Differentiation of the level of professional burnout among medical staff of Wroclaw Medical University Hospital.

Dagmara Gaweł-Dąbrowska1, Julian Maciaszek2, Dorota Łuc2, Wojciech Borowicz2, Hanna Wiciak2

1 Katedra i Zakład Medycyny Społecznej, Uniwersytet Medyczny, Wrocław, Polska

2 Studenckie Koło Naukowe przy Katedrze i Zakładzie Medycyny Społecznej, Uniwersytet Medyczny, Wrocław, Polska

STRESZCZENIE

Cel: Celem badań była ocena wypalenia zawodowego wybranych grup pracowników kadry medycznej, zatrudnionych w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym we Wrocławiu.

Materiał i metoda: W latach 2014–2016 wśród pracowników medycznych (lekarze, pielęgniarki, fizjoterapeuci, ratownicy medyczni) Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego we Wrocławiu przeprowadzone zostały anonimowe badania ankietowe z użyciem standaryzowanego kwestionariusza LBQ Massimo Santinello w polskiej adaptacji. W badaniu wzięło udział łącznie 309 osób – 211 kobiet i 98 mężczyzn. Prezentowana praca stanowi analizę statystyczną danych z badania w ujęciu ogólnym oraz z uwzględnieniem podziału na wykonywany zawód.

Wyniki: U 73,8% ankietowanych wykazano w co najmniej jednym aspekcie wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia wypalenia zawodowego. Wysoki stopień wypalenia zawodowego w co najmniej jednym aspekcie stwierdzono u 88% ratowników medycznych, u 76,7% pielęgniarek i położnych, u 74,6% lekarzy oraz u 50% fizjoterapeutów poddanych badaniu. U badanych fizjoterapeutów wykazano istotnie niższe ryzyko wypalenia zawodowego w porównaniu z pozostałymi grupami: ratownikami medycznymi (p=0,008), lekarzami (p=0,026) oraz pielęgniarkami i położnymi (p=0,029).

Wnioski:

1. Pracownicy zawodów medycznych są w wysokim stopniu narażeni na wystąpienie wszystkich składowych wypalenia zawodowego.

2. Praca fizjoterapeutów prawdopodobnie związana jest z mniejszym wyczerpaniem psychofizycznym w porównaniu do lekarzy, pielęgniarek i ratowników medycznych – temat wymaga jednak dalszych badań.

3. Wczesne występowanie wypalenia zawodowego związane jest z poczuciem rozczarowania i wskazuje na konieczność podjęcia działań zapobiegawczych już na etapie stażu specjalizacyjnego.

Słowa kluczowe: LBQ, wypalenie zawodowe, kadra medyczna

ABSTRACT

Aim: The aim of the study was the assessment of professional burnout among selected groups of medical staff of Wroclaw Medical University.

Material and methods: We ran an anonymous polish version of LBQ questionnaire (by Massimo Santinello) among the medical staff (doctors, nurses, physiotherapists and paramedics) of Wroclaw Medical University Hospital between years 2014–2016. The researched group consisted of 309 people – 211 women and 98 men. Statistical analysis of the data shows the image of the burnout problem throughout different professions.

Results: 73.8% of respondents were classified as endangered by the burnout at least in one of its aspects. High level of burnout in at least one of its aspects was observed in 88% of paramedics, 76.7% of nurses, 74.6% of doctors and in 50% of physiotherapists. The physiotherapist were significantly less endangered by the burnout at least in one of its aspects compared to paramedics (p=0,008), doctors (p=0,026) and nurses.

Conclusions:

1. Medical employees are highly endangered by the burnout in all of its aspects.

2. Work performed by physiotherapists probably can lead to lower level of psychophysical exhaustion compared to paramedics, nurses and doctors – this subject needs additional studies.

3. Early occurrence of professional burnout linked with feeling of disappointment indicates the necessity of prevention at the stage of internship.

Key words: LBQ, professional burnout, medical staff

Public Health Forum. 2017;III(XI)2(41):61-68

Wstęp

Zawody medyczne mają charakter bardzo złożony. Należą do grupy zawodów tzw. pomocowych, w których zaangażowanie emocjonalne jest znaczące. Wykonywanie ich wiąże się z wysokimi wymaganiami merytorycznymi. Stały rozwój medycyny wymaga ciągłego dokształcania się i stałego podnoszenia swoich kwalifikacji. Równie istotne są predyspozycje psychiczne, zdolność funkcjonowania w warunkach stresu, umiejętność podejmowania decyzji pod presją czasu. Kadra medyczna pracuje z ludźmi i dla ludzi, i z tego powodu powinna wykazywać się także umiejętnościami interpersonalnymi na wysokim poziomie. Nie bez znaczenia jest stres związany z pracą w różnych rodzajach placówek leczniczych, różniących się strukturą organizacyjną.

