Occupational stress experienced by the dental industry and its determinants

Paweł Rasmus1, Katarzyna Robaczyńska2, Jacek Apanasewicz3, Tomasz Sobów1

1 Zakład Psychologii Lekarskiej, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Łódź, Polska

2 Zakład Zarządzania Ochroną Zdrowia, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Łódź, Polska

3 Wydział Ochrony Zdrowia, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach, Suwałki, Polska

STRESZCZENIE

Cel. Celem badań było zapoznanie się z subiektywną oceną pracy i narażeniem na stres w miejscu pracy w grupie przedstawicieli dwóch specjalności dentystycznych – dentystów i techników dentystycznych. Badania miały na celu również porównanie subiektywnej oceny pracy respondentów ze względu na cechy takie jak płeć oraz stażu pracy.

Materiał i metody. W badaniu wzięło udział 110 specjalistów praktykujących w Polsce, w tym 42 lekarzy dentystów i 68 techników dentystycznych. Użyto Kwestionariusza do Subiektywnej Oceny Pracy oraz ankiety socjodemograficznej, pozwalającej na poznanie środowiska życia respondentów. Wybór ankietowanych był oparty na metodzie doboru celowego. Kryterium włączenia do badań była aktywność zawodowa. Do interpretacji wyników posłużył system norm stenowych w opracowaniu Dudka.

Wyniki. Po analizie przeprowadzonych badań stwierdzono, że ponad 70% specjalistów z branży dentystycznej uzyskało wyniki sugerujące występowanie stresu zawodowego na wysokim poziomie. Badane grupy różniły się pod względem nasilenia poszczególnych skal stresu zawodowego. Wykonywany zawód ma istotny wpływ na odczuwanie wybranych aspektów stresu zawodowego, podobnie jak płeć oraz staż pracy.

Wnioski. Branża dentystyczna jest silnie narażona na występowanie stresu zawodowego w środowisku pracy. Profilaktyka zdrowia psychicznego wprowadzona na etapie akademickim umożliwiłaby wypracowanie u kandydatów do zawodów zdrowych postaw. Przeciwdziałanie stresowi zawodowemu powinno być skierowane zarówno na jednostkę, jak i całą organizację zawodową.

Słowa kluczowe: zaburzenia stresowe, zdrowie w miejscu pracy, dentysta, technik dentystyczny

ABSTRACT

The aim. The aim of the studies was to familiarize with the subjective assessment of work and exposure to occupational stress in a group of representatives of two dental specialties- dentists and dental technicians. The research also aimed to compare job evaluation in terms of gender and work experience. .

Material and methods. A study involved 110 specialists practicing in Poland, including 42 dentists and 68 dental technicians. Work Characteristics Questionnaire and sociodemographic survey were used to find out the living environment of the respondents. The criterion for inclusion to the study was occupational activity. For the interpretation of the results was used system of sten standard made by Dudek.

Results. After analyzing the research, it was found that more than 70% of dental professionals had results suggesting high levels of occupational stress. Studied groups differ in terms of the intensity of the individual scales of occupational stress. Occupation as well as gender and seniority has a significant impact on the sensation of selected aspects of occupational stress.

Conclusions. The dental professions are strongly exposed to occupational stress in their work environment. Mental health prophylaxis should be introduced at the academic stage, which would allow the candidates to achieve healthy habits. Occupational stress prevention should be targeted to both the individual and the professional organization.

Key words: stress disorders, occupational health, dentist, dental technician

Public Health Forum. 2017;III(XI)2(41):69-75

Wstęp

Według badań przeprowadzonych w 2004 roku w Anglii [1], głównymi stresorami w pracy lekarzy dentystów są sytuacje, kiedy wizyta pacjenta nie może zostać zrealizowana zgodnie z wyznaczonym wcześniej grafikiem oraz zdenerwowanie pacjentów. Podobny wynik prezentują badania przeprowadzone we Włoszech [2], gdzie zbadano parametry życiowe lekarzy dentystów podczas dokonywanych przez nich zabiegów ekstrakcji. Najwyższy poziom stresu wywoływało w lekarzach zachowanie pacjenta i jego reakcje na stosowane zabiegi. Zdaniem Daublaender [3] największy wpływ na poziom stresu u lekarza ma nie trudność wykonywanego zabiegu, ale poziom zdenerwowania pacjenta. Z kolei badania wykonane przez Simona [3] w grupie 711 dentystów wykazały, że poziom stresu jest uzależniony również od rodzaju podawanego przez lekarza znieczulenia miejscowego. Przy ocenie pracy lekarza stomatologa pacjenci kierowali się bolesnością zabiegu, a nie profesjonalizmem pracy [2].

