Importance of selected pet allergens in the development of allergic diseases (hamster, rat, mouse)

Hanna Sikorska-Szaflik, Wanda Balińska-Miśkiewicz, Ewa Willak-Janc

I Katedra Pediatrii, Klinika Pediatrii, Alergologii i Kardiologii, Uniwersytet Medyczny, Wrocław, Polska

STRESZCZENIE

Wzrastająca popularność małych gryzoni hodowanych jako zwierzątka domowe ma wpływ na częstość rozpoznawania alergii na te zwierzęta. Źródła alergenów są różne w zależności od gatunku zwierzęcia Najczęściej są nimi mocz, naskórek, ślina, surowica. Dzięki niewielkiemu rozmiarowi cząsteczek alergenów łatwo ulegają one aerolizacji i wraz z wdychanym powietrzem dostają się do dróg oddechowych człowieka. Udowodniono, że narażenie na alergeny zwierząt może skutkować rozwojem astmy, alergicznego nieżytu nosa a także alergicznego zapalenia spojówek. U pracowników laboratoriów wpływa na wystąpienie chorób zawodowych. Opisywano także ciężkie reakcje anafilaktyczne po kontakcie ze zwierzęciem. W pracy zaprezentowano dotychczasowy stan wiedzy na temat wpływu alergenów wybranych zwierząt domowych na rozwój chorób alergicznych. Omówiono poznane dotychczas alergeny główne i mniejsze chomika, szczura oraz myszy wywołujące objawy alergiczne. Przedstawiono wybrane z literatury przypadki pacjentów z reakcjami alergicznymi, również z ciężkimi reakcjami anafilaktycznymi, po kontakcie z tymi zwierzętami. Podano sposoby diagnostyki alergii oraz opisano sposoby na minimalizację kontaktu z alergenami.

Słowa kluczowe: alergia, astma, gryzonie, zwierzęta futerkowe

ABSTRACT

The prevalence of allergies to small rodents is increasing in connection with growing popularity of these animals kept as pets. The sources of allergens are different depending on the species of animal. Most often allergens are found in a rodent’s urine, epidermis, saliva and serum. Due to the small size of the allergen molecules, they are easily aerosolized and with inhaled air enter human airways. It has been proven that exposure to animal allergens may result in the development of asthma, allergic rhinitis and allergic conjunctivitis. Laboratory workers suffer from occupational diseases. Severe anaphylactic reactions after contact with the animal have also been reported. In this paper we present the current state of knowledge on the importance of allergens of selected pets for the development of allergic diseases. The major and minor hamster, rat and mouse allergen are described. The review of selected cases from the literature of allergic reaction including severe anaphylactic reactions to rodents has been reported. Also, methods of allergy diagnosis and ideas for minimizing contact with pet’s allergens are discussed.

Key words: allergy, asthma, rodents, furry animals

Public Health Forum. 2017;III(XI)2(41):108-115

Wstęp

Alergeny gryzoni są istotną przyczyną chorób alergicznych, w tym astmy, i mogą prowadzić nawet do ciężkich reakcji anafilaktycznych. Dotychczas najczęściej opisywaną narażoną grupą byli pracownicy laboratoriów. Jednak wobec wzrastającej częstości hodowania gryzoni w charakterze zwierzątek domowych problem alergii na gryzonie staje się bardziej powszechny [1]. Ponadto alergeny gryzoni można wykryć nie tylko w domach, ale i miejscach publicznych, co dodatkowo zwiększa narażenie a tym samym prawdopodobieństwo alergizacji [2]. Źródła alergenów są zróżnicowane zależnie od gatunku zwierzęcia Najczęściej są nimi mocz, naskórek, ślina, surowica. Większość z nich to białka z rodziny lipokalin i albumin. Wbrew potocznej opinii futro zwierzątek nie jest głównym źródłem alergenów, ma natomiast istotne znaczenie w ich transmisji. Alergeny łatwo ulegają aerolizacji i wraz z wdychanym powietrzem dostają się do dróg oddechowych. Diagnostyka alergii oparta jest o zebranie dokładnego wywiadu, wykonanie testów skórnych lub oznaczenie swoistych przeciwciał IgE w surowicy. W postępowaniu leczniczym najważniejsze znaczenie ma unikanie alergenu a zatem redukcja ekspozycji na alergen. W terapii stosuje się, zależnie od zgłaszanych przez pacjenta dolegliwości, leki przeciwhistaminowe i glikokortykosteroidy a w przypadku objawów astmatycznych podaje się je w postaci wziewnej.

Chomik

Chomik (Cricetinae) należy do rodziny chomikowatych, do których zalicza się około 300 gatunków. Z licznej grupy chomików tylko niektóre można uznać za zwierzęta domowe. Należą do nich: chomiczek syryjski (Mesocricetus auratus), chomicznik Roborowskiego (Phodopus roborovskii), chomik chiński, chomicznik dżungarski (Phodopus sungorus) i chomicznik zabajkalski (Phodopus campbelli). Chomiki dzieli się według wielkości na duże, średnie (do których należy chomiczek syryjski) i małe, inaczej karłowate (do których należą: chomik chiński, chomicznik dżungarski, chomicznik zabajkalski, chomicznik Roborowskiego). Niektóre chomiki zaliczane są do grupy karłowatych tylko ze względu na anatomię, gdyż posiadają pokaźne rozmiary. W Polsce najczęściej hodowane są średniej wielkości chomiki syryjskie oraz karłowate chomiczniki dżungarskie, zwane niekiedy syberyjskimi. Alergeny chomika są odpowiedzialne za choroby zawodowe u pracowników laboratoriów mających kontakt z tymi zwierzętami. Alergeny te są trudne do całkowitej eliminacji z otoczenia, ponieważ stwierdza się je także w próbkach kurzu pobranych z miejsc publicznych, w tym nowych budynków mieszkalnych, szpitali, w centrach handlowych i w środkach transportu. U około 15% właścicieli chomików uczulenie rozwija się po rocznym przebywaniu z pupilem w mieszkaniu. Alergeny chomika w mieszkaniu obecne są przede wszystkim w kurzu domowym na podłogach, wykładzinach, a także w powietrzu, w kurzu pobranym z materacy w sypialniach.

