THE SIMILARITIES AND DIFFERENCES OF THE PRE-GRADUATION EDUCATIONAL SYSTEMS OF NURSES IN POLAND OVER THE YEARS 1945-2016 IN TERMS OF THE EUROPEAN UNION STANDARDS

Jolanta Kolasińska1, Jacek Gajek1, Bernard Panaszek2

1 Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego, Uniwersytet Medyczny, Wrocław, Polska

2 Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Alergologii Uniwersytetu Medycznego, Wrocław, Polska

Streszczenie

Cel pracy: Kompletna, jedyna w piśmiennictwie polskim, analiza porównawcza systemów kształcenia przeddyplomowego pielęgniarek w latach 1945−2016 realizowanych w polskich szkołach w zestawieniu z ustaleniami Europejskiego Porozumienia w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek sporządzonego w Strasburgu dnia 25 października 1967 roku oraz Dyrektywami Rady EWG ustalającymi standardy kształcenia przeddyplomowego pielęgniarek w krajach członkowskich zjednoczonej Europy.

Materiał i metody: W badaniu dokonano analizy 57 programów kształcenia przeddyplomowego pielęgniarek, obowiązujących w Polsce, w latach 1945−2016 z uwzględnieniem prób ich ujednolicenia w latach 1961−2016. Programy analizowano w aspekcie podobieństw i różnic z wymogami Europejskiego Porozumienia w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek sporządzonego w Strasburgu dnia 25 października 1967 roku oraz dyrektyw EWG .

Wyniki: Próby ujednolicenia systemów kształcenia zawodowego pielęgniarek w Polsce w latach 1961−2016 wiążą się z podnoszeniem wymagań wstępnych dla kandydatów do szkół, wydłużaniem czasu kształcenia i podnoszeniem wymiarów godzin kształcenia zawodowego. Kształcenie pielęgniarek w Polsce w latach poprzedzających powstanie Europejskiego Porozumienia, jak i późniejszych, mimo różnic w wielu aspektach spełniało wymogi tego porozumienia. Likwidacja w 1996 roku Liceów Medycznych była kolejnym krokiem w dostosowywaniu kształcenia zawodowego pielęgniarek do wymogów Europejskiego Porozumienia w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek. Wprowadzone w 2005 roku standardy kształcenia w pełni odpowiadają wymogom porozumienia.

Wnioski: Funkcjonujące w latach 1961−2016 systemy kształcenia zawodowego pielęgniarek w Polsce należy uznać za spełniające wymogi Porozumienia Strasburskiego i Dyrektyw Rady EWG ustalających standardy kształcenia przeddyplomowego pielęgniarek w krajach członkowskich zjednoczonej Europy. Przedstawione opracowanie, omawiające porównawczo wszystkie systemy edukacji zawodowej pielęgniarek w Polsce z wymogami stawianymi przez Unię Europejską może być niezbędną i pewną podstawą do ewentualnych działań reformujących system kształcenia zawodowego pielęgniarek.

 

Abstract

The aim: The aim of the work was the only comprehensive in polish literature comparative analysis of the pre-graduation educational systems of nurses in Poland over the years 1945-2016 based on the examples of educational systems implemented in Polish schools as agreed by the European Agreement concerning both nursing trainings and education, prepared on 25 October 1967 in Strasbourg and Council Directive EEC which set standards of the nursing pre-graduation education rules in the member countries of the European Union.

Material and methods: In this study, there have been analyzed 57 pre-graduation educational programs obligatory in Poland over the years 1945−2016 including attempts to standardize them in years 1961-2016. The programs have been analyzed in terms of similarities and differences with the European Agreement requirements concerning nursing trainings and education prepared on 25 October 1967 in Strasbourg and Council Directive EEC.

Results:The attempts to standardize the nursing educational systems in Poland over the years 1961−2016 involved raising the preliminary requirements dedicated to school candidates and prolongation of education period as well as larger dimensions hours of professional education. However, the education of nurses in Poland over the years preceding the European Agreement and later agreements despite the differences in many aspects had satisfied requirements of this agreement. The liquidation of Secondary Schools of Medical Education was another step to adjusting professional nursing education to the requirements of the European Agreement concerning nursing training and education. Educational standards which were implemented in 2005 definitely met the Agreement’s requirements.

Conclusions: The professional nursing educational systems functioning over the years 1961-2016 in Poland should be considered as meeting the requirements of the Strasbourg Agreement and Council Directive EEC which set standards of the pre-graduation nursing education in the member countries of the European Union. The presented research paper which discuss comparatively all professional nursing educational systems and the requirements placed by European Union might be essential and confident basis for the eventual reform activities of the professional nursing educational system.