Innym stresorem w pracy lekarzy jest ciągle rosnąca liczba nowych obowiązków administracyjnych nakładanych na nich w związku z prowadzoną działalnością i sprowadzenie ich do roli „dostawców usług”. Może to skutecznie ograniczać chęć podnoszenia przez dentystów kwalifikacji, gdyż nie odczuwają oni wówczas idei niesienia pomocy, którą kierowali się podczas wyboru swojej ścieżki edukacyjnej i zawodowej. Są to czynności administracyjne, które nie mają bezpośredniego związku z pracą kliniczną i zaburzają wyobrażenie o pracy lekarza. Sytuacja ta jest charakterystyczna, szczególnie wśród młodych pracowników na początku ich kariery. Stomatolodzy, tak jak każda grupa specjalistów z branży lekarskiej, są zobligowani do ciągłego podnoszenia swoich kwalifikacji i umiejętności, uaktualniania posiadanej wiedzy i nadążania za ciągle udoskonalaną technologią. Występujące utrudnienia w związku z uzyskaniem specjalizacji czy też stopnia naukowego, mogą znacząco wpłynąć na odczuwalny poziom stresu [4, 5]. Kolejną sytuacją stresogenną w zawodzie stomatologa jest nadmierne obciążenie spowodowane dużą liczbą pacjentów, możliwością wystąpienia powikłań przy zabiegach bądź też stanów nagłych. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że większość dentystów praktykuje samodzielnie, a co się z tym wiąże, nie mogą współdzielić swoich problemów, ale i odpowiedzialności za zdrowie i życie pacjentów z kolegami i koleżankami po fachu [6, 7]. W pracy stomatologa obciążająca jest również wymuszona, statyczna pozycja podczas precyzyjnych zabiegów, negatywnie wpływająca na kręgosłup i obręcz barkową. Prowadzi to często do występowania wielu zaburzeń, takich jak zwyrodnienia dysków czy przepukliny [8]. Następnym czynnikiem stresogennym jest świadomość ciągłej obecności zagrożeń epidemiologicznych oraz możliwość wystąpienia zakażeń jatrogennych. Praca lekarza dentysty wymaga także znacznej koncentracji, powodując również duże obciążenie narządu wzroku [4].

Zawód technika dentystycznego natomiast, choć należy do grupy zawodów medycznych, w dużym stopniu różni się od pozostałych, przede wszystkim z powodu znacznego ograniczenia w kontaktach z pacjentem, co może być odbierane zarówno jako wada, jak i jako zaleta. Stres w zawodzie technika dentystycznego głównie związany jest z odczuwaną presją czasu [9]. Z reguły jeden, ten sam technik wykonuje prace dla wielu lekarzy, co niekiedy może spowodować brak czasu na wykonanie wszystkich prac w umówionym terminie. Wiąże się to nie tylko ze złym gospodarowaniem czasem lub nałożeniem na siebie zbyt wielu obowiązków, ale przede wszystkim z dużą liczbą wielogodzinnych procesów technologicznych. Dotrzymanie terminu wywiązania się z usługi może być utrudnione również przez nieprzekazanie do laboratorium protetycznego przez gabinet stomatologiczny wszystkich niezbędnych informacji potrzebnych do wykonania uzupełnienia. Zmiana terminu wizyty lub jej przesunięcie w ciągu dnia może skutecznie zdezorganizować pracę całego gabinetu, co w następstwie może prowadzić do uzasadnionych roszczeń pacjentów, wywołujących lawinę pretensji pod adresem całego personelu gabinetu, aż wreszcie również laboratorium.

Podczas codziennej pracy technicy dentystyczni muszą wykazywać się wzmożoną uwagą nie tylko dla możliwie idealnego rezultatu pracy, co dla bezpieczeństwa swojego i swoich współpracowników. Zawód ten charakteryzuje również wysoka dyspozycyjność, praca najczęściej odbywa się również po godzinach, a u samozatrudnionych także nocami, w weekendy i święta. Kolejnymi czynnikami mogącymi doprowadzić do stresu w miejscu pracy technika dentystycznego są: nieodpowiednie oświetlenie, hałas, pyły, wibracje, czynniki chemiczne, drobnoustroje. W przypadku niedostatecznego oświetlenia mogą pojawić się symptomy nadmiernego obciążenia narządu wzroku, prowadzące do pogorszenia widzenia i chorób oczu [10]. Hałas i wibracje wytwarzane przez różne maszyny i elektronarzędzia – szlifierki, polerki i okrawarki – mogą prowadzić do chorób zawodowych, takich jak obustronny trwały odbiorczy ubytek słuchu czy zespół wibracyjny, uważany w Polsce od 1968 roku za chorobę zawodową [9]. Może rozwinąć się również astma oskrzelowa, wiążąca się ze zwężeniem dolnych dróg oddechowych oraz wzmożoną pracą oskrzeli, jak i pylica, będąca typową chorobą wieloletnich pracowników tej profesji [11, 12]. Reakcje astmatyczne obserwuje się również podczas ekspozycji wziewnej na metale, takie jak nikiel, chrom i kobalt [12]. Uczulenia kontaktowe o charakterze zawodowym wywołane są również przez żywice akrylowe, powodują między innymi ciężkie zmiany skóry rąk, zaburzenia czucia i głębokie pęknięcia skóry.