Zmieniające się warunki zatrudnienia i wysokie wymagania kompetencyjne powodują wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia wśród pracowników medycznych wypalenia zawodowego, zjawiska definiowanego jako wyczerpanie fizyczne, duchowe oraz emocjonalne. Jest ono najczęściej rezultatem długotrwałego obciążenia pracą na rzecz innych ludzi, wymagającą zaangażowania emocjonalnego [1]. Zjawisko wypalenia zawodowego opisywane jest w licznych badaniach od lat. Już w roku 1975, amerykański psychiatra Freudenberger [2], jako jeden z pierwszych, opisał naukowo, jak wypalenie zawodowe jawi się jako syndrom psychologiczny – w odpowiedzi na chroniczne narażenie na stres, spowodowany relacjami interpersonalnymi w pracy. W latach 80. ubiegłego wieku Pines i wsp. [3] zdefiniowali wypalenie zawodowe jako stan psychicznego, emocjonalnego i umysłowego wyczerpania, a jednocześnie Maslach i Jackson [4] scharakteryzowali je w trzech kluczowych wymiarach: przytłaczające wyczerpanie spowodowane stresem relacjami międzyludzkimi, uczuciem cynizmu i oderwania od obowiązków oraz poczuciem braku skuteczności zawodowej i braku osobistych osiągnięć w pracy. Dalsze badania nad zjawiskiem wypalenia zawodowego pozwoliły na wyciagnięcie kolejnych wniosków wskazujących, iż wypalenie zawodowe może być zalążkiem negatywnego postrzegania samego siebie, negatywnego nastawienia do pracy oraz zaprzestania przejmowania się sprawami, związanymi z pracą [٥]. Obecnie za objawy wypalenia zawodowego uważa się: wyczerpanie, obejmujące znużenie emocjonalne, utratę kondycji fizycznej i energii, cynizm charakteryzujący się zdystansowaną postawą wobec pracy, chłodem i obojętnością wobec innych ludzi oraz poczucie obniżonej efektywności zawodowej [6]. Stan ten początkowo jest właściwie niezauważalny, a potem nagle objawy wybuchają z całą mocą. Symptomy występują nie tylko w czasie pracy, która jest powodem wystąpienia wypalenia zawodowego, ale również w czasie wolnym od wykonywania obowiązków zawodowych. Objawy wypalenia zawodowego rzutują na relacje ze znajomymi oraz funkcjonowanie w rodzinie. O dynamice wypalenia zawodowego tak mówi Okła: „dynamika wypalenia zawodowego jest następstwem kilku nakładających się czynników: uogólnionego poczucia niekompetencji, braku efektywności w zmaganiu się ze stresem i emocjonalnymi konsekwencjami tych zdarzeń” [7].

Anczewska podaje następujące czynniki mające wpływ na wystąpienie wypalenia zawodowego:

indywidualne cechy osobowości,

umiejętność tworzenia kontaktów interpersonalnych i utrzymywania ich na odpowiednim do sytuacji poziomie,

warunki organizacyjne w miejscu pracy [8].

Według Terelaka, do indywidualnych cech sprzyjających wystąpieniu tego zjawiska należy zaliczyć: bierność, defensywność, niską samoocenę i potrzebę zależności [9].

Sęk zwraca uwagę, że do wypalenia zawodowego predysponowane są osoby, które swoje działania warunkują akceptacją osób trzecich, są uzależnione w działaniach od kontroli zewnętrznej i nie mają przekonania o ich mocy zaradczej, co najczęściej wiąże się z niską samooceną [10].

Golińska i Świętochowski twierdzą, że prawdopodobieństwo zaistnienia sytuacji wypalenia zawodowego wzrasta, zarówno wśród ludzi niewierzących w swoje możliwości i unikających trudnych sytuacji, jak i wśród osób bardzo silnie przekonanych o swoich możliwościach sprawczych – silnie zaangażowanych w wykonywanie zawodu traktujących go jako misję [11].