Public Health Forum 2017;III(XI)4(43):247-255

WSTĘP

Pierwsze szkoły pielęgniarskie powstały w Polsce jeszcze w okresie zaborów [1]. Odrodzenie niepodległego państwa polskiego, po I wojnie światowej spowodowało rozwój pielęgniarstwa zawodowego i szkolnictwa pielęgniarskiego. Otwierane w pierwszym okresie szkoły oparte były o wzorce amerykańskie, a rolę dyrektorek szkół pełniły pielęgniarki amerykańskie. W okresie międzywojennym funkcjonowało w Polsce 12 szkół prowadzonych przez różne instytucje, organizacje społeczne i stowarzyszenia charytatywne. Aktywna, prężnie działająca grupa zawodowa pielęgniarek doprowadziła do ustanowienia już w 1935 roku Ustawy o pielęgniarstwie [2] i aktów wykonawczych do ustawy regulujących kształcenie zawodowe [3]. Efektem tych działań był wysoki prestiż zawodowy pielęgniarki w tamtym okresie. Dramatyczny brak pielęgniarek po zakończeniu II wojny światowej, rosnące potrzeby społeczne na świadczenia pielęgniarskie w Polsce spowodowały uruchamianie wielu, funkcjonujących równocześnie systemów kształcenia zawodowego pielęgniarek. Do świadczenia usług pielęgniarskich dopuszczono oprócz pielęgniarek z pełnym wykształceniem również siostry pogotowia sanitarnego, młodsze pielęgniarki i asystentki pielęgniarskie. W kolejnych latach podejmowano liczne próby uporządkowania kształcenia zawodowego. Jednak dopiero w latach 60. w wyniku uruchomienia kształcenia w systemie Liceum Medycznego ujednolicono wymagania wstępne przyjęcia do szkół i program kształcenia przeddyplomowego pielęgniarek. Kolejne podniesienie wymogów wstępnych zaowocowało uruchomieniem w 1974 roku kształcenia w systemie Medycznego Studium Zawodowego. Szkoła początkowo policealna, później pomaturalna 2-letnia, kolejno 2,5-letnia w części szkół 3-letnia była próbą zbliżenia polskiego modelu kształcenia pielęgniarek do wymagań standardów europejskich. W ramach aspiracji Polski do Unii Europejskiej doszło w 1995 roku do podpisania przez prezydenta Polski Europejskiego Porozumienia w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek, zawartego przez kraje Europy zachodniej 25 października 1967 roku w Strasburgu [4]. Przed przystąpieniem w roku 2004 Polski do Unii doszło do likwidacji kształcenia zawodowego w systemie szkolnictwa średniego i uruchomienia kształcenia w systemie szkolnictwa wyższego.

MATERIAŁ I METODY

W prezentowanej pracy porównując kształcenie przeddyplomowe pielęgniarek z wymogami kształcenia zgodnego z Europejskim Porozumieniem w sprawie kształcenia i doskonalenia pielęgniarek [4] wzięto pod uwagę systemy kształcenia, w ramach których uzyskiwały kwalifikacje osoby czynne zawodowo w roku 2004, tj. w momencie akcesji Polski do Unii. Analizie poddano funkcjonujący od roku 1961 system Liceum Medycznego i funkcjonujący od 1974 system Medycznego Studium Zawodowego oraz funkcjonujący od roku 2000 system kształcenia wyższego licencjackiego, a także magisterskiego. Ten ostatni w okresie, w którym zaplanowano go jako system kształcenia przeddyplomowego, tj. od roku 2000 do 2009. Zgodnie z podstawą programową absolwent szkoły średniej mógł wówczas uzyskać tytuł magistra pielęgniarstwa z pominięciem tytułu licencjata pielęgniarstwa. Od roku 2007 [5] kształcenie pielęgniarek było realizowane w systemie studiów I i II stopnia. Ponadto, dokonano zestawień danych pochodzących z programów kształcenia w latach 1963 do 2016. Porównywano czas trwania i wymiary godzin poszczególnych elementów składowych kształcenia zawodowego charakteryzujące proces edukacyjny w takich systemach kształcenia, jak: liceum medyczne (LM), medyczne studium zawodowe 2 i 2,5-letnie (MSZ), medyczne studium zawodowe specjalność psychiatryczna (MSZ-psych.), medyczne studium zawodowe 3-letnie (MSZ-3), studia wyższe licencjackie (SWL) oraz studia wyższe magisterskie (SWM). Dane uzyskane z analizy programów kształcenia, charakteryzujące systemy kształcenia zawodowego pielęgniarek w Polsce, porównano z uregulowaniami prawnymi kształcenia zawodowego obowiązującymi w krajach Unii Europejskiej [4, 6−8].

W badaniu dokonano analizy dokumentów, aktów prawnych stanowiących podstawę kształcenia, w tym ustaw, dekretów, planów kształcenia, arkuszy ocen słuchaczy szkół medycznych, świadectw i dyplomów ukończenia szkoły, zdjęć, protokołów z posiedzeń rad pedagogicznych, kronik szkół i innych. Praca oparta jest na metodzie porównawczej, statystycznej. Dokonano analizy jakościowej: wewnętrznej i zewnętrznej. Analiza wewnętrzna polegała na studiowaniu treści aktów prawnych i programów kształcenia oraz porównaniu ich w grupach ustalonych zgodnie z systemem kształcenia. Analiza zewnętrzna polegała na określeniu warunków, okoliczności, w jakich realizowano programy kształcenia. W pracy wykorzystano opracowania naukowe i dostępne piśmiennictwo. W celu tworzenia najbardziej prawdopodobnych wyjaśnień posłużono się metodami statystycznymi z wykorzystaniem programu Statistica 10 stanowiącymi podstawę do dedukcji i indukcji będących podstawą formułowania wniosków.