Cel pracy

Ogólnoświatowe badania dotyczące zjawiska stresu zawodowego wśród pracowników medycznych w większości koncentrują się na lekarzach medycyny oraz personelu pielęgniarskim i w niewielkim tylko stopniu ukazują problem stresu wśród przedstawicieli branży dentystycznej [1]. Celem badań było określenie subiektywnej oceny pracy wśród pracowników środowiska stomatologicznego – lekarzy dentystów oraz techników dentystycznych z wyszczególnieniem poszczególnych aspektów stresu zawodowego. Badania wykazać miały ewentualną zależność pomiędzy wykonywanym zawodem, płcią, stażem pracy a poziomem oceny pracy i odczuciami związanymi ze stresującą stroną pracy zawodowej. Ostatnim celem pracy było przedstawienie konsekwencji stresu zawodowego występującego wśród omawianych specjalności branży dentystycznej.

Materiał i metody

W przeprowadzonych badaniach wzięło udział 110 osób, w tym 42 lekarzy i 68 techników dentystycznych, pracujących zawodowo na terenie całej Polski. Wśród badanych było 66 kobiet i 44 mężczyzn. Respondentów uzyskano metodą doboru celowego. Kryterium włączenia do badania precyzuje aktywność zawodowa w branży dentystycznej, natomiast wyłączenia – brak aktywności w wyuczonym zawodzie. Do przeprowadzenia badań zastosowano ankietę socjodemograficzną, składającą się z 9 pytań dotyczących m.in. płci, wieku, stażu pracy, co pozwoliło na podstawową ocenę środowiska życia i pracy poszczególnych respondentów.

Najliczniejszą grupą ankietowanych były osoby mieszczące się w przedziale wiekowym 20-28 lat (70% badanych). Pozostałe grupy były odpowiednio w wieku 29-39 lat (15%), 40-50 lat (8%), 51-60 lat (3%), 61-67 lat (5%). Zdecydowana większość ankietowanych posiadała wykształcenie wyższe (93%) oraz zamieszkiwała miasto powyżej 50 tys. mieszkańców (81,8%). W miastach poniżej 50 tys. mieszkańców mieszkało 16,4% badanych, natomiast pozostałe osoby zamieszkiwały wsie (1,8%). 37% badanych pracowało w wyuczonym zawodzie od 3 do 5 lat. Kolejne grupy pracowały zawodowo kolejno: poniżej 1 roku (22%), 1-2 lata (15%), 6-10 lat (4%), powyżej 10 lat (22%). Stan wolny deklarowało 70% badanych, natomiast w związku małżeńskim pozostawało 30% ankietowanych. Blisko 65% badanych nie posiadało dzieci, 23% posiadało 1 dziecko, natomiast 12% – 2 dzieci. Największa grupa badanych pochodziła z województw: łódzkiego (34,5%), zachodniopomorskiego (24%) oraz mazowieckiego (20%). Pozostali ankietowani pochodzili z województw: kujawsko-pomorskiego (5%), wielkopolskiego (3,6%), małopolskiego (3,6%), pomorskiego (3,6%), śląskiego (1,9%), warmińsko-mazurskiego (1,9%) i lubelskiego (1,9%).