Poznany alergen Cri c obecny jest w moczu i surowicy, ale również w ślinie, naskórku, włosach. Najczęściej objawy alergiczne oraz napady duszności wywołują odmiany karłowate chomika – chomik dżungarski oraz chomik syberyjski. osób z alergią na chomika do rozwoju astmy dochodzi po około ١٦ miesiącach kontaktu. Opisano ciężką reakcję układu oddechowego objawiającą się nagłą dusznością, kaszlem, świstami i nieżytem nosa u 64-letniej kobiety po 3 miesiącach posiadania w domu chomika. Pacjentka miała 9 lat wcześniej przez 4 miesiące innego chomika w domu. Alergię na chomika potwierdzono w punktowych testach skórnych oraz w badaniu krwi – podwyższoną immunoglobulinę E swoistą dla alergenów chomika [3]. Opisywane były również reakcje anafilaktyczne po ugryzieniach przez chomiki [4, 5, 6]. 23-letnia kobieta, posiadająca w domu 3 chomiki, została ugryziona w palec ręki przez chomika syberyjskiego. Miesiąc po ugryzieniu u pacjentki badania immunoglobuliny E swoistej dla alergenu chomika stwierdzono w klasie 2. Inna pacjentka, 45-letnia z rozpoznaną w 16 roku życia astmą o podłożu atopowym posiadająca od 3 lat dwa chomiki w domu, została trzykrotnie ugryziona przez chomiki w dłoń. Pacjentka zauważyła, że objawy duszności i kaszlu nasilają się podczas sprzątania klatki chomików. Po kolejnym ugryzieniu przez chomika pacjentka miała reakcję anafilaktyczną w postaci silnego ataku duszności oraz utraty przytomności, była wówczas hospitalizowana. W badaniu IgE swoistej dla naskórka chomika nie wykazano przeciwciał (klasa 0). Pacjentka miała w domu chomiki jeszcze przez 15 miesięcy od reakcji anafilaktycznej. Po kolejnych dwóch latach wykonano IgE swoiste dla chomicznika dżungarskiego (Phodopus sungorus), które stwierdzono w klasie 4. Objawy anafilaksji po ugryzieniach przez różne gatunki gryzoni były opisywane w literaturze [7], jednak przypadki wystąpienia anafilaksji po ugryzieniu przez chomika były jak dotąd opisywane rzadko [6]. W przypadku posiadania mniej popularnych gatunków chomika wskazana jest diagnostyka w kierunku danego gatunku, ponieważ standaryzowane testy punktowe i sIgE są wytwarzane dla alergenu najpopularniejszych gatunków chomików [8]. Stosowane do diagnostyki alergologicznej ekstrakty alergenowe chomika pochodzą od chomika syryjskiego i europejskiego. Opisany i scharakteryzowany został alergen Mes a 1 (lipokalina) odmiany złotej chomika syryjskiego (Mesocricetus auratus). Alergenem wykrytym u chomicznika dżungarskiego jest lipokalina Phod s (Phodopus sungorus), obecna w ślinie i odpowiedzialna za reakcje alergiczne wywołane ugryzieniem przez tego gryzonia [9]. Alergen ten wykazuje niewielką reakcję krzyżową z alergenem roztoczy kurzu domowego Der p 1. Badania własności antygenowych głównych alergenów uzyskanych od trzech gatunków chomików: europejskiego, dżungarskiego i odmiany złotej najpopularniejszego w Polsce chomika syryjskiego wykazało znaczne zróżnicowanie. Może to wyjaśniać, dlaczego wśród chorych reagujących objawami alergii po kontakcie chomikiem tylko u ٦٠٪ wykrywane są przeciwciała IgE swoiste dla chomika [10]. Źródła i charakterystykę głównych alergenów chomika podano w tabeli. 1 [11].

Osoby z alergią na chomika z trudem rozstają się ze swoim pupilem. Próbą ograniczenia ilości alergenów w mieszkaniu jest umieszczenie chomika zamiast w klatce w terrarium ze sztucznego tworzywa, które jest zamkniętą całością i zmniejsza uwalnianie alergenów poza siedzibę chomika. Należy wówczas mieć pewność, że zwierzęciu nie brakuje powietrza i dobrze się czuje. Jedyną w pełni skuteczną metodą postępowania po stwierdzeniu alergii na chomika jest unikanie alergenu, zatem pozbycie się go z domu. Prowadzi to do redukcji stężenia alergenów, a w konsekwencji do złagodzenia lub ustąpienia objawów klinicznych. Wcześniej należy się upewnić, czy objawów alergii nie powodują trociny obecne w klatce chomika, wówczas wystarczy zmienić podłoże. Alergeny chomika mogą pozostawać jeszcze przez pewien czas w kurzu domowym, na meblach tapicerowanych, materacach, wykładzinach i pluszowych zabawkach. Istotna jest redukcja natężenia wszystkich alergenów obecnych w miejscu zamieszkania poprzez regularne sprzątanie, jak i unikanie posiadania wymienionych sprzętów, które ciężko dokładnie umyć. Ograniczenie stężenia alergenów pozwoli na przyspieszenie ustępowania objawów powstałej alergii.

Szczur

Szczury to gryzonie z rodziny myszowatych. Znanych jest kilkadziesiąt gatunków szczurów, z których najbardziej rozpowszechnione są szczur śniady (Rattus rattus) i szczur wędrowny (Rattus norvegicus). Są to zwierzęta typowo synantropijne, co wiąże się z tym, że przebywają w pobliżu miejsc zamieszkanych przez człowieka. Szczury są szkodnikami zanieczyszczającymi żywność odchodami i moczem, niszczącymi plony, mogącymi uszkodzić konstrukcje i wyposażenie budynków. Ponadto mogą być wektorami chorób. Jednocześnie nieocenione jest ich zastosowanie w charakterze zwierząt laboratoryjnych. Obecnie wzrasta popularność szczurów jako zwierzątek domowych towarzyszących człowiekowi. Z uwagi na niewielkie rozmiary, spokojne usposobienie, łatwość utrzymania i pielęgnacji rodzice coraz częściej kupują swoim pociechom szczury, a w niektórych regionach USA są one nawet chętniej kupowane niż popularne chomiki.