WYNIKI

W Polsce próby ujednolicenia kształcenia przeddyplomowego pielęgniarek, po okresie powojennej różnorodności, podjęto na początku lat 60. W Europie próby uregulowania kształcenia zawodowego pielęgniarek polegające na ujednoliceniu wymogów nastąpiły pod koniec lat 60. poprzedniego wieku [4]. Dostrzegając znaczenie pielęgniarstwa dla systemu ochrony zdrowia i rosnące oczekiwania społeczne wobec pielęgniarek w Europie dążącej do zjednoczenia, zawód pielęgniarki zaliczono do zawodów regulowanych i ujednolicono wymagania dotyczące kształcenia zawodowego. W Europejskim Porozumieniu w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek sporządzonym w Strasburgu dnia 25 października 1967r. [4] zdefiniowane zostały funkcje zawodowe pielęgniarek i zakres kształcenia, do których zaliczono opiekę pielęgniarską rozumianą jako fachową pomoc zapewnianą jednostce, rodzinie oraz innej grupie społecznej, zgodną z fizycznymi, emocjonalnymi i duchowymi potrzebami odbiorcy usług. Określone zostały również wymagania stawiane kandydatom ubiegającym się o przyjęcie do szkół pielęgniarskich, a warunkiem głównym stało się posiadanie przynajmniej 10 lat wykształcenia poprzedzającego. Określono również czas i program kształcenia. Porozumienie wskazuje, że program kształcenia pielęgniarek powinien obejmować minimum 4600 godzin nauki pielęgniarstwa podstawowego realizowanych w okresie 3 lat. Przynajmniej połowa czasu przeznaczonego na naukę, tj. 2300 godzin powinna być przeznaczona na praktyczne szkolenie kliniczne. Niemniej niż 1/3 całego programu kształcenia, tj. 1533 godziny, powinna zostać przeznaczona na kształcenie teoretyczne. Pozostałe 16,67% wymiaru godzin kształcenia zawodowego, tj. 767 godzin można przeznaczyć na tzw. samokształcenie kierowane. Porozumienie określa zawartość merytoryczną kształcenia teoretycznego i kształcenia praktycznego, a także inne bardziej szczegółowe zagadnieniom, takie jak np. kompetencje nauczycieli.

Zgodnie z Porozumieniem Strasburskim [4], kandydat do szkoły pielęgniarskiej powinien legitymować się przynajmniej 10-letnim wykształceniem poprzedzającym. Formalnie, kształcenie przeddyplomowe w liceum medycznym, w aspekcie wymogów wstępnych, było niezgodne z wymaganiami unijnymi. Czas kształcenia poprzedzającego był za krótki, jednak zgodnie z założeniami, była to szkoła prowadząca równolegle kształcenie ogólne (przedmioty ogólnokształcące) i zawodowe (przedmioty zawodowe, kierunkowe). Biorąc pod uwagę to, że wymiar godzin przeznaczonych na kształcenie zawodowe przewyższał wymiar godzin przeznaczonych na kształcenie ogólne (średnio 59,27% do 40,82%), można założyć, że uczennice łącznie przez okres ٢ lat uzupełniały wykształcenie poprzedzające do wymaganych w Porozumieniu Europejskim 10 lat, a pozostałe 3 z 5 lat kształcenia przeznaczone było na kształcenie zawodowe. Medyczne studium zawodowe było, od jego uruchomienia w roku 1974, szkołą policealną, a po roku 1996 szkołą pomaturalną. Zgodnie z systemem oświaty w Polsce kandydaci do szkoły policealnej i pomaturalnej legitymowali się świadectwem średniej szkoły ogólnokształcącej, co oznacza, że czas kształcenia poprzedzającego w tym przypadku wynosił 12 lat i był o 2 lata dłuższy niż wymagany Europejskim Porozumieniem w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek. Medyczne studium zawodowe spełniało jednoznacznie wymogi dyrektyw unijnych w aspekcie czasu trwania kształcenia poprzedzającego kształcenie zawodowe. Po roku 2000, kiedy wprowadzono 6-letnią szkołę podstawową i 3-letnie gimnazjum doszło w Polsce również do reformy kształcenia pielęgniarskiego. Po likwidacji średniego szkolnictwa medycznego kształcenie przeddyplomowe do zawodu pielęgniarki realizowane jest w systemie szkolnictwa wyższego. Kandydat do szkoły wyższej musi posiadać świadectwo dojrzałości, które uzyskuje kończąc szkołę średnią, 3-letnie liceum ogólnokształcące. Kandydat do szkoły wyższej na kierunku pielęgniarstwo łącznie posiada 12 lat kształcenia poprzedzającego kształcenie przeddyplomowe. Kształcenie poprzedzające jest o 2 lata dłuższe niż stanowią wymogi Porozumienia Europejskiego. Studia wyższe, kształcenie licencjackie i magisterskie, spełniają zatem jednoznacznie wymogi dyrektyw unijnych w aspekcie czasu trwania kształcenia poprzedzającego kształcenie zawodowe.

Zgodnie z europejskimi ustaleniami kształcenie zawodowe, przeddyplomowe pielęgniarek powinno trwać 3 lata. Czas kształcenia zawodowego przeddyplomowego w systemach kształcenia funkcjonujących w Polsce, w omawianym okresie, trwał od 2 do 5 lat.

Formalnie, czas kształcenia zawodowego w przypadku medycznego studium zawodowego 2- i 2,5-letniego był krótszy od ustalonego w Porozumieniu Europejskim. Czas kształcenia zawodowego w medycznym studium zawodowym 3-letnim spełniał ten wymóg. Odpowiednio długi, ze względu na zapisy dyrektyw unijnych jest również czas kształcenia realizowanego w ramach studiów licencjackich. Zaplanowane na lata 2000−2009 jednociągowe 5-letnie studia kończące się tytułem zawodowym magistra pielęgniarstwa były o 2 lata dłuższe niż stawiane wymagania. Formalnie również, kształcenie w systemie licealnym spełniało wymogi czasu kształcenia, trwało bowiem 5 lat. Również przy sformułowanym powyżej założeniu, że w tym systemie 3 lata przeznaczone było na realizację kształcenia zawodowego, a 2 lata na kształcenie ogólne, wymóg trwania kształcenia zawodowego przez okres 3 lat był w systemie licealnym osiągany (Ryc.1) .