Do zbadania odczuć związanych z wykonywaną pracą wykorzystano Kwestionariusz do Subiektywnej Oceny Pracy [13] zawierający 55 pytań w postaci opisów wymagań i cech pracy. Ankietowani przy pomocy 5-stopniowej skali oceniali, w jakim stopniu dana cecha przeszkadza im w pracy oraz stanowi źródło irytacji lub stresu. Skala ocen odpowiada odczuciom: 1 – cecha nie występuje, nie dotyczy stanowiska pracy, 2 – cecha występuje, ale nie przeszkadza i nie denerwuje, 3 – cecha czasami irytuje lub przeszkadza, 4 – cecha dość często irytuje lub przeszkadza, 5 – cecha irytuje cały czas w pracy, a nawet denerwuje po powrocie do domu. Jest to metoda, która służy do oceny subiektywnego postrzegania pracy oraz pomiaru odczuwanego narażenia na czynniki psychospołeczne jednostki. Pytania opisują cechy pracy, które zostały pogrupowane według następujących czynników:

• Poczucie psychicznego obciążenia związane ze złożonością pracy (9 pytań),

• Brak nagród w pracy (8 pytań),

• Poczucie niepewności wywołane organizacją pracy (7 pytań),

• Kontakty społeczne (5 pytań),

• Poczucie zagrożenia (5 pytań),

• Uciążliwości fizyczne (4 pytania),

• Nieprzyjemne warunki pracy (3 pytania),

• Brak kontroli (4 pytania),

• Brak wsparcia (3 pytania),

• Poczucie odpowiedzialności (4 pytania) [13].

W celu zinterpretowania wyników Kwestionariusza do Subiektywnej Oceny Pracy posłużono się opracowanym przez Dudka [14] systemem norm stenowych. Każdy sten posiada określony przedział punktowy, należący do odpowiedniego poziomu referencyjnego wyników: poziom wysoki, średni i niski. Interpretacji poddawane są sumy odpowiedzi udzielanych przez respondentów. Progi stenowe 1-3 odpowiadają surowym wynikom niskim (do 80 punktów), natomiast progi stenowe 5-6-wynikom średnim (81-101 punktów). Wyniki wysokie określane są stenami 7-10 (102 punkty i więcej) [14]. Kwestionariusz do Subiektywnej Oceny Pracy pozwala również na ocenę dziesięciu indywidualnych czynników, które wpływają na poziom odczuwanego stresu. Aby móc ocenić wpływ każdego czynnika, opracowano normy uznawane za wysokie. Suma punktów z pytań przypisanych do konkretnego czynnika stresogennego przedstawia wynik. Wyniki wysokie określane są przez następujące sumy punktów: poczucie psychicznego obciążenia pracą – 17 i więcej, brak nagród w pracy – 14 i więcej, poczucie niepewności – 15 i więcej, kontakty społeczne – 9 i więcej, poczucie zagrożenia – 10 i więcej, uciążliwości fizyczne – 8 i więcej, nieprzyjemne warunki pracy – 5 i więcej, brak kontroli – 8 i więcej, brak wsparcia – 5 i więcej, poczucie odpowiedzialności – 8 i więcej [14].

Celem uzyskania wyników przeprowadzono analizy statystyczne przy użyciu pakietu IBM SPSS Statistics w wersji 23. Za jego pomocą wykonano analizę podstawowych statystyk opisowych oraz szereg analiz korelacji ze współczynnikiem rho Spearmana, a także testy U Manna-Whitneya. Następnie wyliczone zostały podstawowe statystyki opisowe wraz z testem Shapiro-Wilka oraz testem Kołmogorowa-Smirnowa badającymi normalność rozkładu wszystkich mierzonych zmiennych na skali ilościowej. W wyniku tych analiz ustalono, że rozkład większości zmiennych w badanej grupie różni się istotnie od rozkładu normalnego. Jedynie w przypadku nasilenia wyniku ogólnego skali SOP w grupie kobiet wynik jest na granicy tendencji statystycznej (0,077). Tym samym podjęto decyzję o zastosowaniu testów nieparametrycznych. Za poziom istotny uznano p < 0,05.

Na badania uzyskano zgodę Komisji Bioetycznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi (RNN/181/14/KB).

Wyniki

Badania wykazały, że wysoki poziom odczuwanego stresu towarzyszy zarówno lekarzom dentystom, jak i technikom dentystycznym. Istotną informacją jest to, że wysoki poziom utrzymuje się bez względu na płeć. Spośród lekarzy dentystów, którzy wzięli udział w badaniu, przeważająca większość, bo aż 71,4%, uzyskało wynik sugerujący, że odczuwają stres zawodowy na wysokim poziomie (od 106 do 168 punktów). W grupie techników dentystycznych aż 72,1% otrzymało wynik wskazujący na wysoki poziom doświadczanego stresu (od 104 do 197 punktów). Respondenci płci męskiej deklarują, że 54,6% z nich odczuwa stres zawodowy na wysokim poziomie (wynik od 104 do 197), natomiast kobiety stanowią największą grupę wśród osób, które odczuwają wysoki poziom stresu zawodowego – 81,8% (odpowiedzi od 102 do 197 punktów). Wszystkie wyniki wysokie mieszczą się w granicach 8 stena.