O przyczynach wypalenia zawodowego tak pisze Anczewska: „Wypalenie jest pochodną nadmiernego obciążenia w pracy, braku możliwości kontroli i podejmowania decyzji odnośnie pełnionych ról, niedostatecznego wynagrodzenia, rozpadu wspólnoty, braku sprawiedliwości i konfliktów wartości [12]. Odmienny model teoretyczny przedstawiła Pines. Według niej, do powstania wypalenia zawodowego dochodzi, gdy ludzie próbują znaleźć sens swego życia w pracy i mają poczucie, że zawiedli [13]. Wilczek-Rużyczka tak opisuje występowanie wypalenia zawodowego wśród lekarzy i pielęgniarek: „Lekarze i pielęgniarki, poddani badaniom, charakteryzowali się z reguły średnim poziomem wypalenia zawodowego, a w przypadku utraty poczucia osiągnięć osobistych – wysokim. Grupy te nie różnią się istotnie pod względem tego wypalenia”. Zwraca także uwagę na wyższe ryzyko wystąpienia wypalenia zawodowego u lekarzy i pielęgniarek o zabiegowym charakterze pracy – w porównaniu do lekarzy niezabiegowych i pielęgniarek podstawowej opieki [14]. Badania przeprowadzone przez Lubrańską sugerują, że zjawisko wypalenia zawodowego dotyczy nie tylko zawodów społecznych: „Wobec zaprezentowanych wyników – ujawniających brak różnic w zakresie doświadczania wypalenia zawodowego (w wymiarze wyczerpania emocjonalnego i depersonalizacji) – warto skierować uwagę na wszystkie kategorie zawodowe” [15].

W relacjach interpersonalnych mają znaczenie zarówno kontakty z pacjentami, jak i współpracownikami oraz przełożonymi. W stosunku do pacjentów najistotniejsze wydaje się zaangażowanie emocjonalne w problemy zdrowotne oraz wkład w budowanie ich równowagi psychicznej. W odniesieniu do współpracowników i przełożonych najczęstsze są konflikty, wynikające z trudności komunikacyjnych, na co wskazuje praktyka i liczne badania naukowe. Nie bez znaczenia jest również zjawisko szeroko pojętego mobbingu.

Warunki organizacyjne wpływające na wystąpienie wypalenia zawodowego, poza wielkością pomieszczeń, oświetleniem, dostępem do wyposażenia specjalistycznego, to także możliwości rozwoju zawodowego, styl zarządzania, utożsamianie się przez pracownika z wartościami w środowisku pracy, z misją organizacji, podział obowiązków [16]. Szpitale kliniczne są szczególnymi organizacjami, jeśli chodzi o warunki zatrudnienia dla kadry medycznej. Tu niektórzy pracownicy są dodatkowo, poza pracą medyczną, obciążeni działalnością naukowo-dydaktyczną. Nie każdy zawód daje możliwość samorealizacji na dwóch różnych płaszczyznach przy tym samym wykształceniu. Zawody medyczne stwarzają taką możliwość. Różne drogi samorealizacji zawodowej mają w tym wypadku wspólny mianownik – wiążą się ze współpracą z innymi ludźmi oraz obarczone są bardzo silnymi czynnikami stresogennymi [17, 18, 19]. Wykonywanie jednak tych dwóch, wymagających zaangażowania emocjonalnego, zawodów jednoczasowo stwarza dodatkowe zagrożenie wystąpienia wypalenia zawodowego. Dlatego zdecydowaliśmy się zbadać występowanie zjawiska wypalenia zawodowego wśród pracowników medycznych Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego we Wrocławiu.

Cel

Celem badań jest ocena wypalenia zawodowego wśród pracowników kadry medycznej, z uwzględnieniem grupy pracowników będących nauczycielami akademickimi.

Materiał i metoda

Badanie zostało przeprowadzone w latach 2014–2016. Grupę badaną stanowili pracownicy Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego we Wrocławiu. W badaniu wzięło udział 309 osób (211 kobiet i 98 mężczyzn) wykonujących następujące zawody: lekarz (181 osób), fizjoterapeuta (30 osób), ratownik medyczny (25 osób), pielęgniarka lub położna (73 osoby). Średnia wieku w grupie badanej wynosiła 44,1 roku, mediana 45 lat, najmłodszy uczestnik badania ankietowego miał 22, a najstarszy 75 lat. Badanie polegało na wypełnieniu przez osoby, biorące udział w badaniu, Kwestionariusza Wypalenia Zawodowego LBQ, który jest polską adaptacją włoskiego kwestionariusza Link Burnout Questionnaire (LBQ) [20].

