorzy przyjmują średnio od 3 do 8 leków, przy czym osoby samodzielne przede wszystkim leki przeciwbólowe, moczopędne, kardiologiczne i uspokajające, podczas gdy mieszkańcy domów opieki, którzy zwykle stosują więcej preparatów, zażywają głównie leki przeciwpsychotyczne, uspokajające, nasenne, moczopędne, kardiologiczne, przeciwbólowe i antybiotyki [14]. Badania własne pokazują, że ponad połowa badanych (55%) przyjmuje średnio 5–9 leków dziennie, co jest liczbą porównywalną. Znaczny odsetek ankietowanych (20%) przyjmuje codziennie aż 10–15 leków, co już wskazuje u nich na ciężką wielolekowość, ponadto może być przyczyną interakcji wynikających ze stosowania tak znacznej ilości preparatów leczniczych. Zaledwie 17% badanych osób potwierdziło przyjmowanie dziennie 1–4 leki. Badania własne potwierdzają, że najczęściej stosowanymi lekami u badanych były leki kardiologiczne (48%), przeciwbólowe (19%), przeciwdepresyjne (18%), na dalszym miejscu znalazły się leki stosowane w leczeniu cukrzycy (6%), diuretyki (1%) oraz inne (2%). Według różnych autorów, problem wielolekowości dotyczy około 45–78% badanych. O problemie wielolekowości można mówić w sytuacji, gdy pacjent w schemacie codziennym zażywa więcej niż 5 preparatów leczniczych [15, 16]. Badania własne wskazują na podobny odsetek badanych (55%) zażywających więcej niż 5. leków dziennie (zażywanie 5–9 preparatów), a w przypadku 20% respondentów można mówić o ciężkiej polifarmakoterapii (10–15 leków dziennie). Skuteczność terapii często wiąże się z przestrzeganiem zaleceń lekarskich, co w przypadku leczenia kilku schorzeń jednocześnie, ma jeszcze większe znaczenie. Dane z badań własnych wskazują, że jedynie mniej niż połowa badanych (47%) ściśle stosuje się do zaleceń lekarskich, tylko czasem stosuje się do nich 20% ankietowanych, ale też 20% czasem się nie stosuje. Niestety 8% respondentów przestrzega zaleceń tylko w sytuacji, gdy źle się czuje, a 5% nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. W badaniach kanadyjskich opublikowanych przez Vika i wsp. przeprowadzonych wśród pacjentów w podeszłym wieku (n=319), niestosowanie się do zaleceń stwierdzono u nieco mniejszej liczby badanych. Dotyczyło to 38,2% mieszkańców wsi oraz 38,9% mieszkańców miast [13]. Zyczynski i Coyne oraz Hagström i wsp. wskazują, że niestosowanie się chorych do zaleceń terapii dotyczy co drugiego pacjenta bez względu na wiek i odnosi się do 30–60% ordynowanych leków i powinno być brane pod uwagę w określaniu ewentualnych przyczyn braku oczekiwanej odpowiedzi na leczenie. Niestosowanie się chorych do zaleceń może przybierać różną formę, począwszy od stosowania zbyt małych/zbyt dużych dawek leku, samodzielnym „sterowaniu terapią”, na nierealizowaniu recepty skończywszy. Jak się okazuje, do grupy głównych czynników ryzyka niestosowania się do zaleceń terapii zalicza się także depresję [17, 18].

Wielu badaczy wskazuje na częstsze współwystępowanie depresji lub objawów depresyjnych u osób cierpiących na różne choroby somatyczne [19–21]. Występowanie depresji pogarsza rokowanie we współistniejących schorzeniach somatycznych, może nawet przyczyniać się do zwiększenia ryzyka zgonu. U osób w wieku podeszłym, a szczególnie tych ze schorzeniami mogącymi predysponować do depresji lub przyjmujących leki przeciwnadciśnieniowe (hipotensyjne), przeciwpadaczkowe, benzodiazepiny czy sterydy, istotne jest monitorowanie objawów depresji [22].

Co ważne, oprócz działań sensu stricto prowadzących do jak największej samodzielności i samoopieki pacjentów geriatrycznych kluczowe jest uświadomienie im ich roli w społeczeństwie, istoty procesu starzenia się, ponadto staranie się o wypracowanie u nich konstruktywnej postawy wobec starości, co niewątpliwie korzystnie mogłoby wpłynąć na ich dobrostan psychiczny. Zatem jest to zadanie nie tylko dla pracowników ochrony zdrowia czy opieki społecznej, ale głównie osób bliskich, których rola i wsparcie w przeżywaniu starości przez członka rodziny są nie do przecenienia. Z kolei organizacja systemu ochrony zdrowia w kontekście trendów społecznych powinna stanowić wyzwanie dla decydentów, a tym samym przyczynić się do poprawy jakości opieki nad pacjentami geriatrycznymi, a co za tym idzie, polepszenie ich jakości życia.