W Europejskim Porozumieniu w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek [4] wskazano oprócz wymogów wstępnych i czasu kształcenia zawodowego wymiar godzin kształcenia, określając go na poziomie 4600 godzin nauki pielęgniarstwa podstawowego. Początkowo zapisy Porozumienia Strasburskiego były tłumaczone w Polsce, w sposób, z którego wynikało, że kształcenia zawodowe ma trwać 3 lata i zawierać 4600 godzin. W późniejszym okresie ustalono, że jest to wymóg alternatywny. Kształcenie miało trwać 3 lata lub zawierać 4600 godzin kształcenia zawodowego. W Polsce również obecne obowiązujące standardy spełniają równocześnie oba te wymogi. W występujących w Polsce systemach kształcenia, wymiary godzin kształcenia zawodowego były różne i zmieniały się w kolejnych w latach.

Zbliżone wymiary godzin kształcenia zawodowego do wymaganych 4600 godzin zawierały plany dla systemu licealnego w pierwszym okresie funkcjonowania tego systemu. Najwyższy wymiar zawierał plan z roku 1963 (4256) [7], a najniższy z roku 1981 (3078) [8]. W systemie medycznego studium zawodowego wymiar godzin kształcenia zawodowego był bliski wymogom w szkole 3-letniej (4344) [9]. Najniższy wymiar godzin kształcenia zawodowego zaplanowano dla szkoły 2-letniej. Wymiar godzin kształcenia zawodowego w tym systemie wzrastał wraz z wydłużaniem czas kształcenia.

Wymiary godzin kształcenia zawodowego, zgodnie z planami kształcenia realizowanymi w systemach kształcenia w latach 1963 do 2015, w Polsce, były niższe od wymiaru określonego w Porozumieniu Strasburskim (Ryc. 2). Dopiero plany kształcenia obowiązujące od roku 2005 zawierają 4600 godzin. Warto jednak zauważyć, że w roku 2000 wprowadzony został obowiązkowy staż podyplomowy dla absolwentów medycznego studium zawodowego. Absolwent szkoły otrzymywał ograniczone prawo wykonywania zawodu, praktycznie dla celu realizacji stażu i na czas stażu. Stażysta był uprawniony do wykonywania zawodu wyłącznie w miejscu odbywania stażu, pod kierunkiem pielęgniarki posiadającej prawo wykonywania zawodu i spełniającej wymagania określone rozporządzeniem ministra zdrowia, zatem w rozumieniu ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej nie realizował samodzielnie roli zawodowej, nie był pielęgniarką, a nadal osobą przygotowującą się do zawodu [10].

W programach kształcenia zawodowego pielęgniarek obowiązujących w Polsce, brakuje zapisów dotyczących samokształcenia, pracy domowej ucznia. Porównywanie wymiarów godzin w polskich programach z wymiarami godzin określonymi w porozumieniu europejskim, w którym samokształcenie stanowi znaczny element składowy, wydaje się niewłaściwym podejściem. Samokształcenie w Polsce zostało po raz pierwszy umieszczone dopiero w planie 3-letniego pomaturalnego studium medycznego realizowanego w ramach innowacji pedagogicznej od roku 1996 [9]. W planach kształcenia pielęgniarek w systemie szkoły wyższej samokształcenie znalazło się po raz pierwszy w roku 2005. Założono wówczas, że w ramach kształcenia teoretycznego uczelnia może organizować samokształcenie i określono liczbą maksymalny wymiar samokształcenia [11]. To, że nie określano we wcześniejszych planach kształcenia pracy własnej ucznia wymiarem godzin, nie oznacza jednak, że taka forma pracy nie była w kształceniu wykorzystywana i organizowana. W polskiej szkole zawsze funkcjonowała praca domowa. W polskiej literaturze pedagogicznej można znaleźć opisy szczegółowej dydaktyki organizacji samodzielnej pracy ucznia [12].

Wymiary godzin kształcenia zawodowego przy założeniu że zawsze realizowane było samokształcenie w ramach kształcenia, w wymiarze 16,67% ogólnego wymiaru godzin podnosi wymiary zbliżają je do wymaganych 4600 godzin (Ryc. 3).

Określony w Porozumieniu Europejskim [4] wymiar godzin teorii stanowi 1/3 z 4600 godzin łącznego wymiaru kształcenia zawodowego. Z wyliczenia wynika, że stanowi to 1533 godziny. W planach liceum medycznego wymiar godzin kształcenia teoretycznego był znacznie wyższe od wymaganych w porozumieniu europejskim i wyższy niż określone w planach wszystkich pozostałych systemów kształcenia obowiązujących w analizowanym okresie w Polsce. Najwyższy wymiar godzin kształcenia teoretycznego zawierał plan dla liceum obowiązujący od roku 1986 (2302) [13]. W medycznym studium 2-letnim, wymiar godzin kształcenia teoretycznego był znacznie niższy. Najwyższy wymiar godzin został wprowadzony w roku 1978 (1283) [14].. Po wydłużeniu kształcenia w roku ١٩٩١ do 2,5-lat, największy wymiar godzin teorii zawierał plan z roku 1999 (1378) [15], obowiązywał do likwidacji tego systemu. W studium o specjalności psychiatrycznej wymiar godzin kształcenia od roku 1982 był stały (1255) [16], uległ zmniejszeniu dopiero w roku 1997 (1406) i był również niższy od wymiaru wymaganego prawem unijnym [16]. W 3-letnim innowacyjnym programie studium wymiar godzin kształcenia teoretycznego był zgodny z wymogami Porozumienia Europejskiego (1555) [9]. Po zmianie organu zarządzającego szkołami w roku 1999, wymiar godzin został zmniejszony (1406) [17]. W kształceniu na poziomie licencjata początkowo wymiar godzin kształcenia teoretycznego był niski, od roku 2000 (1185) [18] w roku 2002 uległy zwiększeniu (1482) [19], a po wprowadzeniu standardu w roku 2005 osiągnęły wymagany wymiar (1549) [11].