Ankieta była w pełni anonimowa i dobrowolna, średni czas wypełniania kwestionariusza wynosił 10 minut, ankietowani mieli możliwość zadawania pytań i uzyskania odpowiedzi na temat kwestionariusza od osób przeprowadzających badanie. LBQ pozwala na ocenę następujących czterech aspektów wypalenia zawodowego: wyczerpanie psychofizyczne, brak zaangażowania w relacje z pacjentami, poczucie braku skuteczności zawodowej oraz rozczarowanie. Sumy punktów uzyskane z poszczególnych składowych kwestionariusza zostały, przed przystąpieniem do analizy statystycznej, przedstawione w postaci przedziałów liczbowych zgodnie z wykonywanym zawodem i wykorzystywanym w badaniu przedziałem ufności (przedział ufności wykorzystany w badaniu to 90%). Wyniki, wyrażone w skali stenowej, interpretowano w następujący sposób: steny 1–3 — wyniki niskie, wskazujące na brak objawów wypalenia zawodowego; steny 4–7 — wyniki przeciętne, wskazujące na możliwość występowania pewnych problemów, związanych z wypaleniem zawodowym; steny 8–10 — wyniki wysokie, wskazujące na wysoki poziom wypalenia zawodowego. Uzyskane wyniki zostały wprowadzone do bazy danych i następnie poddane analizie statystycznej w programie STATISTICA 12 wykorzystując test anova oraz test korelacji liniowej.

Wyniki

U 73,8% ankietowanych wykazano w co najmniej jednym aspekcie wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia wypalenia zawodowego. Wysoki stopień wypalenia zawodowego w co najmniej jednym aspekcie stwierdzono u 88% ratowników medycznych, u 76,7% pielęgniarek i położnych, u 74,6% lekarzy oraz u 50% fizjoterapeutów poddanych badaniu. U badanych fizjoterapeutów wykazano istotnie niższe ryzyko wypalenia zawodowego w porównaniu z pozostałymi grupami: ratownikami medycznymi (p=0,008), lekarzami (p=0,026) oraz w pielęgniarkami i położnymi p=0,029).

Na wystąpienie ryzyka wypalenia zawodowego istotny wpływ miał wiek pracowników. Starszy wiek pracowników niezależnie od wykonywanego zawodu wiązał się z mniejszym ryzykiem wystąpienia wypalenia zawodowego biorąc pod uwagę sumę wszystkich aspektów wypalenia (p=0,016, d=[-0,14]). Różnice, występujące między płciami w kontekście wystąpienia wypalenia zawodowego, nie były istotne statystycznie. Staż pracy co prawda w istotny sposób nie korelował z wystąpieniem wypalenia zawodowego, jednak zaobserwowano wyraźną tendencję, wskazującą na to, że osoby z krótszym stażem pracy mają wyższe ryzyko wypalenia niż pracownicy z dłuższym stażem pracy, biorąc pod uwagę sumę wszystkich aspektów wypalenia zawodowego (p=0,054, d=[-0,1137]).

Wykazano, że 26,5% wszystkich badanych w przeprowadzonej ankiecie wskazało na istnienie wysokiego wyczerpania psychofizycznego (ryc. 1). Na wysoki stopień wyczerpania psychofizycznego wśród badanych grup najczęściej wskazały pielęgniarki i położne (29,3%). Wysoki stopień wyczerpania psychofizycznego w 27,6% dotyczył lekarzy, w 18,8% ratowników medycznych i w 14,3% występował u badanych fizjoterapeutów. Zwraca uwagę, że fizjoterapeuci zdecydowanie najczęściej w porównaniu do innych zawodów uwzględnionych w badaniu wskazali na niski stopień wyczerpania psychofizycznego: fizjoterapeuci 28,6%, ratownicy medyczni 3,1%, 3,7% pielęgniarki i położne, 4,4% lekarze 4,4%. Badani mężczyźni w porównaniu do badanych kobiet częściej wskazywali na występowanie wyczerpania psychofizycznego, jednak nie uzyskano istotności statystycznej. Pracownicy ze stażem pracy powyżej 10 lat częściej wskazywali na wysokie wyczerpanie psychofizyczne (28%), w porównaniu do krócej pracujących ankietowanych (25%). Na wyczerpanie psychofizyczne wpływało także zatrudnienie na uczelni. Osoby zatrudnione na uczelni częściej wskazywały na wysoki stopień wyczerpania psychofizycznego (33%), w porównaniu do osób niezatrudnionych na uczelni (23%).

Kolejną analizowaną składową wypalenia zawodowego był brak zaangażowania w relację z pacjentem (ryc. 2). 46,7% badanych niezależnie od wykonywanego zawodu wykazało niski stopień zaangażowania w relację z pacjentem. Zwraca uwagę, że około połowa ankietowanych lekarzy, ratowników medycznych, pielęgniarek i położnych wskazała na niski stopień zaangażowania w relację z pacjentem. Dużo lepiej w tym aspekcie zaprezentowali się fizjoterapeuci, wśród których zaledwie 7% z ankietowanych wskazało na niski stopień zaangażowania w relację z pacjentem. Fizjoterapeuci najczęściej spośród przedstawicieli badanych zawodów medycznych wskazywali na wysoki stopień zaangażowania w relację z pacjentem (14%). Dla porównania na wysokie zaangażowanie wskazało 6% lekarzy, 3% ratowników medycznych i 2% pielęgniarek i położnych. Wyniki ankiety wskazują, że badane kobiety były w nieznacznie mniejszym stopniu zaangażowane w relację z pacjentem w porównaniu do badanych mężczyzn. Ponad 55% osób zatrudnionych na uczelni wskazało na niski stopień zaangażowania w relację z pacjentem. Podobnego wskazania dokonało 51% osób niezatrudnionych na uczelni.