W celu weryfikacji, czy technicy dentystyczni różnią się od lekarzy dentystów nasileniem poszczególnych wskaźników oceny pracy, wykonano test U Manna-Whitneya, dzięki czemu okazało się, że technicy dentystyczni osiągają istotnie wyższy wynik podskali braku nagród (Z = -2,04; p < 0,05; r = 0,19) oraz wyższe nasilenie poczucia niepewności, niż lekarze dentyści (Z = -3,48; p < 0,001; r = 0,33). Technicy dentystyczni osiągają również wyższe nasilenie podskali nieprzyjemnych warunków pracy (Z = -2,41; p < 0,05; r = 0,23) oraz niższe nasilenie podskali kontaktów społecznych, niż lekarze dentyści (Z = -2,46; p < 0,05; r = 0,23). Dodatkowo wykazano różnice na granicy tendencji statystycznej: technicy dentystyczni osiągają wyższe nasilenie poczucia odpowiedzialności (Z = -1,93; p = 0,053; r = 0,18). Pozostałe wyniki okazały się nieistotne statystycznie (Tabela I).

Analiza z podziałem ze względu na płeć wykazała różnice na granicy tendencji statystycznej: kobiety osiągają wyższy wynik poczucia niepewności, niż mężczyźni (Z = -1,68; p = 0,093; r = 0,16), a także wyższe nasilenie wyniku kontaktów społecznych (Z = -1,71; p = 0,087; r = 0,16). Pozostałe wyniki okazały się nieistotne statystycznie (Tabela II).

Kolejna analiza miała na celu stwierdzenie, czy badani różnią się między sobą w średnich wynikach oceny pracy w zależności od stażu. W tym celu stworzono dodatkowy wskaźnik, który podzielił próbę na badanych ze stażem pracy poniżej trzech lat oraz badanych powyżej trzech lat. Podobnie jak w przypadku poprzednich analiz, wykorzystano test U Manna-Whitneya. Okazało się, że badani ze stażem poniżej trzech lat osiągają istotnie wyższy wynik natężenia poczucia niepewności (Z = -2,28; p < 0,05; r = 0,22), oraz niższy wynik na podskali kontaktów społecznych (Z = -2,16; p < 0,0,5; r = 0,21). Dodatkowo wykazano różnice na granicy tendencji statystycznej: badani poniżej trzyletniego stażu osiągają wyższy wynik na podskali braku nagród na granicy tendencji, niż badani powyżej trzyletniego stażu pracy (Z = -1,76; p = 0,079; r = 0,17), a także niższe nasilenie poczucia zagrożenia (Z = -1,85; p = 0,065; r = 0,18). Największą różnicę zaobserwowano dla podskal: poczucie niepewności i kontakty społeczne. Pozostałe wyniki okazały się nieistotne statystycznie (Tabela III).

Dyskusja

Otrzymane wyniki potwierdzają, że branża stomatologiczna jako całość silnie odczuwa stres powiązany z pracą zawodową, a czynniki takie jak płeć, wykonywany zawód, oraz staż pracy mogą mieć związek z poziomem oceny pracy. Badania przeprowadzone wśród przedstawicieli branży dentystycznej również ukazują odmienność obciążeń różnymi aspektami poszczególnych specjalistów.

Technicy dentystyczni częściej skarżą się na brak nagród, poczucie niepewności oraz poczucie odpowiedzialności. Wiąże się to zapewne z faktem, iż technicy dentystyczni są podwykonawcami zleconych im prac i metod leczenia oraz nie mają oni bezpośredniego kontaktu z pacjentem. W tym wypadku istnieje również ryzyko niemożliwości wyeliminowania niektórych błędów technicznych. Ta grupa badanych również częściej skarży się na nieprzyjemne warunki pracy. Może mieć to związek z wieloma uczulającymi materiałami obecnymi w codziennej pracy technika, takimi jak polimery, stopy metali czy pyłki, które w licznych przypadkach prowadzą do konieczności rezygnacji z zawodu. Wyniki badań wskazują, że lekarze dentyści częściej skarżą się na stres związany z kontaktami społecznymi. W odróżnieniu od techników dentystycznych praca stomatologa polega na kontakcie z dużą liczbą pacjentów. Przeprowadzone badania potwierdzają, że kobiety pracujące w branży dentystycznej osiągają wyższy wynik poczucia niepewności w zastosowanej skali.