WNIOSKI

1. Na podstawie badań stwierdzono częste występowanie depresji u pacjentów w wieku geriatrycznym.

2. U większości badanych (86%), zarówno pacjentów oddziału chorób wewnętrznych i alergologii, jak i mieszkańców domu pomocy społecznej stwierdzono występowanie depresji o umiarkowanym natężeniu, u 12% stan prawidłowy, zaś u 2% ciężką depresję.

3. Występowanie depresji w starszym wieku ma związek z wielochorobowością i wielolekowością, a także utratą aktywności życiowej i zainteresowań.

4. Utratę aktywności życiowej oraz zainteresowań potwierdzają badani już na etapie wczesnej starości, szczególnie pacjenci przebywający w placówkach opiekuńczych, co może indukować lub nasilać objawy depresyjne.

Piśmiennictwo

1. Dudak M. Proces starzenia się. In: Marchewka A, Dąbrowski Z, Żołądź JA (eds). Fizjologia starzenia się. Profilaktyka i rehabilitacja. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 2012, 1-33

2. Czapiński J, Błędowski P. Aktywność społeczna osób starszych w kontekście percepcji Polaków. Diagnoza społeczna 2013. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej i Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich; 2014.

3. Pużyński S. Zaburzenia afektywne. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2009.

4. Adamson JA, Price GM, Breeze E et al. Are older people dying of depression? Findings from the Medical Research Council trial of the assessment and management of older people in the community. J Am Geriat Soc. 2005;53(7):1128-1132.

5. Albiński R, Kleszczewska-Albińska A, Bedyńska S. Geriatryczna Skala Depresji (GDS). Trafność i rzetelność różnych wersji tego narzędzia – przegląd badań. Psych Pol. 2011;4 (45):555-562.

6. Krzyżowski J. Psychogeriatria. Warszawa: Wydawnictwo Medyk; 2005.

7. Hammen C. Depresja. Modele kliniczne i techniki terapeutyczne dla praktyków i pacjentów. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne; 2006

8. Wieczorowska-Tobis K. Specyfika pacjenta starszego. In: Wieczorowska-Tobis K, Kostka T, Borowicz AM. Fizjoterapia w geriatrii. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2015, 18-27.

9. Neumann-Podczaska A, Wieczorowska-Tobis K, Grześkowiak E. Opieka farmaceutyczna w geriatrii – założenia programu. Farm Wspol. 2014;7:126-130.

10. Rajska-Neumann A, Wieczorowska-Tobis K. Polypharmacy and potential inappropriateness of pharmacological treatment among community – dwelling elderly patients. Arch Geront Geriat. 2007;Suppl.1(44):S303-309.

11. Wieczorkowska-Tobis K, Grześkowiak E. Farmakoterapia geriatryczna. Czas Aptek. 2008;2(170):12-15.

12. Ledwoch M. Egzystencjalne aspekty depresji. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL; 2005.

13. Vik SA, Hogan DB, Patten SB et al. Medication nonadherence and subsequent risk of hospitalization and mortality among older adults. Drugs Aging. 2006;23(4):345 – 356.

14. Ksiądzyna D, Szeląg A. Specyfika farmakoterapii pacjentów w podeszłym wieku. Psychogeriat Pol. 2013;10(3):115-126.

15. Junius-Walker U, Theile G, Hummers-Pradier E. Prevalence and predictors of polypharmacy among older primary care patients in Germany. Fam Pract. 2007;24(1):14-19.

16. Hovstadius B, Astrand B, Petersson G. Dispensed drugs and multiple medications in the Swedish population: an individual-based register study. BMC Clin Pharmacol. 2009;9:11-14.

17. Zyczynski TM, Coyne KS. Hypertension and current issues in compliance and patient outcomes. Cur Hypert Rep. 2000;2(6):510-514.

18. Hagström B, Mattsson B, Rost I et al. What happened to the prescriptions? A single, short, standardized telephone call may increase compliance. Fam Pract. 2004;21(1):46 – 50.

19. Crum RM, Cooper-Patrick L, Ford DE. Depressive symptoms among general medical patients: prevalence and one-year outcome. Psychosomat Med. 1994;56:109-117.

20. Wells KB, Golding JM, Burnam MA. Psychiatric disorder in a sample of the general population with and without chronic medical conditions. Am J Psych. 1988;145:976-981.

21. Koenig HG, George LK, Peterson BL, Pieper CF. Depression in medically ill hospitalized older adults: prevalence, characteristics and course of symptoms according to six diagnostic schemes. Am J Psych. 1997;154:1376-1383.

22. Dobrzyńska E, Rymaszewska J, Kiejna A. Depresje u osób w wieku podeszłym. Psychogeriat Pol. 2007;4(1):51-60.

Adres do korespondencji:

Mariola Seń

Wydział Nauk o Zdrowiu

Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

ul. Kazimierza Bartla 5, 51–618 Wrocław

e-mail: mariola.sen@umed.wroc.pl

Nadesłano:20.07.2017

Zaakceptowano: 27.11.2017

Tabela 1. Rodzaje leków przyjmowanych na stałe przez mieszkańców DPS i pacjentów w szpitalu.