W badaniu przeprowadzonym przez Perry i wsp. częstość występowania alergenów szczura w próbkach kurzu pobranych z domów miejskich ustalono na 33%. Stwierdzono, że alergen szczura częściej występuje w salonie/pokoju z telewizorem (27%), niż w kuchni (19%) czy sypialni (21%). Wykazano również związek występowania alergenu szczura z zapadalnością na astmę wśród uczulonych dzieci [12]. W literaturze znaleźć można również informacje dotyczące wpływu alergenów szczura na zachorowalność nie tylko na astmę, ale i na alergiczny nieżyt nosa oraz alergiczne zapalenie spojówek [13, 14]. W niedawno opublikowanych danych pochodzących z Włoch stwierdzono, że uczulenie na alergeny szczura dotyczy 0,59% badanych [15]. Częstość występowania alergii na szczura w populacji amerykańskiej określono na 1% [16]. Głównym źródłem alergenów szczura jest mocz. Zwierzęta te charakteryzuje znaczna proteinuria. Mocz żeńskich osobników zawiera znacząco mniej, około 1/6 alergenów, w porównaniu z moczem dorosłych męskich osobników. Ponadto alergeny zawarte są także w ślinie, osoczu i naskórku zwierząt. Rozmiar alergenów waha się od 1 do 20 mikrometrów, głównie są to cząsteczki o wielkości powyżej 8 mikrometrów. Po wyschnięciu znajdują się w powietrzu, wraz z którym dostają się do dróg oddechowych człowieka i mogą prowadzić do uczulenia i objawów alergii. Sierść tych gryzoni działa jak nośnik alergenów z moczu i śliny, sama jednak nie ma właściwości alergizujących [17, 18]. Udowodniono, że najlepszym źródłem wyciągów alergenowych do testów skórnych wykorzystywanych do diagnostyki alergii na szczura jest właśnie mocz tych zwierząt. Szczurzy mocz zawiera 8 alergenów, w ślinie zidentyfikowano 17, a na futerku 23 alergeny [19]. Głównym alergenem szczura jest Rat n 1, białko o wielkości około 17kDa, będące prealbuminą lub α2u-globuliną, należące do grupy lipokalin i wykazujące 65% podobieństwo do głównego alergenu z moczu myszy – Mus m 1 [20]. Dawniej prealbuminę i α2u-globulinę traktowano jako dwa różne alergeny szczura. Obecnie dowiedziono, że są to dwie formy tego samego białka. Źródła i charakterystykę głównych alergenów szczura podano w Tab. 2 [11].

Różne alergeny mają różną moc uczulającą – białka szczura mogą uczulać w stężeniach nanogram na metr sześcienny – dla porównania alergeny pszenicy dopiero w mikrogramach na metr sześcienny [21].

Biorąc pod uwagę, że główny alergen szczura należy do rodziny lipokalin, tak jak główne alergeny konia, krowy, psa, myszy, karalucha i beta-laktoglobulina mleka krowiego możliwe jest występowanie alergii krzyżowej [22].

Laboranci narażeni na szczurze alergeny mają zwiększone ryzyko zachorowania na astmę zawodową, kontaktowe zapalenie skóry, pokrzywkę, alergiczny nieżyt nosa i spojówek (23). Z badania przeprowadzonego w Szwajcarii wynika, że alergia na zwierzęta laboratoryjne występuje u 12-27% pracowników [24]. Podobne dane pochodzą ze Szwecji i Japonii, gdzie uczulenie takie stwierdzono odpowiednio u 24 i 25 % pracowników [25, 26]. W Australii po przebadaniu ponad 200 pracowników stwierdzono alergię u 56% osób, które przez ponad 3 miesiące miały kontakt ze zwierzętami laboratoryjnymi [27]. Możliwe jest także genetyczne uwarunkowanie występowania nadwrażliwości na alergeny zwierzęce. Wykazano, że fenotyp HLA jest ważnym wyznacznikiem indywidualnej wrażliwości na uczulenie i zapadalności na astmę wśród osób pracujących ze zwierzętami laboratoryjnymi [28]. Stężenie alergenów szczura w laboratorium jest zróżnicowane. Udowodniono, że stężenie Rat n 1 jest wyższe w pomieszczeniach, w których mieszczą się klatki szczurów w porównaniu do miejsc, gdzie odbywają się badania. Ponadto na wyższe stężenia alergenu narażone były osoby sprawujące opiekę nad zwierzętami niż naukowcy czy studenci przeprowadzający badania [29]. Polscy badacze wykazali, że pracownicy laboratoriów mogą także biernie przenosić alergeny z miejsca pracy do domów. Dzieci takich osób częściej wykazywały objawy alergiczne i miały dodatnie wyniki testów skórnych z alergenami myszy, szczura i chomika w porównaniu z dziećmi osób niemających styczności ze zwierzętami laboratoryjnymi. Autorzy zasugerowali, by zbierając wywiad z rodzicami dziecka zapytać ich także o wykonywany zawód, gdyż może mieć to znaczenie w ustaleniu źródła czynnika alergizującego [30].

Diagnostyka alergii na szczura oparta jest na dokładnym zebraniu wywiadu, badaniu fizykalnym, przeprowadzeniu testów skórnych. We krwi można także oznaczyć specyficzne IgE w kierunku białek moczu szczurzego, białek surowicy szczura oraz nabłonka szczura. Najskuteczniejszym postępowaniem w alergii na szczura jest unikanie kontaktu ze zwierzęciem. W miejscach pracy konieczne jest zastosowanie środków, dzięki którym można ograniczyć ekspozycje na alergeny – odzież ochronna, maski, gogle, wietrzenie pomieszczeń. Leczenie farmakologiczne opiera się na stosowaniu preparatów łagodzących objawy choroby. Immunoterapia swoista polegająca na podawaniu pacjentowi szczepionek zawierających alergeny np. nabłonka szczura jest stosowana tylko w pojedynczych, wybranych przypadkach.