Wymiary godzin kształcenia teoretycznego w systemie liceum medycznego oraz 3-letniego medycznego studium zawodowego po jego uruchomieniu spełniały, ze względu na liczbę, wymogi Porozumienia Strasburskiego. Wymiar godzin kształcenia teoretycznego jest zgodny z wymogami również w planach studiów licencjackich realizowanych na podstawie standardu z roku 2005 i późniejszych. Wymiary godzin kształcenia teoretycznego pozostałych systemów kształcenia były niższe niż wymagane Porozumieniem Strasburskim (Ryc. 4).

W ustaleniach europejskich wskazuje się nie tylko wymiar godzin, ale również stosunek wymiaru godzin kształcenia teoretycznego do łącznego wymiaru godzin. Wymiar godzin teorii ma stanowić 1/3 łącznego wymiaru godzin kształcenia lub łącznie z samokształceniem 1/2 tego wymiaru. Dla porównania dokonano zestawienia stosunku wymiaru godzin teorii do sumarycznego wymiaru godzin kształcenia celem ustalenia, jaki był stosunek tych składowych względem siebie. Z zestawienia wynika, że najwyższy udział teorii w kształceniu zawodowym występował w systemie medycznego studium zawodowego 3-letniego i wynosił średnio 59,45% łącznego wymiaru godzin kształcenia zawodowego przy odchyleniu standardowym 5,79, tj. 9,73% łącznego wymiaru godzin. Wysoki odsetek godzin teorii występował również w planach systemu licealnego średnio 46,69% przy odchyleniu standardowym 4,14 tj. 8,86%. W obu tych systemach stosunek godzin realizowanych teoretycznie do godzin kształcenia praktycznego wskazuje na powiększony udział kształcenia teoretycznego. W systemie medycznego studium zawodowego 2- i 2,5-letniego stosunek teorii do łącznego wymiaru godzin był tylko lekko zawyżony i wynosił średnio 35,24% przy odchyleniu standardowym 1,53%. W medycznym studium zawodowym specjalność opieka psychiatryczna, stosunek ten wynosił średnio 34,50% przy odchyleniu 0,45%. W kształceniu licencjackim w latach 2000 do 2004 wymiar godzin teorii przekraczał średnio 33%, co oznacza, że kształcenie również miało zawyżony stosunek teorii do praktyki, od 38,84% w roku 2000 do 43,50% w roku 2002. Po roku 2007 wymiar godzin teorii łącznie z samokształceniem do praktyki był bliski stosunkowi 1/2 i wynosił 50,11%. Od roku 2012 stosunek ten wynosi 50% do 50%.

We wszystkich systemach kształcenia realizowanych w Polsce stosunek wymiaru godzin teorii do sumarycznego wymiaru godzin kształcenia zawodowego był wyższy od wymaganego w Porozumieniu Strasburskim − 1/3 (Ryc. 5). Kolejnym ważnym wymogiem stawianym przed kształceniem przeddyplomowym w krajach Unii jest wymiar godzin kształcenia klinicznego. W polskiej kulturze kształcenia zawodowego pod pojęciem szkolenia klinicznego mieści się praktyczna nauka zawodu, na którą składają się zajęcia praktyczne i praktyka zawodowa. Zgodnie z prawem unijnym, na kształcenie praktyczne przeznacza się 50% łącznego wymiaru godzin kształcenia. Wymiar praktycznej nauki zawodu w polskich systemach kształcenia był różny. W systemie liceum medycznego różnica wymiarów była dość duża. Najwyższy wymiar godzin zawierał plan z roku 1963 (2242) [7]. Najniższy z roku 1975 (1200) [20]. W systemie medycznego studium wymiary godzin nie różniły się aż tak, jak w systemie licealnym, najniższy wymiar godzin (1400) realizowano według planu z roku 1986, a najwyższy po wydłużeniu czasu kształcenia w roku 1997 (1715) [21]. W systemie medycznego studium specjalność psychiatryczna, wymiar praktycznej nauki zawodu był stały przez cały okres kształcenia (1750) [22]. W systemie 3-letniego medycznego studium wymiar był stosunkowo wysoki po uruchomieniu innowacji (2065) [9], a po roku 1999 został obniżony (1563). Wszystkie powyższe wymiary godzin były niższe od wymaganych w Europejskimi Porozumieniu. W przypadku systemu studiów licencjackich najniższy wymiar zawierały plany studiów w latach 2000−2004 (1357) [18], a najwyższy plany tych studiów po roku 2005 (2300) [11], zgodne z wymogami. W planach dla studiów jednociągowych, magisterskich, wymiary godzin spełniały wymogi w latach 2000−2001, a następnie 2005−2009 [11].

Wymiar godzin praktycznej nauki zawodu według planów kształcenia dla funkcjonujących w latach 1963 do 2015 systemów kształcenia tyko w systemach studiów wyższych wprowadzonych po roku 2000 był zgodny z wymogami Porozumienia Strasburskiego (Ryc. 6). Plany pozostałych systemów ze względu na wymiar godzin praktycznej nauki zawodu nie odpowiadały wymogom unijnym.