Badania, potwierdzają również, że staż pracy może wpływać na odczuwanie różnych aspektów stresu zawodowego. Wśród osób pracujących w branży dentystycznej poniżej 3 lat odnotowano wyższy wynik dla poczucia niepewności oraz braku nagród. Z kolei wśród osób ze stażem pracy powyżej 3 lat potwierdzono wyższe wyniki osiągnięte przez badanych w podskali kontaktów społecznych i poczucia zagrożenia. Można zatem stwierdzić, że osoby posiadające już doświadczenie w pracy, mogą doświadczać konfliktów w porozumiewaniu się ze współpracownikami, mogą obawiać się zbyt małych postępów w karierze, pozostawania w miejscu, niewielkiego rozwoju lub nawet, potrzeby przekwalifikowania.

Podczas analizy danych uzyskanych w czasie badań, porównano wyniki dotyczące przedstawicieli branży dentystycznej z wynikami uzyskanymi przez innych autorów wśród przedstawicieli służby zdrowia, innych niż grupa badana.

Ogólny wynik oceny pracy uzyskany przez techników dentystycznych był zbliżony do wyniku otrzymanego przez Morawską-Jóźwiak [15] w grupie pielęgniarek pracujących na oddziale chirurgicznym. Z kolei lekarze dentyści uzyskali najniższy wynik subiektywnej oceny pracy na tle innych porównywanych grup zawodów medycznych. Wśród przytoczonych badań różnych grup zawodowych, autorka przedstawiła także wyniki badań sugerujące, że trudności związane z poczuciem zagrożenia, nieprzyjemnymi warunkami pracy, uciążliwościami fizycznymi oraz brakiem wsparcia najbardziej doskwierają grupie pielęgniarek.

Zgodnie z wynikami badań Humeniuka [16], przedstawiającymi ocenę pracy fizjoterapeutów, to właśnie ta grupa zawodowa odczuwa największy dyskomfort w związku z kontaktami społecznymi oraz brakiem kontroli.

Porównanie wyników badań przeprowadzonych wśród reprezentantów branży dentystycznej z innymi badaniami realizowanymi w grupach zawodów medycznych dało podstawy by sądzić, że technicy dentystyczni najbardziej skarżą się na: psychiczne obciążenie pracą, brak nagród w pracy, niepewność związaną z organizacją pracy oraz odpowiedzialność w porównaniu z wynikami badań innych autorów.

W związku z uzyskanymi na podstawie badań informacjami istotnym wydaje się propagowanie działań antystresowych oraz edukacji w zakresie zdrowia psychicznego wśród pracowników zawodów medycznych. Wdrożenie profilaktyki już na etapie akademickim umożliwiłoby przygotowanie młodych adeptów na ewentualne sytuacje stresowe w środowisku zawodowym, które z pewnością zaistnieją, gdyż najczęściej nie ma możliwości ich wyeliminowania [17, 18]. Propagowanie profilaktyki antystresowej może skutecznie zapobiegać występowaniu zjawiska wypalenia zawodowego oraz zminimalizować skutki pojawiających się w środowisku zawodowym zachowań stresogennych. Budowanie świadomości istnienia ryzyka wypalenia zawodowego wśród pracowników służby zdrowia ma na celu przygotowanie przedstawicieli zawodów medycznych na przyszłe obciążające psychofizycznie sytuacje oraz zainicjowanie kreowania zdrowych postaw, a także dbałości o zdrowie psychiczne, tym samym przedstawiając możliwości radzenia sobie z objawami wypalenia zawodowego.

Wnioski

Przeprowadzone badania ujawniają, iż pracownicy branży stomatologicznej odczuwają wysoki poziom stresu zawodowego, bez względu na płeć respondentów. Wykonywany zawód ma wpływ na natężenie poszczególnych aspektów stresu zawodowego. Technicy dentystyczni uzyskali wyższe wyniki w podskali poczucia braku nagród, poczucia niepewności oraz nieprzyjemnych warunków pracy, natomiast lekarze dentyści bardziej skarżą się na negatywne skutki kontaktów społecznych. Staż pracy ma wpływ na odczuwanie wybranych aspektów stresu zawodowego. Pracownicy branży dentystycznej ze stażem poniżej 3 lat osiągnęli wyższe wyniki w skali poczucia niepewności, natomiast osoby pracujące w wyuczonym zawodzie powyżej 3 lat osiągnęły wyższy wynik w skali kontaktów społecznych. Propagowanie profilaktyki antystresowej może skutecznie zapobiegać występowaniu zjawiska stresu zawodowego oraz zminimalizować skutki pojawiających się w środowisku zawodowym zachowań stresogennych.