Mysz

Mysz jest stosunkowo mało popularnym zwierzęciem domowym. Zwierzę znane jest raczej jako niechciany mieszkaniec domostw, strychów czy też piwnic i jako szkodnik, ewentualnie pokarm różnych zwierząt terraryjnych. Jest dobrze poznanym gatunkiem laboratoryjnym. W gospodarstwach najbardziej powszechnie występuje mysz domowa (Mus musculus). Mysz została w dużym stopniu wyhodowana dla naukowców, a z laboratorium przewędrowała do domów, stąd zakłada się, że alergeny zarówno myszy domowej, jak i laboratoryjnej będą identyczne [31]. Przed II Wojną Światową, zanim sprowadzono do Polski chomiki, tzw. białe myszki były znacznie bardziej popularne w hodowli domowej.

Ze względu na wszędobylstwo myszy, kontakt z jej alergenami można mieć nawet nie mając bliskiego kontaktu z myszą. Aż u 25-50% dzieci mieszkających w centrum dużego miasta w USA wykazano nadwrażliwość na alergen myszy [32].

Główny alergen myszy (Mus m1) znajduje się przede wszystkim w moczu i występuje jako kompleks białek tzw. główne białka moczowe (MUPs). Jest to lipokalina, produkowana w wątrobie pod kontrolą hormonów androgennych, wpływająca na regulację poziomu uwalnianych feromonów. Dorosły osobnik myszy płci męskiej produkuje w ciągu dnia około 5-10 mg tego białka, natomiast osobnik żeński czterokrotnie mniej. Występują strukturalne podobieństwa pomiędzy alergicznymi lipokalinami różnych zwierząt, ale ich silne alergizujące właściwości nie są do końca jasne (٣٣). Mus m ١ jest znajdowany także w ślinie, wydzielinie gruczołów sutkowych, łojowych i innych gruczołach wydzielania zewnętrznego. Mus m٢ jest wydzielany przez mieszki włosowe i warstwę rogową naskórka, nie znaleziono go w moczu. Główne źródła i charakterystykę głównych alergenów myszy podano w Tab. 3 [11].

Alergeny gryzoni mogą być przenoszone w szerokim zakresie wielkości cząstek i mogą pozostawać w powietrzu przez dłuższy czas. Mysi alergen był wykrywany jako cząstki o wielkości od 0,4μm do większych niż 10μm [34]. W związku z ich lotnością i małymi wymiarami mogą penetrować do oskrzelików. Określając całkowitą zawartość alergenu myszy w pomieszczeniu, wykazano wartość 1,2-1,5ng/m3 w pomieszczeniach, w których nie było myszy, a od 0,5 do 15,1 ng/m3 w pomieszczeniach, gdzie przebywały myszy (34). Wysokim stężeniom alergenów mysich (a w konsekwencji zwiększonej ekspozycji na nie) sprzyjają m.in niski status socjoekonomiczny, wysoka gęstości zaludnienia i słaba kondycja budynków mieszkalnych. Szczególnie uwidacznia się to w starych miastach ze zużytą i zniszczoną infrastrukturą np. wodno-kanalizacyjną, gazową, elektryczną [35].

Pierwszym szeroko zakrojonym programem badawczym, w którym skupiano się na próbie zrozumienia roli środowiska miejskiego w rozwoju astmy u dzieci w USA był National Cooperative Inner-City Asthma Study (NCICAS). W tymże programie Phipatanakul i wsp. wykazali, że 95% domów biorących udział w badaniu NCICAS miało wykrywalne stężenie alergenów myszy (Mus m 1) w co najmniej jednym pokoju, ale najwyższe stężenia znajdowano w kuchniach [36]. Ten sam zespół badaczy wykazał, obecność alergenu myszy w 42% domów w Bostonie [37], a Matsui udowodnił, że 84% pobranych próbek kurzu z sypialni dzieci z astmą mieszkających w Baltimore zawierało alergen myszy (Mus m1). Wykazano, że istotnie wyższe stężenie alergenu myszy można znaleźć w domach znajdujących się w centrum miasta w porównaniu do przedmieść w tym samym mieście [32]. W badaniu Inner-City Asthma Study (ICAS) wykryto obecność alergenu myszy w ٢٣,٣٪ domów [38]. Podobnie Chew i wsp. udowodnił, że w 13% budynków komunalnych w Nowym Jorku można wykryć obecność myszy (39). W badaniu Sheehan i wsp. znaleziono w 89% próbek kurzu z 4 szkół śródmiejskich wykrywalną ilość alergenu myszy (MUP). Interesującym jest fakt, że próbki szkolne miały istotnie wyższy poziom MUP niż domy uczniów w tym samym mieście. Wyniki może tu jednak zaburzać fakt, dobrowolnego udziału uczniów i ich domów w badaniu (brak losowości próbek). Alergeny myszy znajdowano nie tylko w szkołach, ale również żłobkach i przedszkolach [40].

Ekspozycja na alergeny gryzoni jest niepokojąco wysoka, stąd tak ważne jest nasze zrozumienie roli tej ekspozycji. Połączenie standardowych i nowoczesnych technik diagnostycznych, wykazuje, że ekspozycja na antygeny myszy, szczególnie w areale miejskim jest związana ze wzrostem nadwrażliwości alergicznej u pacjentów z astmą [41].

Dane pochodzące z analizy 831 domów z 75 różnych lokalizacji USA (National Survey of Lead and Allergens in Housing) wykazało, że w 82% domów są wykrywalne MUP, a w 35% stężenie MUP przekracza 1,6 µg/g, co jest związane ze zwiększonym ryzykiem alergii. Wśród 2456 osób zamieszkujących te domy, wykazano związek pomiędzy stężeniem MUP a obecnością aktualnych objawów astmy, co zaowocowało wnioskiem autorów, że ekspozycja na mysie alergeny jest ważnym czynnikiem ryzyka zachorowalności na astmę w USA, nie tylko w rejonach miejskich [42, 43]. Nie wszystkie prace jednak wykazują pozytywne związki pomiędzy astmą i ekspozycją na alergeny mysie. Badania, w których uczestniczyło 449 portorykańskich dzieci w Hartford w Connecticut i 678 dzieci w San Juan w Puerto Rico, dotyczyły objawów astmy oskrzelowej w zależności od stężenia alergenów Mus m1, Der p1, Bla g 2 i Fel d1. Te dzieci, w otoczeniu których wykazano wyższe stężenie alergenów miały w badaniach wyższe wartości FEV1 i niespodziewanie rzadsze występowanie co najmniej jednego dodatniego testu skórnego na co najmniej 1 alergen [44, 45].