OMÓWIENIE WYNIKÓW I DYSKUSJA

Prezentowana praca jest, według wiedzy autorów, jedynym w piśmiennictwie polskim kompletnym opracowaniem porównującym wszystkie systemy kształcenia zawodowego pielęgniarek w Polsce w aspekcie historycznym i współczesnym z wymogami edukacyjnymi tej grupy zawodowej stawianymi przez Unię Europejską. W celu ustalenia całościowej oceny systemów kształcenia funkcjonujących w Polsce od 1961 do 2016 roku przez porównanie ich z wymogami Porozumienia Strasburskiego zastosowano system punktacji przez ocenę wykorzystując Metodę punktacji prostej [23]. Metoda punktacji służy do oceny sprawdzającej wybranych obiektów pod warunkiem, że wszystkie zastosowane w ocenie kryteria są tak samo ważne. W metodzie tej brane są pod uwagę wartości parametrów podlegających ocenie, a uzyskane wyniki wyznaczane są w tym przypadku w skali liczb całkowitych. W ocenie wykorzystano zestawienia danych uzyskanych z analizy planów kształcenia. Dane opracowano statystycznie, tworząc zbiory opisujące systemy kształcenia: liceum medyczne, medyczne studium zawodowe (2- i 2,5-letnie); medyczne studium zawodowe o specjalności psychiatrycznej, medyczne studium zawodowe 3-letnie, studia wyższe licencjackie, studia wyższe magisterskie. Do kryteriów oceny zaliczono średnie wartości liczbowe lub procentowe wyrażające stosunek danej części do całości wymiaru charakteryzującego element kształcenia. Ocenie podlegały kryteria charakteryzujące kształcenie pielęgniarek określone w Porozumieniu Strasburskim [4]: wymagania wstępne, czas kształcenia poprzedzającego w latach; czas kształcenia przeddyplomowego w latach; średni wymiar godzin kształcenia zawodowego z samokształceniem; samokształcenie określone w planach; średni wymiar godzin teorii w kształceniu zawodowym; średni stosunek wymiaru godzin teorii do wymiaru godzin kształcenia zawodowego; średni wymiar praktycznej nauki zawodu w kształceniu zawodowym, średni stosunek wymiaru godzin praktycznej nauki zawodu do wymiaru godzin kształcenia zawodowego.

Ponadto w ocenie wzięto pod uwagę kryteria parametrów dodatkowych, charakteryzujących kształcenie do zawodu pielęgniarki w Polsce, dopełniające charakterystykę kształcenia, a wynikające z odrębnej kultury kształcenia w naszym kraju: wydłużony okres kształcenia poprzedzającego do 12 lat, dodatkowe okres kształcenia, staż podyplomowy od roku 2000 (jenoroczny lub 0,5 roczny dla MSZ-3), wydłużony okres kształcenia zawodowego do 5 lat, dodatkowe godziny kształcenia, staż podyplomowy od roku 2000 (2080 godz. lub dla MSZ-3 1040 godz.), samokształcenie szacowane 16,67% łącznego wymiaru godzin kształcenia zawodowego,

Zgodnie z zastosowaną metodą punktacji uzyskane parametry poddano ocenie w skali nominalnej, wyróżniając ze względu na fakt posiadania lub nieposiadania danej cechy i przypisano liczbę 1 w przypadku posiadania cechy lub 0 w przypadku jej nieposiadania. Maksymalna liczba punktów przy zastosowaniu metody punktacji prostej, wskazująca na zgodność kształcenia z wymogami Porozumienia Strasburskiego wynosiła 8 punktów.

Zgodnie z dokonaną oceną sumaryczną, najwyższą punktację uzyskały studia wyższe magisterskie, 5-letnie, jednociągowe. System kształcenia uzyskał w ocenie sumarycznej 10 punktów, przekraczając wymogi unijne. Warto jednak zauważyć, że średnie wartości, które podlegały ocenie słabo charakteryzują ten system. Liczby godzin ocenianych cech w kolejnych latach funkcjonowania kształcenia, które stanowiły kryteria oceny, wyraźnie różniły się pod względem wymiaru i dopiero od roku 2005 do 2009 system jednoznacznie spełniał wymogi Porozumienia Strasburskiego [4]. Studia wyższe licencjackie w prezentowanej ocenie sumarycznej uzyskały 7 punktów. Uzyskaną liczbę punktów należy uznać za wynik dobry. W tym przypadku średnie wartości również słabo charakteryzują system kształcenia. Od roku 2005 studia licencjackie są realizowane zgodnie z wymogami Porozumienia Strasburskiego [4] w odróżnieniu od lat wcześniejszych, które obniżyły ostateczną ocenę. Od roku 2005 system kształcenia licencjackiego jednoznacznie spełnia wymogi porozumienia europejskiego. Medyczne studium zawodowe 3-letnie uzyskało 8 punktów, system spełniał wymogi Porozumienia Strasburskiego [4]. Absolwentki tego systemu zostały w naszej ocenie przygotowane do zawodu w sposób bardzo dobry. Medyczne studium zawodowe 2- i 2,5-letniego oraz medyczne studium zawodowe o specjalności psychiatrycznej uzyskały po 7 punktów. Wynik należy uznać za dobry. A system kształcenia za spełniający wymogi Porozumienia Strasburskiego. Najniższą liczbę punktów w ocenie sumarycznej uzyskał system kształcenia liceum medycznego. Uzyskanie 5 punktów na 8 możliwych należy uznać jednak za wynik pozytywny, choć niski. Dodatkowo warto zwrócić uwagę na fakt, że w prezentowanej ocenie sprawdzającej w przypadku liceum medycznego dokonano analizy systemu funkcjonującego w Polsce jeszcze przed podpisaniem przez kraje europejskie Porozumienia Strasburskiego i że system licealny uległ likwidacji w momencie podpisania tego porozumienia przez rząd Polski w roku 1996. Ponadto dodatkowy aspekt pozwalający na pozytywną ocenę systemu stanowi fakt, że w momencie dokonywania oceny polskiego kształcenia przez Komisję Europejską, w roku 2004 absolwentki posiadały już minimum 8 lat praktyki zawodowej, a zatem ich kompetencje zawodowe, których składową jest doświadczenie zawodowe, były znacznie wyższe niż w dniu uzyskania prawa wykonywania zawodu.