Na zaangażowanie w relację z pacjentem wpływ wydaje się mieć także staż pracy. Wykazano ujemną korelację między stażem pracy a poziomem braku zaangażowania w relację z pacjentem p(=0,01,d=-[0,1523]). Wykazano również ujemną korelację pomiędzy wiekiem pracowników niezależnie od wykonywanego zawodu a poziomem braku zaangażowania w relację z pacjentami (p=0,009, d=[-0,1509]).

Trzecią badaną składową wypalenia zawodowego było poczucie braku skuteczności zawodowej. Niepokojące jest, że aż 63,1% badanych, niezależnie od wykonywanego zawodu, wskazało na wysoki stopień poczucia braku skuteczności zawodowej (ryc. 3). Na wysoki stopień poczucia braku skuteczności zawodowej wskazało 67% pielęgniarek i położnych, blisko 67% lekarzy, 53% ratowników medycznych i zaledwie 14% fizjoterapeutów. Badani fizjoterapeuci, najczęściej spośród badanych grup, wskazali na niski stopień poczucia braku skuteczności zawodowej (fizjoterapeuci – 36%, lekarze – 7%, pielęgniarki i położne – 6%, ratownicy medyczni – 6%). Poczucie braku skuteczności zawodowej nie miało istotnego związku z płcią, stażem pracy oraz z zatrudnieniem na uczelni.

Wysoki stopień rozczarowania wykonywaną pracą wykazało 13,9% badanych pracowników szpitala niezależnie od wykonywanego zawodu (ryc. 4). Najmniej rozczarowani z wykonywanej pracy wśród ankietowanych byli ratownicy medyczni i lekarze, którzy wskazali na niski stopień rozczarowania odpowiednio w 47% i 44%. Na niski stopień rozczarowania wskazało 21% fizjoterapeutów i zaledwie niecałe 4% pielęgniarek i położnych. Aż 29% pielęgniarek i położnych wskazało na wysoki stopień rozczarowania z wykonywanej pracy. Wysoki stopień rozczarowania wskazało również 14% fizjoterapeutów, 12,5% ratowników medycznych oraz 11% spośród badanych lekarzy. Zwraca uwagę fakt, że wysoki stopień rozczarowania z wykonywanej pracy dotyczył blisko 18% pracowników niezatrudnionych na uczelni i tylko 10% pracowników uczelni. Na niski stopień rozczarowania z wykonywanej pracy wskazało 44,5% kobiet i blisko 39% mężczyzn poddanych badaniu. Pracownicy, ze stażem pracy poniżej 10 lat, istotnie częściej niż pracownicy pracujący powyżej 10 lat byli w wysokim stopniu rozczarowani wykonywaną pracą (odpowiednio 17% i 8% ankietowanych) (ryc. 5).

Dyskusja

Wystąpienie wypalenia zawodowego zależy od wielu czynników osobistych i środowiskowych. W budowaniu syndromu wypalenia zawodowego istotny wpływ mają cechy osobowości, życzeniowa interpretacja zdarzeń, stawianie sobie wysokich wymagań przy niewielkim wpływie na całość sytuacji. Wszystkie wymienione czynniki mają charakter bardzo indywidualny [21]. Praca medyczna w szpitalu jest pracą zespołową – efekt leczenia zależy od pracy całego zespołu terapeutycznego – lekarzy, pielęgniarek, rehabilitantów czy ratowników medycznych. Każdy z tych zawodów jest obciążony ryzykiem wystąpienia wypalenia zawodowego i każda z osób posiada indywidualne ryzyko wystąpienia tego zjawiska zależne od cech osobowości. Pomimo tej różnorodności w naszych badaniach, u większości pracowników kadry medycznej USzK (73,8%) wykazaliśmy wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia wypalenia zawodowego w co najmniej jednym aspekcie. Wysoki stopień wypalenia zawodowego w co najmniej jednym aspekcie stwierdzono u 88% ratowników medycznych: u 76,7% pielęgniarek i położnych, u 74,6% lekarzy oraz u 50% fizjoterapeutów poddanych badaniu. Wydaje się, że za tymi wynikami kryje się duży wpływ środowiska pracy. Wpływ środowiska pracy był również analizowany jako czynnik sprzyjający wystąpieniu wypalenia zawodowego w badaniach praktyk lekarzy ogólnych i uznano go za istotny szczególnie w aspekcie braku zaangażowania w relacje z pacjentami. Model kontroli wymagań, jakie stawia praca (Job Demand-Control model (Karasek & Theorell, 1990) głosi, że stres jest powodowany ogólnie przez dwie cechy obowiązków w pracy: wymagania (np. czynniki stresowe psychologiczne – zbyt mało czasu na wykonanie obowiązków, ciężka praca, praca w dużym tempie) i kontrola pracy (np. potencjalna kontrola pracownika nad jego zadaniami oraz postęp w wypełnianiu obowiązków w ciągu dnia). Stres organizacyjny wywołany obowiązkami w pracy zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia wypalenia zawodowego [22]. Według Gębskiej-Kuczerowskiej wypalenie zawodowe stanowi problem i wyzwanie dla zdrowia publicznego [23]. Przyczyną jest również zmiana modelu relacji pacjent-lekarz z relacji patriarchalnych na partnerskie. Brak dokładnie skonkretyzowanych obowiązków służby medycznej, niedobory kadrowe, konflikty i niepoprawne relacje w pracujących ze sobą zespołach medycznych. Rozprawa podkreśla konieczność poszerzenia wiedzy z zakresu komunikacji wśród kadr medycznych.