Jednostka

Ogółem

DPS

Szpital

Leki przyjmowane na stałe

nasercowe

Liczebność

[N]

14

6

20

[%]

24,1

14,3

20,0

przeciwbólowe

Liczebność

[N]

11

8

19

[%]

19,0

19,0

19,0

przeciwcukrzycowe

Liczebność

[N]

3

3

6

[%]

5,2

7,1

6,0

przeciwdepresyjne

Liczebność

[N]

7

11

18

[%]

12,1

26,2

18,0

na nadciśnienie /i lub diuretyki

Liczebność

[N]

23

14

37

[%]

39,7

33,3

37,0

Razem

Liczebność

[N]

58

42

100

[%]

100,0

100,0

100,0

Wartość

df

p

Chi-kwadrat

4,302

4

0,367

N

100

Tabela 2. Występowanie depresji według Skali Oceny Depresji GDS a stosowanie się do zaleceń lekarza

Przestrzeganie zaleceń lekarza

Ogółem

ściśle

czasami nie

czasami tak

tylko gdy źle się czuję

Geriatryczna Skala Oceny Depresji Yesavage (przedziały)

0–5 punktów (bez depresji)

Liczebność

[N]

25

14

17

0

56

[%]
z przestrzeganie zaleceń lekarza

80,6

43,8

53,1

0,0

56,0

6-15 punktów (depresja o rosnącym nasileniu)

Liczebność

[N]

6

18

15

5

44

[%]
z przestrzeganie zaleceń lekarza

19,4

56,3

46,9

100,0

44,0

Razem

Liczebność

[N]

31

32

32

5

100

[%]
z przestrzeganie zaleceń lekarza

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

Testy chi-kwadrat

Wartość

df

p

chi-kwadrat Pearsona

16,061

3

0,001

Iloraz wiarygodności
chi-kwadrat

18,627

3

0,000

N

100

Tabela.3. Zależność pomiędzy ograniczeniem aktywności i zainteresowań według Skali GDS a wiekiem badanych

Wiek

Ogółem

60-69

70-79

80-89

90-99

2. Czy zmniejszyła się ilość pana(i) aktywności i zainteresowań?

nie

Liczebność

[N]

3

6

7

2

18

[%]

6,5

25,0

30,4

28,6

18,0

tak

Liczebność

[N]

43

18

16

5

82

[%]

93,5

75,0

69,6

71,4

82,0

Razem

Liczebność

[N]

46

24

23

7

100

[%]

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

Wartość

df

p

chi-kwadrat Pearsona

7,842

3

0,049

Iloraz wiarygodności
chi-kwadrat

8,464

3

0,037

N

100

Tabela. 4. Poczucie znudzenia według skali GDS a stan cywilny badanych.

Sytuacja rodzinna

Ogółem

panna

rozwiedziona

wdowa

zamężna

4. Czy często czuje się pan(i) znudzony(a)?

nie

Liczebność

[N]

19

7

33

2

61

[%]

82,6

38,9

63,5

33,3

61,6

tak

Liczebność

[N]

4

11

19

4

38

[% ]

17,4

61,1

36,5

66,7

38,4

Razem

Liczebność

[N]

23

18

52

6

99

[% ]

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

Wartość

df

p

chi-kwadrat Pearsona

10,321

3

0,016

Iloraz wiarygodności
chi-kwadrat

10,631

3

0,014

N

99

Tabela.5. Zależność pomiędzy problemami z pamięcią według skali GDS a poziomem wykształcenia

Wykształcenie

Ogółem

podstawowe

zawodowe

średnie

wyższe

10. Czy czuje pan(i), że ma więcej kłopotów z pamięcią niż inni?

nie

Liczebność

[N]

8

4

16

8

36

[%]

40,0

15,4

53,3

33,3

36,0

tak

Liczebność

[N]

12

22

14

16

64

[% ]

60,0

84,6

46,7

66,7

64,0

Razem

Liczebność

[N]

20

26

30

24

100

[% ]

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

Wartość

df

P

Chi-kwadrat Pearsona

8,921

3

0,030

Iloraz wiarygodności
chi-kwadrat

9,430

3

0,024

N

100

Tabela 6. Nasilenie depresji według Geriatrycznej Skali Oceny Depresji Yesavage wśród mieszkańców DPS i pacjentów przebywających w szpitalu

Jednostka

Ogółem

DPS

Szpital

Geriatryczna Skala Oceny Depresji Yesavage (przedziały)

6-15 punktów (depresja o rosnącym nasileniu)

0-5 punktów (bez depresji)

Liczebność

36

20

56

[%]

62,1

47,6

56,0

6-15 punktów (depresja o rosnącym nasileniu)

Liczebność

22

22

44

[% ]

37,9

52,4

44,0

Razem

Liczebność

58

42

100

[% ]

100,0

100,0

100,0

Wartość

df

P

Chi-kwadrat

2,064

1

0,151

N

100