WNIOSKI

Funkcjonujące w latach 1961−2016 systemy kształcenia zawodowego pielęgniarek należy uznać za spełniające wymogi Porozumienia Strasburskiego . Przedstawione opracowanie, omawiające porównawczo wszystkie systemy edukacji zawodowej pielęgniarek w Polsce z wymogami stawianymi przez Unię Europejską może być niezbędną i pewną podstawą do ewentualnych działań reformujących system kształcenia zawodowego pielęgniarek.

Piśmiennictwo

1. Kaniewska-Iżycka J. Rozwój pielęgniarstwa w Polsce do roku 1950. CMDNŚSzM, Warszawa, 1987.

2. Ustawa o Pielęgniarstwie z dnia 21 lutego 1935 r., Dz. U. R.P. Nr 27, poz. 199 z 1935 roku.

3. Rozporządzenie Ministra Opieki Społecznej z dnia 17 marca 1936 roku o pielęgniarstwie, Dz. U. R.P., Nr 28 poz. 229 z 1936 roku.

4. Europejskie Porozumienie w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek, sporządzone w Strasburgu dnia 25 października 1967 r., Dz. U. Nr 83, poz. 384, z dnia 17 lipca 1996 roku.

5. Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. Dz. U. z dnia 13 września 2007 r.

6. Dyrektywa Rady (77/452/EWG) z dnia 27 czerwca 1977 roku dotycząca wzajemnego uznawania dyplomów, świadectw i innych dokumentów potwierdzających kwalifikacje pielęgniarek odpowiedzialnych za opiekę ogólną, łącznie ze środkami mającymi na celu ułatwienie skutecznego wykonywania prawa przedsiębiorczości i swobody usług, Dz. U. U.E. L176/8 z dnia 15.07.1977 roku.

7. Dyrektywa Rady (77/453/ EWG) z dnia 27 czerwca 1977 roku dotycząca koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych w zakresie działalności pielęgniarek odpowiedzialnych za opiekę ogólną, Dz. U. U.E. L176/8 z dnia 15.07.1977 roku.

8. Dyrektywa 2005/36WE Parlament Europejskiego i Rady z dnia 7 września 2005 roku w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych, Dz. U. U.E. L255/24 z dnia 30 września 2005 roku.

7. Program nauczania – Liceum Medyczne Nr. Sp-50-12/63/64

8. Program nauczania – Liceum Medyczne MZiOS T-39 Plan nauczania na rok szkolny 1981/82

9. Program nauczania – Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej 2702MZiOS 1996

10. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 lipca 2000 roku w sprawie stażu podyplomowego pielęgniarek i położnych. Dz. U. 2000. 69. 815.

11. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 13 maja 2005 r. (w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki Dz. U nr 98 poz. 824)

12. Okoń W. Słownik pedagogiczny. PWN Warszawa, 1984.

13. Program nauczania -Ministerstwo Oświaty i Wychowania Instytut Kształcenia Zawodowego. Program kształcenia dla Liceum Medycznego

14. Program nauczania – Specjalność ochrona zdrowia i pielęgnacja chorych 27 07 01/7-1/01

15. Program nauczania – MZiOS 323/01

16. Program nauczania- P-41330-28/82. Zawód; pielęgniarka, specjalność opieka psychiatryczna.

17. Program nauczania- MZiOS 323/01 1999.

18. Uchwała Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego Nr 76/2000. Załącznik nr 2 do uchwały z dnia 29 czerwca 2000 r.

19. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 kwietnia 2002 r. Dz. U nr 116, poz 1004

20. Departament Szkolnictwa i Nauki NS-50/18/75

21. Program nauczania – 323(01)/SP/MZiOS/1998/6/29.

22. Program nauczania – Zawód pielęgniarka (pielęgniarka psychiatryczna) Specjalność opieka psychiatryczna 27.07.02.92-1.02

23. Zeliaś A. Metody statystyczne. PWN, Warszawa 2000 rok.

Adres do korespondencji:

Jolanta Kolasińska

Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego,

Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu.

51-618 Wrocław, ul K. Bartla 5

Tel. 71 784-13-13;

e-mail: jolanta.kolasinska@umed.wroc.pl

Nadesłano: 11.04.2017

Zaakceptowamo: 19.12.2017

Objaśnienia/Legends: LM − liceum medyczne, ang. Secondary School of Medical Education;

MSZ − medyczne studium zawodowe, ang. Medical Vocational School; MSZ psych. − medyczne studium zawodowe specjalność opieka psychiatryczna, ang. Medical Vocational School (speciality: psychiatric nursery), MSZ-3 − medyczne studium zawodowe 3-letnie, ang. 3 year Medical Vocational School; SWL − studia wyższe licencjackie, ang. bachelor degree studies, SWM − studia wyższe magisterskie, ang. master degree studiem; EU − wymogi europejskie, ang. European requirements

Ryc. 1. Czas kształcenia zawodowego przeddyplomowego w systemach kształcenia realizowanych w Polsce, w latach 1963−2015 w odniesieniu do wymogów Porozumienia Europejskiego.