Kwestionariusz LBQ, który stanowił narządzie badawcze, został w naszym badaniu użyty po raz pierwszy w Polsce do oceny kadry medycznej. Włoscy naukowcy, którzy z tego kwestionariusza korzystają już od wielu lat, dowiedli, iż pielęgniarki doświadczają większego wyczerpania psychofizycznego niż lekarze [24]. Podobne wyniki uzyskaliśmy w naszym badaniu, co wydaje się mieć bezpośredni związek z zakresem obowiązków zawodowych. W badaniach włoskich wykazano także, że pracownicy z krótszym stażem (i młodsi) byli bardziej narażeni na wypalenie zawodowe niż ci starsi, bardziej doświadczeni. Takie wyniki również uzyskaliśmy w naszym badaniu, w którym staż pracy co prawda w istotny sposób nie korelował z wystąpieniem wypalenia zawodowego, jednak zaobserwowano wyraźną tendencję, wskazującą na to, że osoby z krótszym stażem pracy mają wyższe ryzyko wypalenia niż pracownicy z dłuższym stażem pracy, biorąc pod uwagę sumę wszystkich aspektów wypalenia zawodowego.

W niektórych badaniach aż 65% lekarzy rezydentów (lekarzy z krótkim stażem pracy), pracujących na szpitalnych oddziałach ratunkowych, wykazuje oznaki wypalenia zawodowego. Krótki staż pracy łączy się z mniejszą odpornością na pracę w warunkach stresowych, mniejszą autonomią w podejmowaniu decyzji i tym samym większym stopniem poczucia braku skuteczności zawodowej. W badaniach prowadzonych przy użyciu kwestionariusza LBQ na włoskich oddziałach leczenia preparatami krwiozastępczymi, pielęgniarki i położne oraz lekarze wykazywali wysokie ryzyko wystąpienia wypalenia zawodowego również w aspekcie wyczerpania emocjonalnego i poczucia braku skuteczności zawodowej [24]. Wśród naszych ankietowanych niepokojące jest, że aż 63,1% badanych niezależnie od wykonywanego zawodu, wskazało na wysoki stopień poczucia braku skuteczności zawodowej. Na wysoki stopień poczucia braku skuteczności zawodowej wskazało 67% pielęgniarek i położnych, blisko 67% lekarzy, 53% ratowników medycznych i zaledwie 14% fizjoterapeutów.

Istnieją objawy, które mogą sygnalizować pojawienie się wypalenia zawodowego: uczucie zawodu wobec samego siebie, poczucie winy, złość i niechęć w stosunku do pacjentów, czy współpracowników, przesuwanie terminów spotkań zawodowych, izolacja i wycofanie, zaburzenia snu, częste bóle głowy i dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, niechęć do zmian [25]. Samokontrola, samoobserwacja może pomóc w podjęciu kroków zaradczych i wyprzedzeniu pojawienia się zjawiska wypalenia zawodowego.