Analizowano również wpływ prenatalnej ekspozycji na alergeny na późniejsze wystąpienie nadwrażliwości. Badanie przeprowadzone wśród noworodków z Nowego Jorku wysuwa sugestie, że miały one wysoką ekspozycję na alergeny mysie. U 34% noworodków obserwowano wzrastającą proliferację monocytów w odpowiedzi na kontakt z ekstraktem białek myszy. Autorzy sugerują, że taka prenatalna ekspozycja na alergen myszy może prowadzić do uaktywnienia układu immunologicznego płodu a w rezultacie do rozwoju alergii [46].

Ekspozycja na alergeny myszy może prowadzić do wystąpienia u pacjentów świszczącego oddechu a także do zwiększenia zachorowalności na astmę oskrzelową, szczególnie u osób ze stwierdzoną nadwrażliwością. Badanie oparte na obserwacjach ze śródmieścia Baltimore wykazało, że dzieci uczulone na myszy i u których w domach stwierdza się wysokie stężenie alergenu myszy (Mus m1 >0,5 µg/g) mają większą ilość nieplanowanych wizyt lekarskich, pobytów w oddziale pomocy doraźnej i hospitalizacji [32]. Dane te są zgodne z opublikowanymi przez ICAS [35].

Wiele ośrodków potwierdza związki pomiędzy ekspozycją na alergen myszy a zachorowalnością na astmę. Domowe narażenie na alergen myszy wydaje się być związane z wysokim wskaźnikiem występowania astmy w obszarach śródmiejskich zarówno w USA jak i w innych krajach. Ekspozycja na alergen myszy we wczesnych latach życia jest związana z pojawieniem się lub występowaniem świszczącego oddechu w pierwszym roku życia [47] i w późniejszym dzieciństwie [48, 49].

Związek śródmiejskiej ekspozycji na alergeny gryzoni a zachorowalnością na astmę nie był badany w populacji dorosłych. Jednak nie można nie wspomnieć o ryzyku alergii zawodowej u handlarzy myszami, pracowników laboratoriów oraz tych, którzy zajmują się pielęgnacją zwierząt. Podaje się, że 11-44% pracowników laboratoriów, rozwija alergię na zwierzęta laboratoryjne. Wśród 179 nowozatrudnionych pracowników w Jackson Laboratory (43 z nich miało wcześniejszy kontakt z myszami) w ciągu 24 miesięcy aż 23% rozwinęło alergię na mysz, co potwierdzono dodatnim wynikiem testów skórnych [50]. W związku z częstym i szybko pojawiającym się występowaniem nadwrażliwości na alergen myszy postuluje się, aby informować o takim ryzyku nowo przyjmowanych pracowników.

Większość uczulonych pracowników ma objawy nieżytu nosa i spojówek oraz astmy oskrzelowej. Niekiedy reakcje mogą być znacznie bardziej nasilone, a uniknięcie kontaktu, ze zwierzętami niemożliwe. W piśmiennictwie można znaleźć opis przypadku ciężkiej, zagrażającej życiu reakcji anafilaktycznej u 55-letniego pracownika laboratorium, który został ugryziony przez mysz w palec prawej ręki. Po 10 minutach od ugryzienia pojawiła się u niego pokrzywka na całym ciele, duszność, opuchnięcie warg, spadek ciśnienia. Mężczyzna ten pracował 22 lata jako opiekun myszy, był tylko raz ugryziony przed dziesięcioma laty bez żadnych reakcji, mimo codziennego czyszczenia wielu klatek. Od kilku lat miał wyciek z nosa, świąd i kichanie podczas pracy. Z tego powodu nosił trzy warstwy masek chirurgicznych i rękawiczki. Nie miał wcześniejszego wywiadu alergicznego ani obciążenia rodzinnego atopią. Ponieważ pacjent był imigrantem, bez wykształcenia, nie miał szans na inną pracę, gdzie mógłby unikać kontaktu z myszami badacze postanowili zastosować immunoterapię podskórną w dawkach wzrastających z pełnym sukcesem. Po 14 miesiącach od rozpoczęcia leczenia ustąpiły objawy ze strony nosa [51].

To, co jest zaletą myszy w hodowli, czyli łatwość rozmnażania, niewielkie zapotrzebowanie na pokarm i wodę, jest trudnością w przypadku, gdy myszy zagnieżdżą się jako intruzy. Dojrzała samica rodzi 5-6 potomków, co 19-21 dni. Można średnio zakładać pojawienie się 5-10 nowych miotów w ciągu roku. Myszy mogą przeżyć na 3g pokarmu na dobę, jeśli jedzenie jest wilgotne, to nie potrzebują świeżej wody. Myszy mogą wcisnąć się w otwór o średnicy ¼ ich wielkości, czyli około 0,6 cm, co konstruktorzy budynków powinni brać pod uwagę już na etapie projektu. W budynkach myszy przemieszczają się na odległość 6-9 m od gniazda, stąd pułapki i trutki należy rozmieszczać w różnych odległościach, aby ich obecność była skuteczna [31].