Fig. 1 The time period of pre-graduation professional education in Polish educational systems over the years 1963-2015 with reference to the European Agreement.

Objaśnienia/Legends: LM − liceum medyczne, ang. Secondary School of Medical Education;

MSZ − medyczne studium zawodowe, ang. Medical Vocational School; MSZ psych. − medyczne studium zawodowe specjalność opieka psychiatryczna, ang. Medical Vocational School (speciality: psychiatric nursery); MSZ-3 − medyczne studium zawodowe 3-letnie, ang. 3 year Medical Vocational School; SWL − studia wyższe- licencjackie, ang. bachelor degree studies, SWM − studia wyższe magisterskie, ang. master degree studiem; EU − wymogi europejskie, ang. European requirements

Ryc. 2. Wymiar godzin kształcenia zawodowego w funkcjonujących w Polsce systemach kształcenia, w latach 1963 do 2015, w porównaniu do wymogów Porozumienia Strasburskiego.

Fig. 2 Hours of professional education in Polish educational systems over the years 1963-2015 compared to the requirements of the Agreement in Strasbourg.

MSZ − medyczne studium zawodowe, ang. Medical Vocational School; MSZ psych. medyczne studium zawodowe specjalność opieka psychiatryczna, ang. Medical Vocational School (speciality: psychiatric nursery); MSZ-3 − medyczne studium zawodowe 3-letnie, ang. 3 year Medical Vocational School; SWL – studia wyższe licencjackie, ang. bachelor degree studies; SWM − studia wyższe magisterskie, ang. master degree studies; EU − wymogi europejskie, ang. European requirements

Ryc. 3. Średni wymiar godzin kształcenia zawodowego z uwzględnieniem samokształcenia wskazanego w planach lub szacowanego w funkcjonujących w polskich systemach kształcenia, w latach od 1963 do 2015, w porównaniu do wymogów Porozumienia Strasburskiego.

Fig. 3 The average hours of professional education including self-education indicated in plans or estimated in Polish educational systems over the years 1963-2015 compared to the reguirements of the Agreement in Strasbourg.

Objaśnienia/Legends: LM – liceum medyczne, ang. Secondary School of Medical Education;

Objaśnienia/Legends: LM − liceum medyczne, ang. Secondary School of Medical Education;

MSZ − medyczne studium zawodowe, ang. Medical Vocational School; MSZ psych. medyczne studium zawodowe specjalność opieka psychiatryczna, ang. Medical Vocational School (speciality: psychiatric nursery); MSZ-3 − medyczne studium zawodowe 3-letnie, ang. 3 year Medical Vocational School; SWL − studia wyższe licencjackie, ang. bachelor degree studies; SWM − studia wyższe magisterskie, ang. master degree studies; EU − wymogi europejskie, ang. European requirements

Ryc.4. Wymiar godzin teorii kształcenia zawodowego w funkcjonujących w Polsce systemach kształcenia, w latach 1963 do 2015, w porównaniu do wymogów Porozumienia Strasburskiego.

Fig. 4. Theory of professional education hours in Polish educational systems over the years 1963-2015 compared to the requirements of the Agreement in Strasbourg.

Objaśnienia/Legends: LM − liceum medyczne, ang. Secondary School of Medical Education;

MSZ − medyczne studium zawodowe, ang. Medical Vocational School; MSZ psych. medyczne studium zawodowe specjalność opieka psychiatryczna, ang. Medical Vocational School (speciality: psychiatric nursery); MSZ-3 − medyczne studium zawodowe 3-letnie, ang. 3 year Medical Vocational School; SWL − studia wyższe licencjackie, ang. bachelor degree studies; SWM − studia wyższe magisterskie, ang. master degree studies; EU − wymogi europejskie, ang. European requirements

Ryc. 5. Stosunek wymiaru godzin teorii przedmiotów kierunkowych do sumarycznego wymiaru godzin kształcenia zawodowego w polskich systemach kształcenia, po uwzględnieniu samokształcenia szacowanego (16,67%), w latach od 1963 do 2015, w porównaniu do wymogów Porozumienia Strasburskiego.

Fig.5. The relation between the hours of core subjects theory and concise hours of professional education in Polish educational systems after including estimated self-education (16,67%) over the years 1963-2015 compared to the requirements of the Agreement in Strasbourg.

Objaśnienia/Legends: LM − liceum medyczne, ang. Secondary School of Medical Education;

MSZ − medyczne studium zawodowe, ang. Medical Vocational School; MSZ psych. medyczne studium zawodowe specjalność opieka psychiatryczna, ang. Medical Vocational School (speciality: psychiatric nursery); MSZ-3 − medyczne studium zawodowe 3-letnie, ang. 3 year Medical Vocational School; SWL − studia wyższe licencjackie, ang. bachelor degree studies; SWM − studia wyższe magisterskie, ang. master degree studies; EU − wymogi europejskie, ang. European requirements

Ryc.6. Wymiar godzin kształcenia praktycznego w polskich systemach kształcenia, w latach od 1963 do 2015, w porównaniu do wymogów Porozumienia Strasburskiego.

Fig. 6. Hours of practical education in polish educational systems over the years 1963-2015 compared to the requirements of the Agreement in Strasbourg.