Jak wskazują badania lekarze samodzielnie podejmują działania zapobiegawcze. Mają tendencję do unikania nadmiernego zaangażowania emocjonalnego w leczenie pacjentów i że dzieje się tak z powodu ryzyka wyczerpania emocjonalnego i wypalenia zawodowego. Jednakże, żadne dotychczasowe badania nie określiły stopnia, w jakim pracownicy służby zdrowia dehumanizują cierpienie swoich pacjentów, aby uniknąć tym samym wypalenia zawodowego. W badaniach nad odczłowieczaniem, pojawiają się nowe trendy odnoszące to zjawisko do wypalenia zawodowego pracowników służby zdrowia – celem pokazania, jak odczłowieczenie cierpienia pacjenta może być funkcjonalnym sposobem na radzenie sobie z wymaganiami emocjonalnymi, jakie stawia przed pracownikiem medycyna [26]. Nie możemy spodziewać się dużej skuteczności w zapobieganiu wystąpienia wypalenia zawodowego, bez współpracy z kadrą zarządzającą w placówkach służby zdrowia oraz bez wprowadzenia odpowiednich rozwiązań już na poziomie uniwersyteckim. Problem wypalenia zawodowego w dużej części dotyczy młodych ludzi, których wyobrażenia i oczekiwania związane z pracą zawodową ulegają konfrontacji z rzeczywistością. Zajęcia teoretyczne na studiach niestety w bardzo małym stopniu przygotowują studentów do rozwiązywania realnych problemów, brakuje zajęć przygotowujących do pracy w grupie i pod presją czasu, co prowadzi w przyszłości do pogłębienia problemów z adaptacją do miejsca pracy i potęguje stres. Wprowadzenie na uniwersytetach większej ilości zajęć praktycznych, zmuszających studentów do samodzielnego podejmowania decyzji oraz zajęć prowadzących do zdobywania umiejętności interpersonalnych mogłoby wpłynąć na lepsze przygotowanie do rozpoczęcia pracy. Menedżerowie także mogą podjąć działania realne i skuteczne. Bardzo istotnym elementem uzyskania satysfakcji zawodowej jest możliwość rozwoju, która często bywa ograniczona z powodu ilości pracy przeznaczonej dla początkującego pracownika. Monotonna praca, w której nie ma miejsca na zdobywanie nowych umiejętności, może być powodem frustracji i wypalenia zawodowego. Istotne wydaje się też odpowiednie docenianie przez przełożonych efektów wykonywanej pracy. Pracownicy oczekują od pracodawców otrzymania satysfakcjonującej odpowiedzi zwrotnej, w idealnych warunkachwnież w postaci zwiększonego wynagrodzenia. Poczucie niedoceniania ciężkiej i dobrze wykonanej pracy prowadzić może do zobojętnienia i spadku zaangażowania pracowników. Wzajemne stosunki między pracownikami również mają istotne znaczenie w powstawaniu wyplenia zawodowego: poczucie wspólnoty i partnerskie relacje oparte na wzajemnej komunikacji i gotowości do udzielenia pomocy redukują stres odczuwany w pracy. Warto zastanowić się nad zasadnością wprowadzenia rutynowych badań wypalenia zawodowego wśród pracowników. W przypadku stwierdzenia zaawansowanego wypalenia zawodowego można byłoby wówczas wprowadzić środki wspomagające pracownika w postaci urlopu wypoczynkowego, pomocy psychologicznej lub zmiany charakteru pracy na bardziej odpowiadającą oczekiwaniom pracownika. Co bardzo istotne zapobieganie wypaleniu zawodowemu w zawodach medycznych z pewnością jest istotnym problemem w kontekście społecznym. Zaangażowanie pracowników, czas poświęcony dla pacjenta bezpośrednio przekładają się na szybkość ustalenia właściwej diagnozy oraz na skuteczność procesu terapeutycznego i w konsekwencji mogą decydować o czyimś zdrowiu lub nawet życiu.

Wnioski

1. Pracownicy zawodów medycznych są w wysokim stopniu narażeni na wystąpienie wszystkich składowych wypalenia zawodowego.

2. Praca fizjoterapeutów prawdopodobnie związana jest z mniejszym wyczerpaniem psychofizycznym w porównaniu do lekarzy, pielęgniarek i ratowników medycznych – temat wymaga jednak dalszych badań.

3. Wczesne występowanie wypalenia zawodowego związane jest z poczuciem rozczarowania i wskazuje na konieczność podjęcia działań zapobiegawczych już na etapie stażu specjalizacyjnego.