PIŚMIENNICTWO

1. Myers HL, Myers LB. It’s difficult being a dentist: stress and health in the general dental practitioner. Br Dent J. 2004;197(2):89-93.

2. Ram D, Peretz B. The assessment of pain sensation during local anesthesia using a computerized local anesthesia (wand) and a conventional syringe. J Dent Child (Chic). 2003;70(2):130-133.

3. Daublaender M. Stres dentysty w miejscu pracy. FMDental. 2010;1:47-49.

4. Kotowicz-Gears A. Bladowski M. Zjawisko i przyczyny zespołu wypalenia zawodowego w środowisku polskich lekarzy dentystów. eDentico. 2012;3:114-125.

5. Lang R. Stress in dentistry — it could kill you. Oral Health. 2007;1:11-16.

6. de Ruijter RAG, Stegenga B, Schaub RMH. Determinants of physical and mental health complaints in dentists: a systematic review. Community Dent Oral Epidemiol. 2015;43(1):86-96.

7. Jośko J, Kasperczyk J, Gościniewicz P, Borczykowski J, Juszczyk J, Klimsara J et al. Stres – jedynie tego nie brakuje lekarzom. Probl Hig Epidemiol. 2006;87(3):198-200.

8. Sulekha SG, Siddharth YG, Rashmi SJ. Posturedontics: reducing the stress in dentistry. World Journal of Dentistry. 2012;4:335-339.

9. Gola M, Owecka M. Choroby występujące u techników dentystycznych. Now Lek. 2013;2:176-180.

10. Bryła R. Karta charakterystyki zagrożeń zawodowych dla technika dentystycznego, Nowocz Tech Dentys. 2013;5:86-90.

11. Bilski B. Połczyńska M. Konsekwencje zdrowotne narażenia zawodowego techników dentystycznych. Med Pr. 2005;1:49-54.

12. Anczewska M, Świtaj P, Roszczyńska J. Wypalenie zawodowe, Postep Psychiatr Neurol. 2005;2:67-77.

13. Potocka A. Narzędzia kwestionariuszowe stosowane w diagnozie psychospołecznych zagrożeń zawodowych – przegląd metod. Med Pr. 2012;2:237-250.

14. Dudek B, Waszkowska M. Ochrona zdrowia pracowników przed skutkami stresu zawodowego. Łódź: Oficyna Wydawnicza Instytutu Medycyny Pracy; 2004.

15. Morawska-Jóźwiak B, Olejniczak P, Rasmus P. Wypalenie zawodowe personelu pielęgniarskiego pracującego w oddziałach szpitalnych. Pieleg Pol. 2016;3:317-323.

16. Humeniuk E, Dąbska O, Pawlikowska-Łagód K. Stres zawodowy fizjoterapeutów-badania w wybranych oddziałach szpitalnych. J Educ Health Sport. 2016;6:375-394.

17. Hawazin WE. A systematic review of stress in dental students. J Dent Educ. 2014;78(2):226-242.

18. Wael MA. Perceived sources of stress within a dental educational environment. J Contemp Dent Pract. 2005;6(4):1-13.

Adres do korespondencji:

Paweł Rasmus

Zakład Psychologii Lekarskiej, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

ul. Sterlinga 5; 91-425 Łódź

tel: +48 42 632 25 94

e-mail: pawel.rasmus@umed.lodz.pl

Nadesłano: 3.04.2017

Zaakceptowano: 2.05.2017

Paweł Rasmus, Katarzyna Robaczyńska, Jacek Apanasewicz i wsp.

Stres zawodowy doświadczany przez przedstawicieli branży dentystycznej i jego uwarunkowania

Paweł Rasmus, Katarzyna Robaczyńska, Jacek Apanasewicz i wsp.

Tabela I. Średni poziom oceny pracy wraz z odchyleniem standardowym z podziałem ze względu na wykonywany zawód

 