Mysz domowa ma duże zdolności przystosowawcze i nie daje się łatwo wytępić. Można myszy napotkać nawet w chłodniach, gdzie średnia temperatura wynosi około zera stopni Celsjusza. Stosowane są różne sposoby, na usunięcie i utrzymanie niskiego stanu alergenów w domu, m.in czyszczenie, edukacja na temat metod eliminacji alergenów, użycie filtrów powietrza, zatykanie dziur w ścianach, aplikację rodentocydów, pułapki, przynęty oraz eksterminację profesjonalną. Po zapoczątkowaniu procesów usuwania długoterminowe działanie powinno opierać się na intensywnym sprzątaniu, uszczelnianiu rys i pęknięć w fundamentach i infrastrukturze domów. Myszy mogą rozwijać tolerancję na substancje gryzoniobójcze, rodentycydy zmniejszając ich efektywność. Stąd w niektórych przypadkach spotyka się używanie nielegalnych metod do prób eliminacji gryzoni. W jednej z prac donoszono, że w Nowym Jorku w domach komunalnych mieszkańcy w 15% używali nielegalnych pestycydów [39]. Użycie takich środków również może być przyczyną częstszego występowania chorób alergicznych, przewlekłego zapalenia oskrzeli oraz spowodować obniżenie zdolności wentylacyjnych płuc [31]. Udowodniono, że ultradźwięki mogą wypłaszać myszy z budynków. Stosując Zintegrowaną Ochronę przed Szkodnikami, czyli wszystkie dostępne środki, można sprawować kontrolę nad populacją myszy. W badaniu: Innercity Asthma Study wzięły udział dzieci między 5 a 11 lat z astmą. W ich domach analizowano skład kurzu w sypialni co 6 miesięcy przez 2 lata. Badanie dotyczyło wszelkich podejmowanych środków prowadzących do obniżenia zawartości alergenu gryzoni. W 80% sypialni znaleziono alergeny myszy. Ekspozycja na myszy i nadwrażliwość na nie, były dodatnio skorelowane z pobytem w szpitalu i z nasileniem objawów w ciągu dnia oraz nieprzespanymi nocami. Wysiłki zmierzające do obniżenia stężenia alergenów mysich na podłodze w sypialni spowodowały obniżenie zawartości tego alergenu o 27,3% w domach badanych, w porównaniu z wzrostem o 28% alergenu w domach kontrolnych. W tej pracy wykazano też, że redukcja alergenów myszy jednocześnie wpłynęła na zmniejszenie opuszczonych dni w szkole i zaburzeń snu w nocy [52].

Do stwierdzenia nadwrażliwości na alergeny myszy dostępne są punktowe testy skórne, testy śródskórne oraz in vitro testy oceniające obecność swoistych IgE. Pomimo postępów w diagnostyce in vitro, Sharma i wsp. [53] wykazali, że punktowe testy skórne są najbardziej użyteczne w wykrywaniu osób, które są uczulone na alergeny myszy. Było to pierwsze badanie porównujące współczesne metody diagnostyki alergii na mysz. Należy jednak podkreślić, że w tej pracy materiał do badań pochodził od pracowników laboratoriów, stąd nie można wnioskować o zastosowaniu wyników tych testów do osób z astmą oskrzelową z populacji śródmiejskiej. Należy też wspomnieć, że obecnie dostępne ekstrakty mysie nie są standaryzowane [53].

Podsumowanie

1. Częstość występowania chorób alergicznych w krajach rozwijających się znacząco wzrosła w ciągu ostatnich dekad. Ekspozycja na alergeny, w tym także alergeny chomika, szczura, myszy – coraz popularniejszych zwierzątek domowych, nie pozostaje bez wpływu na zachorowalność na choroby alergiczne.

2. Większość osób z potwierdzoną alergią na gryzonie ma objawy nieżytu nosa i spojówek oraz astmy oskrzelowej. Opisywano także przypadki ciężkich reakcji anafilaktycznych po kontakcie z gryzoniem.

3. Główne alergeny chomika, szczura i myszy należą do rodziny lipokalin, co wiąże się z częstym występowaniem alergii krzyżowych z alergenami innych zwierząt domowych.

4. Z uwagi na znaczne zróżnicowanie alergenowe u niemal połowy uczulonych osób nie udaje się wykazać IgE swoistych dla chomika, szczura lub myszy. W przypadku ciężkich reakcji alergicznych wskazana jest diagnostyka w kierunku konkretnego gatunku.

5. Najskuteczniejszym postępowaniem w alergii na zwierzęta jest unikanie kontaktu z nimi. Jeśli nie jest to możliwe, na przykład z uwagi na zawodową ekspozycję lub znaczne przywiązanie do pupila, należy zastosować środki ograniczające ekspozycję na alergeny.

PIŚMIENNICTWO

1. Phipatanakul W. Rodent allergens. Curr Allergy Asthma Rep. 2002;2(5):412–416.

2. Permaul P, Hoffman E, Fu C et al. Allergens in urban schools and homes of children with asthma. Pediatr Allergy Immunol. 2012;23(6):543–549.

3. Liccardi G, Senna G, Piccolo A et al. Severe respiratory syndrome induced by allergic mono-sensitization to European hamster (Cricetuscricetus) in a older woman. Eur Ann Allergy Clin Immunol.2008;40:30–32.

4. Niitsuma T, Tsuji A, Nukaga M, Izawa A, Okita M, Maruoka N. Two cases of anaphylaxis after dwarf hamster bites. Allergy. 2003;58:1081.

5. Lim DL, Chan RM, Wen H, VanBever HP, Chua KY. Anaphylaxis after hamster bites–identification of a novel allergen. Clin Exp Allergy. 2004;34:1122–1123.

6. Tomitaka A, Suzuki K, Akamatsu H, Matsunaga K. Anaphylaxis after hamster bites: a rare case? Contact Dermatitis 2002;46:113.

7. Teasdale EL, Davies GE, Slovak A. Anaphylaxis after bites by rodents. Br Med J (Clin Res Edn) 1983;286:1480.

8. Niitsuma T, Tsuji A, Nukaga M et al. Thirty cases of bronchial asthma associated with exposure to pet hamsters. J Investig Allergol Clin Immunol. 2004;14(3):221–224.

9. Torres JA, Pastor-Vargas C, delasHeras M, Vivanco F, Cuesta J, Sastre J. An odorant-binding protein as a new allergen from Siberian hamster (Phodopus sungorus). Int Arch Allergy Immunol 2012;157:109–112.

10. Izawa J, Niitsuma T, Morita S, Nukaga M, Odawara M. Antigenic analysis of patients with asthma contracting by exposure to different species of pet hamsters (abstract). Arerugi. 2005; 54 (11):1285–1293.

11. AllegrgoMe. Dostęp online: http://www.allergome.org/script/search_step2.php [dostęp: 5.06.2017].

12. Perry T, Matsui E, Merriman B, Duong T, Eggleston P. The prevalence of rat allergen in inner-city homes and its relationship to sensitization and asthma morbidity. J Allergy Clin Immunol. 2003;112:346–352.