PIŚMIENNICTWO

1. Aronson E, Człowiek, istota społeczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 1995.

2. Freudenberger H. The staff burnout syndrome in alternative institutions. Psychother Theory Res Pract. 1975; 12:73–82.

3. Pines A, Aronson E, Kafry D. Burnout. From tedium to personal growth. New York: Free Press; 1981.

4. Maslach C, Jackson S. Manual Maslach burnout inventory. Palo Alto: Consulting Psychologists Press; 1986.

5. Keidel GC. Burnout and compassion fatigue among hospice caregivers. Am J Hosp Palliat Care. 2002; 3:200–205.

6. Ostrowska M, Michcik A, Wypalenie zawodowe przyczyny, objawy, skutki, zapobieganie. Bezp Pr Nauk Prak. 2013; 8:22–25.

7. Okła W., Steuden S., Strukturalne i dynamiczne aspekty zespołu wypalenia w zawodach wspierających. RPs. 1999; 2:5–17.

8. Anczewska M, Świtaj P, Roszczyńska J. Wypalenie zawodowe. Post Psychiatr Neurol. 2005; 2:67–77.

9. Terelak J. Psychologia stresu. Bydgoszcz: Oficyna Wydawnicza Branta; 2001.

10. Sęk H. Wypalenie zawodowe: przyczyny i zapobieganie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 2004.

11. Golińska L, Świętochowski W. Temperamentalne i osobowościowe uwarunkowania wypalenia zawodowego u nauczycieli. Psychol Wychow. 1998; 5:385–398.

12. Anczewska M. Wypalenie zawodowe. Post Psychiatr Neurol. 2005; 2:67–77.

13. Pines AM. Wypalenie w perspektywie egzystencjalnej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 2000.

14. Wilczek-Rużyczka E, Plewa Z. Wypalenie zawodowe u pracowników ochrony zdrowia. Med. Rodz. 2008; 3:69–73.

15. Lubrańska A. Środowisko pracy a wypalenie zawodowe – analiza wzajemnych relacji na przykładzie badań reprezentantów różnych obszarów aktywności. Acta Univ Lodz. Folia Psychol. 2012; 16:35–45.

16. Fengler J. Pomaganie męczy. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne; 2001.

17. Bilska E. Profilaktyka wypalenia zawodowego, cz. II. Niebieska Linia. 2008; 6:5–7.

18. Szewczyk K. Wychować człowieka mądrego. Zarys etyki nauczycielskiej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 1998.

19. Szostak J. Determinanty zachowań menedżerów w chronicznym stresie zawodowym. Warszawa: Difin; 2009.

20. Santinello M. LBQ Kwestionariusz wypalenia zawodowego: podręcznik. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego; 2014.

21. Armon G, Shirom A, Melamed S. The big five personality factors as predictors of changes across time in burnout and its facets. J Pers. 2012; 2:403–427.

22. Houkes I, Winants YHWM, Twellaar M. Specific determinants of burnout among male and female general practitioners: A cross-lagged panel analysis. J Occup Organ Psychol. 2008; 2:249–276.

23. Gębska-Kuczerowska A. Wypalenie zawodowe lekarzy jako problem i wyzwanie dla zdrowia publicznego. [rozprawa doktorska]. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny; 2011.

24. Tremolada M, Schiavo S, Tison T et al. Stress, burnout, and job satisfaction in 470 health professionals in 98 apheresis units in Italy: A SIdEM collaborative study. J Clin Apher. 2015; 5:297–304.

25. Takayesu JK, Ramoska EA, Clark TR et al. Factors associated with burnout during emergency medicine residency. Acad Emerg Med. 2014; 9:1031–1035.

26. Vaes J, Muratore M. Defensive dehumanization in the medical practice: across-sectional study from a health care worker’s perspective. Br J Soc Psychol. 2013; 1:180–190.

Adres do korespondencji:

Dagmara Gaweł-Dąbrowska

Katedra i Zakład Medycyny Społecznej,

ul. O. Bujwida 44, 50-345 Wrocław

tel. 71 328 21 45,

e-mail: dagmara.gawel-dabrowska@umed.wroc.pl

Nadesłano: 18.04.2017

Zaakceptowano: 7.06.2017

Dagmara Gaweł-Dąbrowska, Julian Maciaszek, Dorota Łuc i wsp.

Zróżnicowanie poziomu wypalenia zawodowego pracowników kadry medycznej

Ryc. 1 Wyczerpanie psychofizyczne w zależności od wykonywanego zawodu

Dagmara Gaweł-Dąbrowska, Julian Maciaszek, Dorota Łuc i wsp.

Ryc. 2 Brak zaangażowania w relacje z pacjentem w zależności od wykonywanego zawodu

Ryc. 3 Poczucie braku skuteczności zawodowej w zależności od wykonywanego zawodu

Zróżnicowanie poziomu wypalenia zawodowego pracowników kadry medycznej

Ryc. 4 Rozczarowanie w zależności od wykonywanego zawodu

Dagmara Gaweł-Dąbrowska, Julian Maciaszek, Dorota Łuc i wsp.

Ryc. 5 Rozczarowanie w zależności od stażu pracy

Zróżnicowanie poziomu wypalenia zawodowego pracowników kadry medycznej

Dagmara Gaweł-Dąbrowska, Julian Maciaszek, Dorota Łuc i wsp.