Zawód

M

±SD

Z

Istotność

r

Poczucie obciążenia złożoność pracy

Technik dentystyczny

24,38

9,44

-1,11

0,267

0,11

Lekarz dentysta

21,57

9,19

Brak nagród

Technik dentystyczny

19,21

8,05

-2,04

0,042

0,19

Lekarz dentysta

16,43

8,87

Poczucie niepewności

Technik dentystyczny

22,82

6,58

-3,48

0,001

0,33

Lekarz dentysta

18,14

8,44

Kontakty społeczne

Technik dentystyczny

10,29

3,39

-2,46

0,014

0,23

Lekarz dentysta

12,14

4,10

Poczucie zagrożenia

Technik dentystyczny

12,06

4,42

-0,19

0,853

0,02

Lekarz dentysta

11,43

2,41

Uciążliwości fizyczne

Technik dentystyczny

8,29

3,47

-0,11

0,911

0,01

Lekarz dentysta

8,14

3,40

Nieprzyjemne warunki

Technik dentystyczny

6,06

3,24

-2,41

0,016

0,23

Lekarz dentysta

4,43

1,31

Brak kontroli

Technik dentystyczny

8,29

3,34

-1,31

0,191

0,12

Lekarz dentysta

9,43

4,15

Brak wsparcia

Technik dentystyczny

7,03

3,01

-0,45

0,655

0,04

Lekarz dentysta

6,71

2,40

Poczucie odpowiedzialności

Technik dentystyczny

10,82

3,76

-1,93

0,053

0,18

Lekarz dentysta

10,00

2,23

Wynik ogólny

Technik dentystyczny

129,26

38,55

-1,29

0,196

0,12

Lekarz dentysta

118,43

31,51

Stres zawodowy doświadczany przez przedstawicieli branży dentystycznej i jego uwarunkowania

Tabela II. Średni poziom oceny pracy wraz z odchyleniem standardowym z podziałem ze względu na płeć

Płeć

M

±SD

Z

Istotność

r

Poczucie obciążenia złożoność pracy

M

22,41

9,52

-0,47

0,642

0,04

K

23,91

9,36

Brak nagród

M

18,77

10,60

-0,18

0,854

0,02

K

17,73

6,69

Poczucie niepewności

M

19,23

8,44

-1,68

0,093

0,16

K

22,24

6,89

Kontakty społeczne

M

10,18

2,94

-1,71

0,087

0,16

K

11,55

4,17

Poczucie zagrożenia

M

11,50

3,43

-0,74

0,462

0,07

K

12,03

4,01

Uciążliwości fizyczne

M

8,45

4,02

-0,14

0,893

0,01

K

8,09

2,99

Nieprzyjemne warunki

M

5,32

2,25

-0,29

0,771

0,03

K

5,52

3,10

Brak kontroli

M

8,82

3,73

-0,37

0,711

0,04

K

8,67

3,69

Brak wsparcia

M

7,00

3,31

-0,46

0,649

0,04

K

6,85

2,39

Poczucie odpowiedzialności

M

10,32

3,74

-0,17

0,863

0,02

K

10,64

2,94

Wynik ogólny

M

122,00

45,22

-0,87

0,385

0,08

Paweł Rasmus, Katarzyna Robaczyńska, Jacek Apanasewicz i wsp.

Tabela III. Średni poziom oceny pracy wraz z odchyleniem standardowym z podziałem ze względu na staż pracy

 

Staż

M

±SD

Z

Istotność

r

Poczucie obciążenia złożoność pracy

Poniżej 3 lat

23,29

10,26

-0,40

0,687

0,04

Powyżej 3 lat

23,32

8,94

Brak nagród

Poniżej 3 lat

19,78

8,25

-1,76

0,079

0,17

Powyżej 3 lat

17,17

8,47

Poczucie niepewności

Poniżej 3 lat

23,32

7,11

-2,28

0,023

0,22

Powyżej 3 lat

19,68

7,69

Kontakty społeczne

Poniżej 3 lat

9,95

3,26

-2,16

0,031

0,21

Powyżej 3 lat

11,62

3,93

Poczucie zagrożenia

Poniżej 3 lat

11,10

4,07

-1,85

0,065

0,18

Powyżej 3 lat

12,25

3,56

Uciążliwości fizyczne

Poniżej 3 lat

8,49

3,55

-0,50

0,619

0,05

Powyżej 3 lat

8,09

3,37

Nieprzyjemne warunki

Poniżej 3 lat

5,80

3,16

-0,97

0,333

0,09

Powyżej 3 lat

5,22

2,53

Brak kontroli

Poniżej 3 lat

8,71

3,53

-0,26

0,793

0,03

Powyżej 3 lat

8,74

3,81

Brak wsparcia

Poniżej 3 lat

6,46

2,43

-0,98

0,328

0,09

Powyżej 3 lat

7,17

2,96

Poczucie odpowiedzialności

Poniżej 3 lat

10,73

3,98

-0,90

0,370

0,09

Powyżej 3 lat

10,38

2,79

Wynik ogólny

Poniżej 3 lat

127,63

39,65

-0,62

0,536

0,06

Powyżej 3 lat

123,64

34,30

Stres zawodowy doświadczany przez przedstawicieli branży dentystycznej i jego uwarunkowania