13. Hunskaar S, Fosse RT. Allergy to laboratory mice and rats: a review of the pathophysiology, epidemiology and clinical aspects. Lab Anim 1990;24(4):358–374.

14. Platts-Mills TA, Longbottom J, Edwards J, Heymann PW. Asthma and rhinitis related to laboratory rats: use of a purified rat urinary allergen to study exposure in laboratories and the human immune response. N Engl Reg Allergy Proc 1987;8(4):245–251.

15. Liccardi G, Salzillo A, Sofia M et al. Sensitization to rodents (mouse/rat) in an urban atopic population without occupational exposure living in Naples, Italy. Eur Ann Allergy Clin Immunol. 2012; 44(5):200–204.

16. Gergen PJ, Arbes SJ Jr, Calatroni A, Mitchell HE, Zeldin DC. Total IgE levels and asthma prevalence in the US population: results from the National Health and Nutrition Examination Survey 2005–2006. allergy. J Allergy Clin Immunol. 2009; 124:447–453.

17. Gordon S, Tee RD, Lowson D, Wallace J, Newman Taylor AJ. Reduction of airborne allergenic urinary proteins from laboratory rats. Br J Ind Med. 1992; 49(6):416–422.

18. Baur X, Chen Z, Liebers V. Exposure-response relationships of occupational inhalative allergens. Clin Exp Allergy 1998;28(5):537–544.

19. Gordon S, Tee RD, Stuart MC, Newman Taylor AJ. Analysis of allergens in rat fur and saliva. Allergy 2001;56(6):563–567.

20. Cavaggioni A, Mucignat-Caretta C. Major urinary proteins, alpha(2U)-globulins and aphrodisin. Biochim Biophys Acta. 2000;1482:218–228.

21. Pałczyński C. Alergia w miejscu pracy – prognozy epidemiologiczne i perspektywy profilaktyki higienicznej. Medycyna Pracy 2004; 55 (1): 41–45.

22. Mantyjarvi R, Rautiainen J, Virtanen T. Lipocalins as allergens. Biochim Biophys Acta 2000;1482:308–317.

23. Venables KM, Tee RD, Hawkins ER et al. Laboratory animal allergy in a pharmaceutical company. Br J Ind Med 1988;45:660–666.

24. Weissenbach T, Wüthrich B, Weihe WH. Allergies to laboratory animals. An epidemiological, allergological study in persons exposed to laboratory animals Schweiz Med Wochenschr. 1988;118(24):930–938.

25. Renström A, Malmberg P, Larsson K, Larsson PH, Sundblad BM. Allergic sensitization is associated with increased bronchial responsiveness: a prospective study of allergy to laboratory animals. Eur Respir J. 1995;8(9):1514–1519.  

26. Aoyama K, Ueda A, Manda F, Matsushita T, Ueda T, Yamauchi C. Allergy to laboratory animals: an epidemiological study. Br J Ind Med. 1992;49(1):41–47.

27. Bryant DH, Bocsato LM, Mboloi PN. Allergy to laboratory animals among handlers. Med J Aus. 1995;163(8):415–418.

28. Jeal H, Draper A, Jones M et al. HLA associations with occupational sensitization to rat lipocalin allergens: a model for other animal allergies? J Allergy Clin Immunol. 2003;111:795–799.

29. Zahradnik E, Raulf M. Animal allergens and their presence in the environment. Front Immunol. 2014;5:76.

30. Krakowiak A, Szulc B, Gorski P. Allergy to laboratory animals in children of parents occupationally exposed to mice, rats and hamsters. Eur Respir J. 1999; 14:352–356.

31. Miller RL, Zhang, H., Jezioro J, De Planell Saguer M, Lovinsky-Desir S. Reduced mouse allergen is associated with epigenetic changes in regulatory genes, but not mouse sensitization, in asthmatic children. Environ Res. 2017;156:619-624. doi: 10.1016/j.envres.2017.04.025.

32. Matsui EC, Simons E, Rand C, Butz A, Buckley TJ, Breysse P. Airborne mouse allergen in the homes of inner-city children with asthma. J Allergy Clin Immunol. 2005;115:358–363.

33. Wang C, Abou El-Nour MM, Bennett GW. Survey of pest infestation, asthma, and allergy in low-income housing. J Community Health. 2008;33:31–39.

34. Ohman Jr JL, Hagberg K, MacDonald MR, Jones Jr RR, Paigen BJ, Kacergis JB. Distribution of airborne mouse allergen in a major mouse breeding facility. J Allergy Clin Immunol 1994;4:810–817.

35. Peters JL, Levy JI, Rogers CA, Burge HA, Spengler JD. Determinants of allergen concentrations in apartments of asthmatic children living in public housing. J Urban Health 2007;84:185–197.

36. Phipatanakul W, Eggleston PA, Wright EC, Wood RA. Mouse allergen. I. The prevalence of mouse allergen in inner-city homes. The National Cooperative Inner-City Asthma Study. J Allergy Clin Immunol 2000;106:1070–1074.

37. Phipatanakul W, Gold DR, Muilenberg M, Sredl DL, Weiss ST, Celedon JC. Predictors of indoor exposure to mouse allergen in urban and suburban homes in Boston. Allergy. 2005;60:697–701.

38. Gruchalla RS, Pongracic J, Plaut M, Evans R 3rd, Visness CM, Walter M. Inner City Asthma Study: relationships among sensitivity, allergen exposure, and asthma morbidity. J Allergy Clin Immunol. 2005;115:478–485.

39. Chew GL, Carlton EJ, Kass D, Hernandez M, Clarke B, Tiven J. Determinants of cockroach and mouse exposure and associations with asthma in families and elderly individuals living in New York City public housing. Ann Allergy Asthma Immunol. 2006;97:502–513.

40. Sheehan WJ, Rangsithienchai PA, Muilenberg ML, Rogers CA, Lane JP, Ghaemghami J. Mouse allergens in urban elementary schools and homes of children with asthma. Ann Allergy Asthma Immunol. 2009;102:125–130.

41. Phipatanakul W, Eggleston PA, Wright EC, Wood RA. Mouse allergen. II. The relationship of mouse allergen exposure to mouse sensitization and asthma morbidity in inner-city children with asthma. J Allergy Clin Immunol 2000;106:1075–1080.

42. Salo PM, Jaramillo R, Cohn RD, London SJ, Zeldin DC. Exposure to mouse allergen in U.S. homes associated with asthma symptoms. Environ Health Perspect. 2009;117:387–391

43. Wilson J, Dixon SL, Breysse P, Jacobs D, Adamkiewicz G, Chew GL. Housing and allergens: a pooled analysis of nine US studies. Environ Res 2010;110:189–198.

44. Forno E, Cloutier MM, Datta S et al. Mouse allergen, lung function, and atopy in Puerto Rican children. PLoS One 2012;7:e40383.

45. Sheehan WJ, Rangsithienchai PA, Wood RA et al. Pest and allergen exposure and abatement in inner-city asthma: A Work Group Report of the American Academy of Allergy, Asthma & Immunology Indoor Allergy/Air Pollution Committee. J Allergy Clin Immunol. 2010;125:575–581.

46. Miller RL, Chew GL, Bell CA, Biedermann SA, Aggarwal M, Kinney PL. Prenatal exposure, maternal sensitization, and sensitization in utero to indoor allergens in an inner-city cohort. Am J Respir Crit Care Med. 2001;164:995–1001.

47. Phipatanakul W, Celedon JC, Sredl DL, Weiss ST, Gold DR. Mouse exposure and wheeze in the first year of life. Ann Allergy Asthma Immunol. 2005;94:593–599.

48. Phipatanakul W, Celedon JC, Hoffman EB, Abdulkerim H, Ryan LM, Gold DR. Mouse allergen exposure, wheeze and atopy in the first seven years of life. Allergy. 2008;63:1512–1518.

49. Donohue KM, Al-alem U, Perzanowski MS, Chew GL, Johnson A, Divjan A. Anti-cockroach and anti-mouse IgE are associated with early wheeze and atopy in an inner-city birth cohort. J Allergy Clin Immunol. 2008;122:914–920.

50. Curtin-Brosnan J, Paigen B, Hagberg KA, Langley S, O’Neil EA, Krevans M. Occupational mouse allergen exposure among non-mouse handlers. J Occup Environ Hyg. 2010;7:726–734.

51. Bunyavanich S, Donovan M, Sherry J, Diamond D. Immunotherapy for mouse bite anaphylaxis and allergy. Ann Allergy Asthma Immunol. 2013;111: 223–224.

52. Pongracic JA, Visness CM, Gruchalla RS, Evans R 3rd, Herman EM. Effect of mouse allergen and rodent environment intervention on asthma in inner-city children. Ann Allergy Asthma Immunol. 2008;101:35–41.

53. Sharma HP, Wood RA, Bravo AR, Matsui EC. A comparison of skin prick tests, intradermal skin tests, and specific IgE in the diagnosis of mouse allergy. J Allergy Clin Immunol. 2008;121:933–939.

Adres do korespondencji:

Hanna Sikorska-Szaflik

I Katedra Pediatrii, Klinika Pediatrii, Alergologii i Kardiologii,

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

ul. T. Chałubińskiego 2a, 50-368 Wrocław,

tel. 71 770 30 93

mail: hannasikorska@gmail.com

Nadesłano: 29.05.2017

Zaakceptowano: 29.06.2017

Znaczenie wybranych alergenów zwierząt domowych w rozwoju chorób alergicznych (chomik, szczur, mysz)

Tab. 1 Źródła i charakterystyka głównych alergenów chomika

Alergen

Gatunek chomika

Rodzaj białka

Źródło alergenów

1.

Cir c 4

Cricetus cricetus

albumina surowicy

surowica, mocz

2.

Mes a 1

Chomik syryjski
(Mesocricetus auratus)

lipokalina

naskórek

3.

Mes a 1.0101

Chomik syryjski
(Mesocricetus auratus)

lipokalina

naskórek

4.

Mes a 4

Chomik syryjski
(Mesocricetus auratus)

albumina surowicy

naskórek

5.

Phod r 1

Phodopus praedilectus,
Phodopus roborovskii

białko wiążące zapach

włosy, ślina, mocz

6.

Phod s 1

Phodopus sungorus

lipokalina

włosy, ślina, mocz

7.

Phod s 1.0101

Phodopus sungorus

lipokalina

włosy, ślina, mocz

Hanna Sikorska-Szaflik, Wanda Balińska-Miśkiewicz, Ewa Willak-Janc

Tab. 2 Źródła i charakterystyka głównych alergenów szczura

Alergen

Gatunek szczura

Rodzaj białka

Źródło alergenów

1.

Rat n 1

Rattus norvegicus

lipokalina

mocz

2.

Rat n 1.0101

Rattus norvegicus

lipokalina

mocz

3.

Rat n 4

Rattus norvegicus

albumina surowicy

mocz, surowica

4.

Rat n 7

Rattus norvegicus

immunoglobulina

surowica

5.

Rat n 8

Rattus norvegicus

kazeina

mleko

Znaczenie wybranych alergenów zwierząt domowych w rozwoju chorób alergicznych (chomik, szczur, mysz)

Tab. 3 Źródła i charakterystyka głównych alergenów myszy

Alergen

Gatunek myszy

Rodzaj białka

Źródło alergenów

1.

Mus m 1

Mus musculus

lipokalina

mocz

2.

Mus m 1.0101

Mus musculus

lipokalina

mocz

3.

Mus m 1.0102

Mus musculus

lipokalina

mocz

4.

Mus m 2

Mus musculus

włosy, naskórek

5.

Mus m 4

Mus musculus

albumina surowicy

surowica, mocz

6.

Mus m 7

Mus musculus

immunoglobulina

surowica

Hanna Sikorska-Szaflik, Wanda Balińska-Miśkiewicz, Ewa Willak-Janc

Znaczenie wybranych alergenów zwierząt domowych w rozwoju chorób alergicznych (chomik, szczur, mysz)

Hanna Sikorska-Szaflik, Wanda Balińska-Miśkiewicz, Ewa Willak-Janc

Znaczenie wybranych alergenów zwierząt domowych w rozwoju chorób alergicznych (chomik, szczur, mysz)